Mendeleyev davriy sistemasi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 416–419-b. — ziyouz.com
Mendeleyev davriy sistemasi MENDELEYEV DAVRIY SISTEMASI, kimyoviy elementlar davriy sistemasi — D. I. Mendeleyevning özi kaşf etgan davriy qonun asosida tuzgan elementlar davriy sistemasi, davriy qonunning grafik ifodasi. M. d. s. mavjud elementlarning hammasini bir butun qilib birlaştiradi, ular örtasida obyektiv qonuniy aloqa borligini körsatadi va hali ma'lum bölmagan elementlarni, ularning xossalarini oldindan aytişga imkon beradi.
Mendeleyevgaça ham kimyoviy elementlarni sistemaga solişga urinib körilgan (fransuz kimyogari J. Dyuma, nemis kimyogarlari I. Dyobereyner, L. Meyer, ingliz kimyogari U. Odling, amerikalik olim J. Nyulends va b.).
J. Nyulends 1863 y.da elementlarni atom oğirliklari ortib borişi tartibida ketma-ket joylaştirib, har qanday elementdan hisoblaganda sakkizinçi element birinçi elementning xossalarini, muzikadagi sakkizinçi notaga öxşaş, ma'lum darajada takrorlaşini topdi. Nyulends bu qonuniyatni «oktavalar krnuni» deb atadi va unga asoslanib, öziga ma'lum elementlarni guruh (sakkizlik)larga bölişga urinib kördi. 1864 y.da L. Meyer kimyoviy elementlarni valentliklariga qarab olti guruhga böldi. Şunday qilib, Mendeleyevdan oldin elementlarni kimyoviy öxşaşliklari asosida guruhga bölişdan nariga ötilmadi. Bu olimlar har qaysi elementni boşqa elementlardan mutlakr ajralgan holda olib qaraşdi. Mendeleyev, özidan ilgari ötgan tadqiqotçilarning aksiça, elementlarning at.m. qiymatlariga, fizik va kimyoviy xossalariga katta e'tibor berdi. Mavjud elementlarni at.m. ortib borişi tartibida joylaştirib, elementlarning xossalari va ularning birikmalari ham öşa tartibda asta-sekin özgarib borişini va ma'lum xossalarning özi elementlar qatorida davriy suratda, ya'ni bir neça elementdan keyin takrorlanişini aniqladi. Bu krnuniyat davriy qonunda öz ifodasini topdi. Mendeleyev davriy qonunni quyidagiça ta'rifladi: oddiy moddalar (elementlar)ning xossalari, şuningdek, elementlar birikmalarining şakl va xossalari elementlarning at. m.lariga davriy ravişda boğliq böladi. U barça elementlar böysunadigan davriy qonunni töliq namoyon qildi va ba'zi elementlar (çunonçi: berilliy, lantan, indiy, titan, vanadiy, erbiy, seriy, uran, toriy) ning öşa vaqtda qabul qilingan at.m.ni 1,5—2 marta özgartiriş, ba'zi elementlar (kobalt, tellur, argon)ning joylaşiş tartibini özgartiriş va nihoyat 11 elementning (fransiy, radiy, aktiniy, skandiy, galliy, germaniy, protaktiniy, poloniy, texnetsiy, reniy, astat) kaşf qilinişi kerakligini oldindan aytib berdi.
Elementlarning xossalari kuyidagi tartibda özgaradi (jadvalga k,.). Faol işqoriy metall — litiydan söng faolligi kamrok, metall — berilliy, undan keyin kuçsiz metalloidlik xossalarga va metallarning ba'zi xossalariga ega bölgan bor turadi. Qatorda bordan keyin 4 valentli metalloid — uglerod, söng metalloidlik xossalari yanada ravşanroq ifodalangan azot, yaqqol metalloid — kislorod va niho-yat eng faol metalloid, yettinçi element — ftor keladi. Yuqorida aytib ötilgan 7 ta element xossalarining qisqaça ta'rifidan körinadiki, litiyda ifodalangan metallik xossalari bir elementdan ikkinçisiga utişi b-n asta-sekin zaiflaşib, metalloidlik xossalari kuçayib boradi va ftorda eng yuqori darajaga yetadi. Şu b-n birga at.m.lari ortib borgan sari elementlarning kislorodga nisbatan valentligi litiyda birdan boşlab, undan keyingi har qaysi elementda muntazam suratda bittadan ortib boradi. Ftordan keyin keladigan element — neon boşqa elementlar b-n birikmaydigan inert gazdir.
