Dmitriy Mendeleyev

Dmitriy Ivanoviç Mendeleyev (1834–1907) — rus kimyogari, pedagog va ensiklopedist olim, kimyoviy elementlar davriy qonunining kaşfiyotçisi. Rusça Vikipediya uni kimyo, fizik kimyo, fizika, metrologiya, iqtisodiyot, geologiya, meteorologiya va neft işi kabi köplab sohalarda iz qoldirgan olim sifatida tavsiflaydi. Davriy qonun hozir ham butun tabiatşunoslikning tayanç qonunlaridan biri hisoblanadi.12

ÖzME'ga köra, Mendeleyev 1834-yil 8-fevralda (eski uslub böyiça 27-yanvarda) Tobolsk şahrida tuğilgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning otasi Ivan Pavloviç Tobolsk gimnaziyasi direktori bölgan, Dmitriy esa oiladagi ön yettinçi, eng kenja farzand edi. Otasi vafotidan va onasi boşqargan şişa fabrikasi yonib ketganidan söng, onasi uni öqitiş uçun Sibirdan olib ketgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Moskva universitetiga qabul qilinmagan Mendeleyev 1850-yilda Peterburgdagi Boş pedagogika institutiga kirgan.

ÖzME'ga köra, u 1855-yilda institutning fizika-matematika fakultetini tugatgan, 1856-yilda Peterburg universitetida magistrlik dissertatsiyasini himoya qilgan. 1859–1861-yillarda Geydelbergda ilmiy safarda bölib, Robert Bunzen laboratoriyasida işlagan. 1861-yilda uning «Organik kimyo» darsligi çiqqan; inglizça Vikipediyaga köra, bu kitob Peterburg Fanlar akademiyasining Demidov mukofotiga sazovor bölgan. 1865-yilda doktorlik dissertatsiyasini yoqlab, Peterburg universiteti professori bölgan, 1876-yilda Peterburg Fanlar akademiyasining muxbir a'zosi etib saylangan.

1893-yilda Mendeleyevning taşabbusi bilan Ölçov va tarozi namunalari deposi Tarozi va ölçovlar boş palatasiga aylantirilgan va olim umrining oxirigaça uni boşqargan. U 1907-yil 2-fevralda Sankt-Peterburgda vafot etgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, 1863-yilda 56 ta element ma'lum bölgan, Jon Nyulends va Lotar Meyer ham ularni tartiblaş yöllarini izlagan. Mendeleyev 1868–1870-yillarda ikki jildlik «Kimyo asoslari» darsligini yozayotib, elementlar xossalaridagi qonuniyatni payqagan. 1869-yil 6-martda Rus kimyo jamiyatida elementlar xossalarining atom oğirligiga boğliqligi haqidagi ma'ruza taqdim etilgan. Unda elementlar atom oğirligi ortib boriş tartibida joylaştirilganda xossalarning davriy takrorlanişi körsatilgan va hali noma'lum elementlar mavjudligi başorat qilingan.

Mendeleyev «ekaalyuminiy», «ekabor» va «ekasilitsiy» deb atagan elementlarning xossalarini oldindan aniq aytib bergan; keyinroq ular galliy, skandiy va germaniy sifatida kaşf etilgan. U uranning valentligi va atom oğirligini ham tuzatgan. Bu başoratlarning tasdiqlanişi davriy jadvalning ilmiy jamoatçilik tomonidan tan olinişini ta'minlagan (q. Mendeleyev davriy sistemasi).

ÖzME'ga köra, Mendeleyev eritmalarning kimyoviy, ya'ni gidrat nazariyasini işlab çiqqan va 1860-yilda kritik haroratni kaşf etgan. 1874-yilda bir mol ideal gaz uçun bosim, hajm va harorat orasidagi boğliqlikni ifodalaydigan holat tenglamasini keltirib çiqargan; u Klapeyron–Mendeleyev tenglamasi nomi bilan ma'lum. 1888-yilda kömirni yer ostida gazga aylantiriş ğoyasini ilgari surgan, 1890-yilda tutunsiz poroxning yangi tarkibini topib, uni işlab çiqarişni yölga qöygan. Inglizça Vikipediyaga köra, u 1868-yilda Rus kimyo jamiyatining asosçilaridan biri bölgan, savdo siyosati va qişloq xöjaligi masalalari bilan ham şuğullangan.

ÖzME'ga köra, Moskva kimyo-texnologiya instituti va Tobolsk pedagogika instituti Mendeleyev nomi bilan atalgan. Şimoliy Muz okeanidagi suv osti tizmasi, Kuril orollaridan Kunaşirdagi vulkan, Oydagi krater va mendeleyevit minerali uning şarafiga nomlangan. 1955-yilda amerikalik olimlar Glenn Siborg va uning hamkasblari sintez qilgan 101-element ham mendeleyeviy (Md) deb atalgan.