Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Sankt-Peterburg

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 143–145-b. — ziyouz.com

    Sankt-Peterburg (Peterburg) (1914—24 y.larda Petrograd, 1924—91 y.larda Leningrad) — RFdagi şahar, Leningrad viloyati markazi, federal ahamiyatga ega şahar. Rossiyaning iqtisodiy, ilmiy va madaniy markazlaridan biri, mamlakatning eng yirik transport tuguni. T.y. va avtovokzallar, xalqaro aeroport bor, dengiz porti, qahramon şahar, Volga — Baltiysk suv yölining oxirgi punkti. Neva böyi pasttekisligining ğarbiy qismida, Fin qöltiğiga Neva daryosi quyiladigan yerda va Neva deltasidagi 42 orolda joylaşgan. Iklimi dengiz iqlimi, qişi yumşoq, yozi nisbatan salqin, obhavosi özgaruvçan. Yanv.ning örtaça t-rasi —7,9°, iyulniki 17,7°. Yillik yoğin 585 mm. Yozning 1-yarmida «oqtunlar» hodisasi kuzatiladi. S.P. hududi 570 km2 (Sankt-Peterburg şahar ma'muriyatiga qaraşli şaharlar va şaharçalar hududi b-n birga 1350 km2dan ziyod). Aholisi 4188,6 ming kişi (S.P. şahar ma'muriyatiga qaraşli aholi punktlaribn 4748,5 ming kişi, 1998). Şahar çegarasi doirasida 40 dan ziyod dare va 20 dan ziyod kanal mavjud (umumiy uz. 160 km dan ortiq). Neva daryosining şahar hududidagi eni 340—650 m, çuq. 14—23 m. S.P. hududining ança qismi dengiz sathidan 1,2—3 m dan baland bölmagan tepaliklarda joylaşgan. Şu bois şaxarning bu tumanlarida, asosan, Fin qöltiğining şarqiy qismida şamol ta'sirida suv bosişi xavfi bor. S.P.ni suv bosişidan himoyalaş uçun Neva va Fin qöltiqlari çegarasida 1980—90 y.larda gidrotexnik majmua qurilgan.

    S.P. joylaşgan hudud 9—10-a.larda novgorodliklarga qaraşli (13-a.dan Ijora yeri nomi b-n maşhur) bölgan. 15-a.da S.P. örnida Novgorod Respublikasiga qaraşli qişloqlar joylaşgan. 1478 y.da Rus davlati tarkibida. 17-a. boşlarida şvedlar Neva sohillarini işğol qilib, Oxta daryosining quyiliş joyida Niyenşans qal'asini bunyod etdilar. Rus qöşinlari 1703 1(12) mayda bu kal'ani işğol qildilar va 16 (27) mayda Pyotr I Zayaçiy o.da SanktPiter-Burx (keyinroq Petropavlovsk) kal'asiga asos soldi. 1703—04 y.larda Kotlin o.da Kronşlot qal'asi bunyod etilgan (1723 y.dan Kronştadt). 1704 y. Nevaning çap sohilida Boş Admiralteystvoga asos solindi. 1705 y.da uning atrofida Admiralteystvo qal'asi qad kötardi.

    S.P.ga asos solinişi Rossiyaning Boltiq dengiziga va u orqali Yevropaga çiqiş uçun olib borgan kup yillik kuraşi samarasi böldi. Şahar sanoat markazi sifatida tez ösdi. 18-a. oxiridayoq şaharda 160 sanoat korxonasi bor edi. 1708 y.dan S.P. Ingermanland, 1710 y.dan S.P. gubernyasi markazi. 1712—28 va 1732—1918 y.larda — Rossiya poytaxti. Bu yerda podşo saroyi (1712 y.dan), Senat (1713 y.dan), kollegiyalar (1718 y.dan; 1802 y.dan vazirliklar) va b. davlat muassasalari joylaşgan.

    Şahar mamlakatning siyosiy, sanoat, ilmiy va madaniy markazi sifatida rivojlandi. 1710 y.da Troitsa va Muqaddas Aleksandr Nevskiy monastiriga asos solindi (1797 y.dan Aleksandr Nevskiy lavrasi). 1712—13 y.larda Rossiya imperatorlarining xilxonasiga aylangan Petropavlovsk sobori kurildi. 1711 y.da Rossiyadagi birinçi hukumat bosmaxonasi oçiddi. 1714 y.da Pyotr I ning şaxsiy kolleksiyasi asosida Rossiyadagi birinçi muzey — Kunstkamera faoliyat körsata boşladi. 1725 y.da mamlakatning boş ilmiy markazi Peterburg FA ta'sis qilindi. 1756 y.da Rossiyadagi birinçi doimiy, ommaviy teatr taşkil etildi. 1757 y.da Rossiya tasviriy san'atining taraqqiyotida katta mavqega ega bölgan Peterburg tasviriy san'at akademiyasiga asos solindi. 18-a. örtalarida Smolniy monastiri ansambli, kişki saroy qad kötardi. 1814 y.da mamlakatda birinçi bölgan jamoat kutubxonasi (hoz. Rossiya milliy kutubxonasi) oçilgan.