Neondan söng (keyingi qatorda) litiyga öxşaş bir valentli metall — natriy keladi. Natriydan keyin elementlar xossalarining özgarib borişi tartibga qarab joylaşadi, ya'ni yuqoridagi holat takrorlanadi. Darhaqiqat natriydan söng berilliy analogi bölgan magniy keladi; undan keyin alyuminiy turadi. Alyuminiy, garçi bor kabi metalloid bölmay, balki metall bölsa ham, u ba'zida metalloidlik xossalarini namoyon qiladigan elementdir. Alyuminiydan keyin köp jihatdan uglerodga öxşaş tört valentli metalloid — kremniy, undan söng kimyoviy xossalariga köra, azotga öxşaş beş valentli fosfor, söngra metalloidlik xossalari kuçli ifodalangan element — oltingugurt undan keyin juda faol metalloid bölgan xlor, va, nihoyat, yana inert gaz — argon keladi. Ma'lum sondagi elementlardan keyin, göyo orqaga, dastlabki nuqtaga qaytiş yuz beradi; şundan keyin, ma'lum darajada, undan oldingi elementlarning xossalari xuddi öşa tartibda, ammo sifat jihatidan farq qilgan holda takrorlanadi.
1869 y.da Mendeleyev davriy sistemaning birinçi variantini tuzdi. Bu sistemada u barça elementlarni davrlarga böldi (u paytda 63 element ma'lum bölib, ular 19 ta gorizontal va 6 ta vertikal qatorga joylaştirilgan edi) va xossalari bir-biriga öxşagan, hosil qiladigan birikmalari öxşaş bölgan elementlarni bir-birining ostiga tuşadigan qilib, bu davrlarni birining ostiga ikkinçisini joylaştiriş yöli b-n jadval tuzdi. Mendeleyev öşa vaqtda hali ma'lum bölmagan elementlar uçun buş joy qoldirdi va uç elementning (u bu elementlarni ekabariy, ekaalyuminiy, ekasitsiliy deb atadi) mavjudligini aytibgina qolmasdan, balki ularning xossalarini ham oldindan aytib berdi. Bu elementlar (galliy, skandiy, germaniy) keyinçalik kaşf qilindi. Ularning xossalari Mendeleyev ba-şorat kilganiday bölib çiqdi. Bu variant uzun davrli variant hisoblanadi. 1871 y.da M.d.s. ning ikkinçi varianti e'lon qilindi. Bu variantda uzaro öxşaş elementlar vertikal qatorlarga joylaşgan bölib,' qisqa davrli variant hisoblanardi. Unda 8 ta vertikal, 10 ta gorizontal qator bor edi. Bu variantga asoslanib, Mendeleyev urangaça 11 ta elementning va urandan keyin bir neçta element kaşf etilişini ba-şorat qildi. Mendeleyevning davriy qonuni tajribada tasdiklandi va kimyoning rivojlanişida katta rol uynadi. Davriy sistema jadvalining hoz. körinişi keyingi yillardagi kaşfiyotlar va ma'lumotlar b-n töldirilgan.
Ayni vaktda davriy sistemaning 500 dan ortiq varianti çop etilgan. Ulardan eng keng tarqalgan şakllari quyidagilardir: 1) Mendeleyev taklif etgan davriy sistemaning kiska varianti (şu jadval keltirildi). 2) M.d.s.ning şveysariyalik kimyogar A. Verner tomonidan 1905 y.da takomillaştirilgan uzun varianti. 3) Daniyalik fizik N. Bor çop etgan (1921 y.) davriy sistemaning zinapoyasimon şakli.
