Aleksandr Kolçak

Aleksandr Vasilyeviç Kolçak (1874–1920) — rus harbiy dengizçisi, qutb tadqiqotçisi va okeanograf, admiral (1918). Rossiyadagi Fuqarolar uruşi yillarida u oqlar harakatining yetakçisi bölgan va 1918-yil noyabrdan 1920-yil boşigaça «Rossiyaning Oliy hukmdori» unvoniga ega bölgan.1

ÖzME Kolçakning tuğilgan yilini 1873 deb körsatadi. Rusça Vikipediyaga köra esa u 1874-yil 4 (16)-noyabrda Sankt-Peterburg uyezdiga qaraşli Aleksandrovskoye qişloğida, dengiz artilleriyasi zobiti oilasida tuğilgan. 1888-yilda Dengiz bilim yurtiga (keyinçalik Dengiz kadetlar korpusi) kirgan.

Kolçak yoşligidan Arktikani örganişga qiziqqan. Rusça Vikipediyaga köra, 1900-yilda u Eduard Toll boşçiligidagi Rus qutb ekspeditsiyasiga gidrolog sifatida qabul qilingan. 1903-yilda Bennet oroliga ketib, darak bermay qolgan Toll guruhini qidiriş uçun qutqaruv ekspeditsiyasini boşqargan. 1909–1910-yillarda «Vaygaç» va «Taymir» muzyorar kemalarining Şimoliy Muz okeaniga gidrografik ekspeditsiyasini tayyorlaşda va unda qatnaşgan. ÖzME ham uning 1900–1902, 1903 va 1908–1911-yillardagi qutb ekspeditsiyalarida qatnaşganini qayd etadi. Rus-yapon uruşida Port-Arturni himoya qilişda iştirok etgan.

Birinçi jahon uruşi yillarida Kolçak Boltiq flotida xizmat qilgan, keyin, ÖzME'ga köra, 1916–1917-yillarda Qora dengiz flotiga qömondonlik qilgan. Rusça Vikipediyaga köra, u 1916-yil iyulda Sevastopolga kelib, flot boşqaruvini öz qöliga olgan. 1917-yilgi Fevral inqilobidan keyin flotdagi vaziyat keskinlaşgaç, u lavozimini tark etgan va harbiy-dengiz missiyasi tarkibida Angliya va AQŞga yuborilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Kolçak 1918-yil 13-oktabrda Omskka kelgan va 5-noyabrda Butunrossiya muvaqqat hukumati (Ufa direktoriyasi) tarkibiga harbiy va dengiz vaziri sifatida kirgan. 18-noyabrda Omskda harbiylar direktoriyaning sotsialist-inqilobçi a'zolarini hibsga olgan, Vazirlar kengaşi esa oliy hokimiyatni Kolçakka topşirgan; u özini «Rossiya davlatining oliy hukmdori» deb e'lon qilgan. Rusça Vikipediya Kolçakning töntarişni bevosita uyuştirmaganini, ammo diktaturani boşqarişga rozi bölganini yozadi. ÖzME'ga köra, u qöşinlarning Oliy boş qömondoni ham bölgan va Sibir, Ural va Uzoq Şarqda qattiq tartib örnatgan.

ÖzME'ga köra, Kolçak Turkistondagi sovet hokimiyatiga qarşi kuraşgan Madaminbek, Katta Ergaş va Junaidxon kabi yetakçilar bilan aloqa örnatib, ularni «yagona Rossiya» uçun birgalikda kuraşga çaqirgan. Biroq bu yetakçilar uning taklifini rad etib, Turkiston mustaqilligi uçun kuraşni davom ettirgan.

1919-yil noyabrda Qizil armiya hujumi natijasida Kolçak hukumati Omskni taşlab, şarqqa — Irkutsk tomon çekingan. ÖzME'ga köra, 1920-yil 4-yanvarda u Oliy boş qömondonlik huquqlarini general Denikinga topşirgan. Yanvar örtalarida Irkutskda çexoslovak korpusi qömondonligi uni mahalliy hokimiyatga topşirgan; Rusça Vikipediyaga köra, buning evaziga çexoslovak eşelonlari Vladivostokka moneliksiz ötib ketiş imkonini olgan. 1920-yil 7-fevralda Kolçak Irkutskda sudsiz otib taşlangan. ÖzME qatl qilinişini Favqulodda komissiya (ÇK) bilan, Rusça Vikipediya esa Irkutsk harbiy-inqilobiy qömitasining qarori bilan bağlaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, 1990-yillardan boşlab Kolçakni reabilitatsiya qiliş masalasi bir neça marta sudlarda körilgan, ammo 1999-yilda harbiy sud uni reabilitatsiya qilinmaydigan şaxs deb topgan.