    19-a.da va 20-a. boşlarida S.P. — siyosiyjamoat taşkilotlari va harakatlarining boş markazi. 1825 y. 14 dek. da şaharning Senat maydonida podşo hukumatiga qarşi qaratilgan birinçi qurolli çiqiş — dekabristlar qözğoloni bölib ötdi. 1881 y. 1 martda «Narodnaya volya» terrorçilari tomonidan imperator Aleksandr II otib öldirildi. 1905 y. 9 yanv.da xalq namoyişi qatnaşçilari otib taşlandi. 1-jahon uruşi boşlanişidan keyin 1914 y.ning 1 avg.da şaharga yangi «Petrograd» nomi berildi. 1917 y.da Petrogradsa Fevral inqilobi va Oktyabr töntarişi sodir böldi. Çor hukumati ağdarilgandan keyin şaharda Rossiya Vaqtli hukumati organlari joylaşgan. 1917 y. okt.da Petrogradda şörolar hokimiyati örnatildi. 1918 y.dan poytaxt Moskvaga ötkazilişi b-n şahar öz mavqei böyiça mamlakatning 2şaxri bölib qoddi. 1924—91 y.larda Leningrad deb yuritildi. 1927 y.dan Leningrad viloyati markazi, 2-jahon uruşi yillarida şahar nemis faşistlari va fin qöşinlari tomonidan qamalda böldi (1941 y. 8 sent. 1944 y. 27 yanv.). Uruş davrida Leningrad oğir talafot kördi. Rasmiy ma'lumotlar böyiça oçlikdan 641 ming (tarixçilar hisobi böyiça 800 mingga yaqin) leningradlik halok bödsi 1945 y.da Leningradga «Qaxramon şahar» unvoni beriddi.

    1991 y.da şahar qaytadan özining tarixiy «Sankt-Peterburg» nomi b-n ataldi.

    S.P. — yirik maşinasozlik va fantexnika b-n boğliq sanoat tarmoklari markazi (kemasozlik, energomaşinasozlik, priborsozlik, radioelektronika va mudofaa b-n boğliq sanoat korxonalari mavjud); qora va rangli metallurgiya, kimyo, yengil, oziq-ovqat, poligrafiya sanoatlari bor. 1955 y.dan metropoliten işlaydi.

    S.P.da Rossiya FAning ilmiy markazi, köp sonli ilmiy tadqiqot intlari, 43 oliy öquv yurti (şu jumladan, un-tlar, konservatoriya faoliyat) körsatadi. Şaharda 20 teatr (şu jumladan, Mariinskiy, M. P. Musorgskiy nomidagi opera va balet teatrlari, Katta dramatik teatr va b.), filarmoniya, sirk, 47 muzey (şu jumladan, Ermitaj, Rus muzeyi, Sankt-Peterburg tarixi muzeyi, Rossiya FAning Buyuk Pyotr nomidagi antropologiya va etnografiya muzeylari) işlab turibdi. S.P.da 18—19 a.larga oid me'moriy ansambllar: Petropavlovsk qal'asi majmuasi, Aleksandr Nevskiy lavrasi, Smolniy, Vasiliy oroli yoyi (Birja binosi b-n birga), Qişki saroy, Aleksandr ustuni va Boş ştab arkasi b-n birga Saroy maydoni, Pyotr I ga örnatilgan haykal va Isaakiyevskiy sobor b-n birga Dekabristlar (avvalgi Senat) maydoni; Nevskiy prospekt ansambli: Kozon sobori, me'mor Rossi köçasi b-n birga Rossiya akademik drama teatri va Rossiya milliy kutubxonasi, Mars maydoni, Yozgi boğ va muhandislik qasri mavjud. Klassitsizm va ampir uslubida qurilgan yodgorliklardan: Tasviriy san'at akademiyasi, Konçilik inti, Narva darvozalari binolari, köpriklar saqlangan. 1960 y.da Piskaryov qabristonida me'moriymemorial majmua bunyod etildi. S.P. atrofida: Petrodvorets (Petergof), Puşkin (Sarskoye Selo), Pavlovsk, Gatçinada saroypark ansambllari (18— 19-a.lar) bor. S.P. — Rossiya va xalqaro turizmning muhim markazi. 2003 y.da S.P.ning 300 y.lik yubileyi keng nişonlandi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    САНКТ-ПЕТЕРБУРГ (Петербург) (1914—24 й.ларда Петроград, 1924—91 й.ларда Ленинград) — РФдаги шаҳар, Ленинград вилояти маркази, федерал аҳамиятга эга шаҳар. Россиянинг иқтисодий, илмий ва маданий марказларидан бири, мамлакатнинг энг йирик транспорт тугуни. Т.й. ва автовокзаллар, халқаро аэропорт бор, денгиз порти, қаҳрамон шаҳар, Волга — Балтийск сув йўлининг охирги пункти. Нева бўйи пасттекислигининг ғарбий қисмида, Фин қўлтиғига Нева дарёси қуйиладиган ерда ва Нева дельтасидаги 42 оролда жойлашган. Иклими денгиз иқлими, қиши юмшоқ, ёзи нисбатан салқин, обҳавоси ўзгарувчан. Янв.нинг ўртача т-раси —7,9°, июлники 17,7°. Йиллик ёғин 585 мм. Ёзнинг 1-ярмида «оқтунлар» ҳодисаси кузатилади. С.П. ҳудуди 570 км2 (Санкт-Петербург шаҳар маъмуриятига қарашли шаҳарлар ва шаҳарчалар ҳудуди б-н бирга 1350 км2дан зиёд). Аҳолиси 4188,6 минг киши (С.П. шаҳар маъмуриятига қарашли аҳоли пунктларибн 4748,5 минг киши, 1998). Шаҳар чегараси доирасида 40 дан зиёд даре ва 20 дан зиёд канал мавжуд (умумий уз. 160 км дан ортиқ). Нева дарёсининг шаҳар ҳудудидаги эни 340—650 м, чуқ. 14—23 м. С.П. ҳудудининг анча қисми денгиз сатҳидан 1,2—3 м дан баланд бўлмаган тепаликларда жойлашган. Шу боис шахарнинг бу туманларида, асосан, Фин қўлтиғининг шарқий қисмида шамол таъсирида сув босиши хавфи бор. С.П.ни сув босишидан ҳимоялаш учун Нева ва Фин қўлтиқлари чегарасида 1980—90 й.ларда гидротехник мажмуа қурилган.