Sönggi yillarda körinişi va amaliy jihatdan qulayligi sababli M.d.s.ning qisqa va uzun variantilari keng kullanadi.
Ma'lum bölgan 109 ta element (110-elementning sintez qilinganligi haqida ma'lumotlar bor, 104—109 elementlar IUPAC tomonidan hali tasdiqlanmagan) at.m.larning ortib borişi tartibida vertikal va gorizontal katorlarda joylaştirilgan. Vertikal qatorlar guruhlar deb nomlangan. Jadvalda I—VIII va 0 guruh mavjud. I—VII guruhlarning har biri ikki — asosiy va qöşimça guruhçadan iborat. Har qaysi guruhça va guruh (VIII, 0)da joylaşgan elementlar bir-biriga öxşaydi, mas, 1 guruhning asosiy guruhçasida işqoriy metallar, II guruhning asosiy guruhçasida — işqoriy-yer metallar va VII guruhning asosiy guruhçasida — galogenlar va nolinçi guruhçadagi inert gazlar. Bir guruhda, asosiy yoki qöşimça guruhçada joylaşgan elementlarning xossalari bir-biriga uxşaydi, ammo ba'zi xossalari farq qiladi. Gorizontal qatorlar davrlar deb ataladi. Birinçi 3
ta (kiçik) davrning har birida 2 ta, 8 ta va 8 ta element bor. 4, 5 va 6 (katta) davrlarda 18 ta, 18 ta va 32 ta element mavjud. 7 davrda 23 ta element bölib, u hali tugallanmagan. 1940 y.dan beri bu davr sun'iy yul b-n olingan radioaktiv (transuran) elementlar b-n tulib bormoqda. Bular tabiatda uçramaydi (q. Radioaktiv elementlar). Kimyoviy xossalari va elektron kavatlarining tuzilişiga köra, barça transuran elementlar bir-biriga, şuningdek, toriy, protaktiniy, uranga öxşaydi. M.d.s.da aktiniydan söng keladigan (90—103 raqamlardagi) elementlar aktinoidlar oilasiga birlaştirilgan va jadvalda lantanoidlar (58—71 raqamdagi elementlar)dan ke-yinda joylaştirilgan. Kimyoviy xossalari va elektron kavati tuzilişiga köra, bu ikkala oila bir-biriga Uxşaydi. Ular III guruhga mansub. Har bir 2 ta davr, ya'ni 2 va 3, 4 va 5, 6 va tugallanmagan 7davrlardagi elementlar soni, ularning joylaniş tartibi bir xil ekanligi sistemadan aniq körinib turibdi. Şunga qarab 7davrdagi hali noma'lum elementlarning urnini kursatib beriş mumkin. Ammo davriy sistema kaysi element b-n tugaşini aytiş qiyin. Sun'iy radioaktiv kimyoviy elementlarning at.m.ni izotoplar tabiiy aralaşmasining örtaça massasi deb hisoblaş mumkin emas. Şuning uçun bu elementlarning kimyoviy formulasi ostidagi son boşka elementlardagi kabi uning at.m.ini emas, balki eng uzoq mavjud buladigan izotopning massa sonini kursatadi. Davriy sistemadagi elementlarning xossalari qonuniy ravişda uzgarib boradi. Mas, işqoriy metallar guruhçasida yuqoridan pastga, ya'ni litiydan seziyga tomon metallarning elektron beriş qobiliyati ortib, şu b-n birga ularning kimyoviy faolligi ham kuçayib boradi. Galogenlar guruhçasida esa, aksinça, pastda joylaşgan element yuqoridagi elementga Karaganda elektronni qi-yinlik b-n biriktiradi. Demak, galogenlar guruhçasida metalloidlarning faolligi yuqoridan pastga tomon pasayib boradi. Davrlardagi qonuniyat şundayki, Ungda joylaşgan elementlarga qaraganda çapda turgan elementlar elektronlarni oson yöqotib, qi-yinlik b-n biriktiradi. Şunga muvofiq, çapdan öngga (faol işqoriy metallardan yaqqol metallmaslar — galogenlarga) tomon oddiy moddalarning xossalari özgaradi, ayni vaqtda elementlar birikmasining xossalari ham davriy ravişda uzgarib boradi.
