Gazprom

Gazprom (rusça: «Gazprom», «gaz sanoati» sözlaridan olingan) — asosan davlatga tegişli Rossiyaning transmilliy energetika kompaniyasi. Ştab-kvartirasi Sankt-Peterburgdagi Laxta markazida joylaşgan.

Sovet Ittifoqi 1943-yilda mahalliy gaz sanoatini rivojlantirişga kirişdi. 1965-yilda gazni qidiriş, qazib oliş va taqsimlaş Gaz sanoati vazirligi tarkibida birlaştirildi. 1970–1980-yillarda Sibir, Ural va Volga böyida yirik gaz zaxiralari topildi. 1989-yil avgustda vazirlik «Gazprom davlat gaz konserni»ga aylantirildi; unga 1985–1989-yillarda gaz sanoati vaziri bölgan Viktor Çernomirdin rahbarlik qildi. 1991-yilda SSSR parçalangaç, Gazprom Rossiyadagi aktivlarini va gaz sohasidagi monopoliyasini saqlab qoldi.

Rossiya Prezidentining 1992-yil 5-noyabrdagi farmoni va hukumatning 1993-yil 17-fevraldagi qaroriga köra kompaniya aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi. Aksiyalar vauçerlar orqali sotildi: 1994-yilga kelib aksiyalarning taxminan 33 foizini 747 000 kişi sotib oldi, 15 foizi xodimlarga ajratildi, davlat 40 foizni (keyin 38 foizni) saqlab qoldi. Çet elliklar uçun dastlab 9 foizlik çeklov bor edi; 1996-yil oktyabrda kapitalning 1 foizi xorijliklarga depozit kvitansiyalari şaklida taklif qilindi, 1997-yilda 2,5 milliard dollarlik obligatsiyalar çiqarildi. Bu davrda rahbarlar aktivlarni yaşirişda ayblangan.

2000-yildan Vladimir Putin davrida davlat nazorati kuçaydi: Çernomirdin va Rem Vyaxirev örniga Dmitriy Medvedev va Aleksey Miller keldi. 2001-yil aprelda Gazprom NTV telekanalini sotib oldi. 2005-yil iyunda şöba korxonalar 10,7399% uluşni Rosneftegaz kompaniyasiga 7 milliard dollarga sotdi va hukumat nazoratni qölga kiritdi. 2005-yil sentyabrda Sibneftning 72,633% uluşi 13,01 milliard dollarga sotib olinib, kompaniya «Gazprom Neft» deb qayta nomlandi.

Gazprom gazni aniqlaş, qazib oliş, taşiş va sotiş bilan şuğullanadi. Kompaniya Rossiya içida va xorijga gaz yetkazuvçi quvurlarga egalik qiladi; manbalarda «Şimoliy oqim», «Turk oqimi» va «Sibir kuçi» tilga olingan. «Gazprom neft» şöba korxonasi orqali neft qazib olinadi. Moliya, ommaviy axborot vositalari va aviatsiya sohalarida ham şöba korxonalari bor. 2023-yilda Gazprom xalqaro bozorlar röyxatidan çiqarilgani aytilgan.

• 2018-yilda dunyo gaz qazib olişning 12 foizi Gazpromga töğri kelgan: 497,6 milliard kub metr gaz va 15,9 million tonna gaz kondensati (inglizça manbada; özbekça manbada «suyultirilgan gaz» deyilgan).
• «Gazprom neft» yiliga taxminan 41 million tonna neft qazib oladi, zaxirasi 2 milliard tonnaga yaqin.
• 2023-yilda 359 milliard kub metr gaz qazib olindi; isbotlangan zaxira 35,1 trillion kub metr gaz va 1,6 milliard tonna kondensat.
• Daromad: 2023-yilda 8,5 trillion rubl, 2022-yilda 11,7 trillion rubl (inglizça manba); özbekça manbada 2022-yil daromadi 8 trillion rubl deyilgan.
• 2021-yilda gaz taşiş tizimining uzunligi 175,2 ming km (rus manbasi).

Kompaniyaning nnazorat paketi davlatga tegişli: Federal davlat mulkini boşqariş agentligi va Rosneftegaz orqali; qolgan aksiyalar oçiq savdoda va Moskva birjasida röyxatga olingan. Rus manbasiga köra, Gazprom Gazprom guruhining xolding kompaniyasidir. 2001-yildan kompaniyani Aleksey Miller boşqargan (rus manbasida 2001-yil may, inglizça manbada 2000-yildan Medvedev bilan birga tayinlangani aytilgan).