Sankt-Peterburg

Sankt-Peterburg (1914—1924-yillarda Petrograd, 1924—1991-yillarda Leningrad) — Rossiyadagi federal ahamiyatga ega şahar, Şimoli-ğarbiy federal okrugning ma'muriy markazi. Norasmiy nomi — Piter. Şahar Neva daryosining Fin qöltiğiga quyiliş joyida joylaşgan.

Hozirgi şahar hududi 9–10-asrlarda novgorodliklarga qaraşli bölgan. 17-asr boşlarida şvedlar Neva sohilini egallab, Niyenşans qal'asini qurdi. Rusça manbaga köra, şahar 1703-yil 16 (27) mayda podşo Pyotr I tomonidan asos solingan; özbekça Vikipediya maqolasida Pyotr I şu kuni Zayaçiy orolida qal'aga (keyinroq Petropavlovsk qal'asi) asos solgani aytiladi. Inglizça manbada şahar nomi havoriy Pyotr şarafiga qöyilgani qayd etilgan.

Şahar poytaxt maqomi borasida manbalar farq qiladi: özbekça Vikipediyada u 1712—1728 va 1732—1918-yillarda, rusça Vikipediyada 1714—1728 va 1732—1918-yillarda poytaxt bölgan; inglizça manbada 1712—1918-yillar (1728—1730-yillardagi qisqa tanaffus bilan) körsatilgan.

1914-yil avgustda şaharga Petrograd nomi berildi. 1917-yilda Petrogradda Fevral inqilobi va Oktabr töntarişi sodir böldi, 1918-yilda poytaxt Moskvaga köçirildi. 1924-yilda şahar Leningrad deb atalgan. Ikkinçi jahon uruşida şahar 1941—1944-yillarda qamalda böldi (rusça manbada 872 kun). Qamalda halok bölganlar soni haqida ma'lumotlar turliça: özbekça Vikipediyada rasmiy hisobda oçlikdan 641 ming (tarixçilar hisobida 800 mingga yaqin), rusça Vikipediyada taxminan bir million kişi. Leningradga „Qahramon şahar“ unvoni berilgan. 1991-yilda şahar tarixiy nomini qaytarib oldi; inglizça manbaga köra, bu 1991-yil 12-iyundagi referendum natijasi edi.

Şahar Neva böyi pasttekisligida, Neva deltasidagi orollarda joylaşgan. Rusça manbada deltadagi orollar soni 42 taga kamaygani aytilgan (19-asr oxirida 101 ta edi). Şahar hududining katta qismi dengiz sathidan 1,2—3 m dan baland emas, şu sababli Fin qöltiğidan şamol ta'sirida suv bosiş xavfi bor. Himoya uçun qurilgan töğon majmuasi haqida manbalarda turli yillar keltirilgan: özbekça Vikipediyada 1980—1990-yillar, rusça Vikipediyada 2011-yil avgustida işga tuşgani yozilgan. Şahar hududi rusça va inglizça manbalarda 1439 km², özbekça Vikipediyada 570 km² (yoki 1350 km² dan ziyod) deb berilgan.

Iqlimi marea böyiça özbekça Vikipediyada dengiz iqlimi, rusça Vikipediyada mo'tadil, qit'aviydan dengiziygaça ötuvçi iqlim deb ta'riflangan. Yozda „oq tunlar“ kuzatiladi. Şahar hududida 40 dan ziyod daryo va 20 dan ziyod kanal bor.

Rusça manbaga köra, 2025-yilda aholisi 5 652 922 kişi; Sankt-Peterburg dunyodagi eng şimoliy million kişilik şahar va Rossiyaning ikkinçi yirik şahri. Inglizça manbada 2021-yilda 5 601 911 kişi körsatilgan. Özbekça Vikipediyada 1998-yil uçun 4188,6 ming kişi keltirilgan.

Sankt-Peterburg maşinasozlik markazi: kemasozlik, energomaşinasozlik, priborsozlik, radioelektronika va mudofaa sanoati korxonalari mavjud. Qora va rangli metallurgiya, kimyo, yengil, oziq-ovqat va poligrafiya sanoati ham rivojlangan. Şahar yirik transport tuguni, dengiz porti va xalqaro aeroportga ega; 1955-yildan metropoliten işlaydi.

Şaharda Rossiya Fanlar akademiyasining ilmiy markazi, 43 oliy öquv yurti (özbekça Vikipediya), teatrlar, filarmoniya, sirk va muzeylar bor. Eng muhim obyektlar: Ermitaj, Kunstkamera, Rus muzeyi, Mariinskiy teatri, Rossiya milliy kutubxonasi, Petropavlovsk qal'asi, Isaakiyevskiy sobori, Qişki saroy va Nevskiy prospekti. Şaharning tarixiy markazi YUNESKO Jahon merosi röyxatiga kiritilgan. Atrofda Petergof, Puşkin, Pavlovsk va Gatçinadagi saroy-park ansambllari joylaşgan. Rusça manbaga köra, 2024-yilda şaharga 11,6 mln turist taşrif buyurgan.