Mac, davrlar boşidagi elementlar asosli oksidlar va şularga töğri keladigan gidroksidlar (asoslar) hosil qiladi. Tartib raqamining ortib borişiga qarab gidroksidning asos tavsifi amfoter, söng kislota tavsifi b-n almaşadi. Guruhçalarda elementlar gidroksidlarining tavsifi yuqoridan pastga tomon kuçayib, kislota tavsifi zaiflaşib boradi. M.d.s. ki-myoviy elementlar va birikmalarning fizikkimyoviy xossalarini örganişda, bu xossalar orasidagi qonuniyatlarni oçişda, yadroviy reaksiyalarni ötkazişda hamda radioaktiv izotoplarni sintez qiliş sohasidagi tadqiqotlarda qisqa va aniq ilmiy asos bölib xizmat qiladi.
Ad.: Mendeleyev D. I., Periodiçeskiy zakon. Osnovniye stati, M., 1958; Rahimov X., Gulboyev T., D. I. Mendeleyevning elementlar davriy qonuni va atomlar tuzilişi, T., 1968; Melnikov V. P., Dmitriyev I. S, Dopolnitelniye vidi periodiçnosti v periodiçeskoy sisteme D. I. Mendeleyeva, M., 1988.
Sayfullo Hamroyev, Rustam Ma'rupov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕНДЕЛЕЕВ ДАВРИЙ СИСТЕМАСИ, кимёвий элементлар даврий системаси — Д. И. Менделеевнинг ўзи кашф этган даврий қонун асосида тузган элементлар даврий системаси, даврий қонуннинг график ифодаси. М. д. с. мавжуд элементларнинг ҳаммасини бир бутун қилиб бирлаштиради, улар ўртасида объектив қонуний алоқа борлигини кўрсатади ва ҳали маълум бўлмаган элементларни, уларнинг хоссаларини олдиндан айтишга имкон беради.
Менделеевгача ҳам кимёвий элементларни системага солишга уриниб кўрилган (француз кимёгари Ж. Дюма, немис кимёгарлари И. Дёберейнер, Л. Мейер, инглиз кимёгари У. Одлинг, америкалик олим Ж. Ньюлендс ва б.).
Ж. Ньюлендс 1863 й.да элементларни атом оғирликлари ортиб бориши тартибида кетма-кет жойлаштириб, ҳар қандай элементдан ҳисоблаганда саккизинчи элемент биринчи элементнинг хоссаларини, музикадаги саккизинчи нотага ўхшаш, маълум даражада такрорлашини топди. Ньюлендс бу қонуниятни «октавалар крнуни» деб атади ва унга асосланиб, ўзига маълум элементларни гуруҳ (саккизлик)ларга бўлишга уриниб кўрди. 1864 й.да Л. Мейер кимёвий элементларни валентликларига қараб олти гуруҳга бўлди. Шундай қилиб, Менделеевдан олдин элементларни кимёвий ўхшашликлари асосида гуруҳга бўлишдан нарига ўтилмади. Бу олимлар ҳар қайси элементни бошқа элементлардан мутлакр ажралган ҳолда олиб қарашди. Менделеев, ўзидан илгари ўтган тадқиқотчиларнинг аксича, элементларнинг ат.м. қийматларига, физик ва кимёвий хоссаларига катта эътибор берди. Мавжуд элементларни ат.