Dmitriy Ivanoviç Mendeleyev
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 416-b. — ziyouz.com
Mendeleyev Dmitriy Ivanoviç [1834.27.1 (8.2), Tobolsk - 1907.20.1 (2.2), Peterburg (hoz. Sankt-Peterburg)] — rus kimyogar olimi va pedagogi. Peterburgdagi Boş pedagogika in-ti fizikamatematika f-tining tabiiyot fanlar bölimini tugatgan (1855). 1856 y.da Peterburg untida magistrlik dissertatsiyasini yoklaydi. 1859—61 y.larda Gelderberg ş.ga ilmiy xizmat safariga yuboriladi. M. bu yerda Gelderberg untining R. V. Bunzen boşçiligidagi lab.da işlaydi. 1861 y.da «Organik kimyo» darsligi çop etiladi. 1865 y.da d-rlik dissertatsiyasini yoqlaydi va Peterburg untining prof., 1876 y.dan Peterburg FA muxbir a'zosi qilib saylanadi. 1893 y.da M.ning taşabbusi b-n Ölçov va tarozi namunalari deposi Tarozi va ölçovlar boş palatasiga aylantiriladi. M. umrining oxirigaça şu işda boşqaruvçi (direktor) bölib işlaydi.
M.ning ilmiy faoliyati keng va köp qirrali bölib, eng asosiylari kimyo, kimyo texnologiya, fizika, metrologiya, meteorologiya, iqtisod va b.ga oid. Kimyoviy elementlar davriy qonunining kaşf qilinişi — M.ning buyuk xizmatidir (q. Mendeleyev davriy sistemasi). M. eritmalarning kimyoviy («gidrat») nazariyasini işlab çikdi, kritik trani kaşf qildi (1860). Bir mol ideal gaz uçun bosim, hajm va t-ra orasidagi boğliqlikni ifodalovçi holat tenglamasini (Klapeyron — Mendeleyev tenglamasi) hisoblab topdi (1874). Kumirni yer ostida gazga aylantiriş ğoyasini ilgari surdi (1888). Tutunsiz poroxning yangi tarkibini topdi (1890) va uni i.ç.ni yölga qöydi.
Moskva kimyotexnologiya in-ti va Tobolsk pedagogika in-ti M. nomiga qöyilgan. Şim. Muz okeanidagi suv osti tizmasi, Kunaşir orolidagi (Kuril o.lari) sönmagan vulkan, Oydagi krater, mendeleyevit minerali M. şarafiga atalgan.
1955 y.da Amerika olimlari (G. Siborg va b.) sintez qilgan 101-element ni M. şarafiga mendeleyeviy (Md) deb atadilar.
As: Soçineniya, T., 1—25. L.—M, 1937— 54.
Ad.: Makarenya A. A., Filimonova I. N., Karpilo N. G., D. I.Mendeleyev v vospominaniyax sovremennikov, 2 izd., M., 1973.
Q.: Mendeleyev davriy sistemasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕНДЕЛЕЕВ Дмитрий Иванович [1834.27.1 (8.2), Тобольск - 1907.20.1 (2.2), Петербург (ҳоз. Санкт-Петербург)] — рус кимёгар олими ва педагоги. Петербургдаги Бош педагогика ин-ти физикаматематика ф-тининг табииёт фанлар бўлимини тугатган (1855). 1856 й.да Петербург унтида магистрлик диссертациясини ёклайди. 1859—61 й.ларда Гельдерберг ш.га илмий хизмат сафарига юборилади. М. бу ерда Гельдерберг унтининг Р. В. Бунзен бошчилигидаги лаб.да ишлайди. 1861 й.да «Органик кимё» дарслиги чоп этилади. 1865 й.да д-рлик диссертациясини ёқлайди ва Петербург унтининг проф., 1876 й.дан Петербург ФА мухбир аъзоси қилиб сайланади. 1893 й.да М.нинг ташаббуси б-н Ўлчов ва тарози намуналари депоси Тарози ва ўлчовлар бош палатасига айлантирилади. М. умрининг охиригача шу ишда бошқарувчи (директор) бўлиб ишлайди.
М.нинг илмий фаолияти кенг ва кўп қиррали бўлиб, энг асосийлари кимё, кимё технология, физика, метрология, метеорология, иқтисод ва б.га оид. Кимёвий элементлар даврий қонунининг кашф қилиниши — М.нинг буюк хизматидир (қ. Менделеев даврий системаси). М. эритмаларнинг кимёвий («гидрат») назариясини ишлаб чикди, критик трани кашф қилди (1860). Бир моль идеал газ учун босим, ҳажм ва т-ра орасидаги боғлиқликни ифодаловчи ҳолат тенгламасини (Клапейрон — Менделеев тенгламаси) ҳисоблаб топди (1874). Кумирни ер остида газга айлантириш ғоясини илгари сурди (1888). Тутунсиз порохнинг янги таркибини топди (1890) ва уни и.ч.ни йўлга қўйди.
Москва кимётехнология ин-ти ва Тобольск педагогика ин-ти М. номига қўйилган. Шим. Муз океанидаги сув ости тизмаси, Кунашир оролидаги (Курил о.лари) сўнмаган вулкан, Ойдаги кратер, менделеевит минерали М. шарафига аталган.
1955 й.да Америка олимлари (Г. Сиборг ва б.) синтез қилган 101-элемент ни М. шарафига менделеевий (Md) деб атадилар.
Ас: Сочинения, Т., 1—25. Л.—М, 1937— 54.
Ад.: Макареня А. А., Филимонова И. Н., Карпило Н. Г., Д. И.Менделеев в воспоминаниях современников, 2 изд., М., 1973.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.