м. ортиб бориши тартибида жойлаштириб, элементларнинг хоссалари ва уларнинг бирикмалари ҳам ўша тартибда аста-секин ўзгариб боришини ва маълум хоссаларнинг ўзи элементлар қаторида даврий суратда, яъни бир неча элементдан кейин такрорланишини аниқлади. Бу крнуният даврий қонунда ўз ифодасини топди. Менделеев даврий қонунни қуйидагича таърифлади: оддий моддалар (элементлар)нинг хоссалари, шунингдек, элементлар бирикмаларининг шакл ва хоссалари элементларнинг ат. м.ларига даврий равишда боғлиқ бўлади. У барча элементлар бўйсунадиган даврий қонунни тўлиқ намоён қилди ва баъзи элементлар (чунончи: бериллий, лантан, индий, титан, ванадий, эрбий, церий, уран, торий) нинг ўша вақтда қабул қилинган ат.м.ни 1,5—2 марта ўзгартириш, баъзи элементлар (кобальт, теллур, аргон)нинг жойлашиш тартибини ўзгартириш ва ниҳоят 11 элементнинг (франций, радий, актиний, скандий, галлий, германий, протактиний, полоний, технеций, рений, астат) кашф қилиниши кераклигини олдиндан айтиб берди.
Элементларнинг хоссалари куйидаги тартибда ўзгаради (жадвалга к,.). Фаол ишқорий металл — литийдан сўнг фаоллиги камрок, металл — бериллий, ундан кейин кучсиз металлоидлик хоссаларга ва металларнинг баъзи хоссаларига эга бўлган бор туради. Қаторда бордан кейин 4 валентли металлоид — углерод, сўнг металлоидлик хоссалари янада равшанроқ ифодаланган азот, яққол металлоид — кислород ва ниҳо-ят энг фаол металлоид, еттинчи элемент — фтор келади. Юқорида айтиб ўтилган 7 та элемент хоссаларининг қисқача таърифидан кўринадики, литийда ифодаланган металлик хоссалари бир элементдан иккинчисига утиши б-н аста-секин заифлашиб, металлоидлик хоссалари кучайиб боради ва фторда энг юқори даражага етади. Шу б-н бирга ат.м.лари ортиб борган сари элементларнинг кислородга нисбатан валентлиги литийда бирдан бошлаб, ундан кейинги ҳар қайси элементда мунтазам суратда биттадан ортиб боради. Фтордан кейин келадиган элемент — неон бошқа элементлар б-н бирикмайдиган инерт газдир.
Неондан сўнг (кейинги қаторда) литийга ўхшаш бир валентли металл — натрий келади. Натрийдан кейин элементлар хоссаларининг ўзгариб бориши тартибга қараб жойлашади, яъни юқоридаги ҳолат такрорланади. Дарҳақиқат натрийдан сўнг бериллий аналоги бўлган магний келади; ундан кейин алюминий туради. Алюминий, гарчи бор каби металлоид бўлмай, балки металл бўлса ҳам, у баъзида металлоидлик хоссаларини намоён қиладиган элементдир. Алюминийдан кейин кўп жиҳатдан углеродга ўхшаш тўрт валентли металлоид — кремний, ундан сўнг кимёвий хоссаларига кўра, азотга ўхшаш беш валентли фосфор, сўнгра металлоидлик хоссалари кучли ифодаланган элемент — олтингугурт ундан кейин жуда фаол металлоид бўлган хлор, ва, ниҳоят, яна инерт газ — аргон келади. Маълум сондаги элементлардан кейин, гўё орқага, дастлабки нуқтага қайтиш юз беради; шундан кейин, маълум даражада, ундан олдинги элементларнинг хоссалари худди ўша тартибда, аммо сифат жиҳатидан фарқ қилган ҳолда такрорланади.
1869 й.да Менделеев даврий системанинг биринчи вариантини тузди. Бу системада у барча элементларни даврларга бўлди (у пайтда 63 элемент маълум бўлиб, улар 19 та горизонтал ва 6 та вертикал қаторга жойлаштирилган эди) ва хоссалари бир-бирига ўхшаган, ҳосил қиладиган бирикмалари ўхшаш бўлган элементларни бир-бирининг остига тушадиган қилиб, бу даврларни бирининг остига иккинчисини жойлаштириш йўли б-н жадвал тузди. Менделеев ўша вақтда ҳали маълум бўлмаган элементлар учун буш жой қолдирди ва уч элементнинг (у бу элементларни экабарий, экаалюминий, экасицилий деб атади) мавжудлигини айтибгина қолмасдан, балки уларнинг хоссаларини ҳам олдиндан айтиб берди. Бу элементлар (галлий, скандий, германий) кейинчалик кашф қилинди. Уларнинг хоссалари Менделеев ба-шорат килганидай бўлиб чиқди. Бу вариант узун даврли вариант ҳисобланади. 1871 й.да М.д.с. нинг иккинчи варианти эълон қилинди. Бу вариантда узаро ўхшаш элементлар вертикал қаторларга жойлашган бўлиб,’ қисқа даврли вариант ҳисобланарди. Унда 8 та вертикал, 10 та горизонтал қатор бор эди. Бу вариантга асосланиб, Менделеев урангача 11 та элементнинг ва урандан кейин бир нечта элемент кашф этилишини ба-шорат қилди. Менделеевнинг даврий қонуни тажрибада тасдикланди ва кимёнинг ривожланишида катта роль уйнади. Даврий система жадвалининг ҳоз. кўриниши кейинги йиллардаги кашфиётлар ва маълумотлар б-н тўлдирилган.
Айни вактда даврий системанинг 500 дан ортиқ варианти чоп этилган. Улардан энг кенг тарқалган шакллари қуйидагилардир: 1) Менделеев таклиф этган даврий системанинг киска варианти (шу жадвал келтирилди). 2) М.д.с.нинг швейцариялик кимёгар А. Вернер томонидан 1905 й.да такомиллаштирилган узун варианти. 3) Даниялик физик Н. Бор чоп этган (1921 й.) даврий системанинг зинапоясимон шакли.
Сўнгги йилларда кўриниши ва амалий жиҳатдан қулайлиги сабабли М.д.с.нинг қисқа ва узун вариантилари кенг кулланади.
Маълум бўлган 109 та элемент (110-элементнинг синтез қилинганлиги ҳақида маълумотлар бор, 104—109 элементлар IUPAC томонидан ҳали тасдиқланмаган) ат.м.ларнинг ортиб бориши тартибида вертикал ва горизонтал каторларда жойлаштирилган. Вертикал қаторлар гуруҳлар деб номланган. Жадвалда I—VIII ва 0 гуруҳ мавжуд. I—VII гуруҳларнинг ҳар бири икки — асосий ва қўшимча гуруҳчадан иборат. Ҳар қайси гуруҳча ва гуруҳ (VIII, 0)да жойлашган элементлар бир-бирига ўхшайди, мас, 1 гуруҳнинг асосий гуруҳчасида ишқорий металлар, II гуруҳнинг асосий гуруҳчасида — ишқорий-ер металлар ва VII гуруҳнинг асосий гуруҳчасида — галогенлар ва нолинчи гуруҳчадаги инерт газлар. Бир гуруҳда, асосий ёки қўшимча гуруҳчада жойлашган элементларнинг хоссалари бир-бирига ухшайди, аммо баъзи хоссалари фарқ қилади. Горизонтал қаторлар даврлар деб аталади. Биринчи 3
та (кичик) даврнинг ҳар бирида 2 та, 8 та ва 8 та элемент бор. 4, 5 ва 6 (катта) даврларда 18 та, 18 та ва 32 та элемент мавжуд. 7 даврда 23 та элемент бўлиб, у ҳали тугалланмаган. 1940 й.дан бери бу давр сунъий йул б-н олинган радиоактив (трансуран) элементлар б-н тулиб бормоқда. Булар табиатда учрамайди (қ. Радиоактив элементлар). Кимёвий хоссалари ва электрон каватларининг тузилишига кўра, барча трансуран элементлар бир-бирига, шунингдек, торий, протактиний, уранга ўхшайди. М.д.с.да актинийдан сўнг келадиган (90—103 рақамлардаги) элементлар актиноидлар оиласига бирлаштирилган ва жадвалда лантаноидлар (58—71 рақамдаги элементлар)дан ке-йинда жойлаштирилган. Кимёвий хоссалари ва электрон кавати тузилишига кўра, бу иккала оила бир-бирига Ухшайди. Улар III гуруҳга мансуб. Ҳар бир 2 та давр, яъни 2 ва 3, 4 ва 5, 6 ва тугалланмаган 7даврлардаги элементлар сони, уларнинг жойланиш тартиби бир хил эканлиги системадан аниқ кўриниб турибди. Шунга қараб 7даврдаги ҳали номаълум элементларнинг урнини курсатиб бериш мумкин. Аммо даврий система кайси элемент б-н тугашини айтиш қийин. Сунъий радиоактив кимёвий элементларнинг ат.м.ни изотоплар табиий аралашмасининг ўртача массаси деб ҳисоблаш мумкин эмас. Шунинг учун бу элементларнинг кимёвий формуласи остидаги сон бошка элементлардаги каби унинг ат.м.ини эмас, балки энг узоқ мавжуд буладиган изотопнинг масса сонини курсатади. Даврий системадаги элементларнинг хоссалари қонуний равишда узгариб боради. Мас, ишқорий металлар гуруҳчасида юқоридан пастга, яъни литийдан цезийга томон металларнинг электрон бериш қобилияти ортиб, шу б-н бирга уларнинг кимёвий фаоллиги ҳам кучайиб боради. Галогенлар гуруҳчасида эса, аксинча, пастда жойлашган элемент юқоридаги элементга Караганда электронни қи-йинлик б-н бириктиради. Демак, галогенлар гуруҳчасида металлоидларнинг фаоллиги юқоридан пастга томон пасайиб боради. Даврлардаги қонуният шундайки, Унгда жойлашган элементларга қараганда чапда турган элементлар электронларни осон йўқотиб, қи-йинлик б-н бириктиради. Шунга мувофиқ, чапдан ўнгга (фаол ишқорий металлардан яққол металлмаслар — галогенларга) томон оддий моддаларнинг хоссалари ўзгаради, айни вақтда элементлар бирикмасининг хоссалари ҳам даврий равишда узгариб боради.
Mac, даврлар бошидаги элементлар асосли оксидлар ва шуларга тўғри келадиган гидроксидлар (асослар) ҳосил қилади. Тартиб рақамининг ортиб боришига қараб гидроксиднинг асос тавсифи амфотер, сўнг кислота тавсифи б-н алмашади. Гуруҳчаларда элементлар гидроксидларининг тавсифи юқоридан пастга томон кучайиб, кислота тавсифи заифлашиб боради. М.д.с. ки-мёвий элементлар ва бирикмаларнинг физиккимёвий хоссаларини ўрганишда, бу хоссалар орасидаги қонуниятларни очишда, ядровий реакцияларни ўтказишда ҳамда радиоактив изотопларни синтез қилиш соҳасидаги тадқиқотларда қисқа ва аниқ илмий асос бўлиб хизмат қилади.
Ад.: Менделеев Д. И., Периодический закон. Основные статьи, М., 1958; Раҳимов X., Гулбоев Т., Д. И. Менделеевнинг элементлар даврий қонуни ва атомлар тузилиши, Т., 1968; Мельников В. П., Дмитриев И. С, Дополнительные виды периодичности в периодической системе Д. И. Менделеева, М., 1988.
Сайфулло Ҳамроев, Рустам Маърупов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.