    С.П. жойлашган ҳудуд 9—10-а.ларда новгородликларга қарашли (13-а.дан Ижора ери номи б-н машҳур) бўлган. 15-а.да С.П. ўрнида Новгород Республикасига қарашли қишлоқлар жойлашган. 1478 й.да Рус давлати таркибида. 17-а. бошларида шведлар Нева соҳилларини ишғол қилиб, Охта дарёсининг қуйилиш жойида Ниеншанц қалъасини бунёд этдилар. Рус қўшинлари 1703 1(12) майда бу калъани ишғол қилдилар ва 16 (27) майда Пётр I Заячий о.да СанктПитер-Бурх (кейинроқ Петропавловск) калъасига асос солди. 1703—04 й.ларда Котлин о.да Кроншлот қалъаси бунёд этилган (1723 й.дан Кронштадт). 1704 й. Неванинг чап соҳилида Бош Адмиралтействога асос солинди. 1705 й.да унинг атрофида Адмиралтейство қалъаси қад кўтарди.

    С.П.га асос солиниши Россиянинг Болтиқ денгизига ва у орқали Европага чиқиш учун олиб борган куп йиллик кураши самараси бўлди. Шаҳар саноат маркази сифатида тез ўсди. 18-а. охиридаёқ шаҳарда 160 саноат корхонаси бор эди. 1708 й.дан С.П. Ингерманланд, 1710 й.дан С.П. губерняси маркази. 1712—28 ва 1732—1918 й.ларда — Россия пойтахти. Бу ерда подшо саройи (1712 й.дан), Сенат (1713 й.дан), коллегиялар (1718 й.дан; 1802 й.дан вазирликлар) ва б. давлат муассасалари жойлашган.

    Шаҳар мамлакатнинг сиёсий, саноат, илмий ва маданий маркази сифатида ривожланди. 1710 й.да Троица ва Муқаддас Александр Невский монастирига асос солинди (1797 й.дан Александр Невский лавраси). 1712—13 й.ларда Россия императорларининг хилхонасига айланган Петропавловск собори курилди. 1711 й.да Россиядаги биринчи ҳукумат босмахонаси очидди. 1714 й.да Пётр I нинг шахсий коллекцияси асосида Россиядаги биринчи музей — Кунсткамера фаолият кўрсата бошлади. 1725 й.да мамлакатнинг бош илмий маркази Петербург ФА таъсис қилинди. 1756 й.да Россиядаги биринчи доимий, оммавий театр ташкил этилди. 1757 й.да Россия тасвирий санъатининг тараққиётида катта мавқега эга бўлган Петербург тасвирий санъат академиясига асос солинди. 18-а. ўрталарида Смольний монастири ансамбли, кишки сарой қад кўтарди. 1814 й.да мамлакатда биринчи бўлган жамоат кутубхонаси (ҳоз. Россия миллий кутубхонаси) очилган.

    19-а.да ва 20-а. бошларида С.П. — сиёсийжамоат ташкилотлари ва ҳаракатларининг бош маркази. 1825 й. 14 дек. да шаҳарнинг Сенат майдонида подшо ҳукуматига қарши қаратилган биринчи қуролли чиқиш — декабристлар қўзғолони бўлиб ўтди. 1881 й. 1 мартда «Народная воля» террорчилари томонидан император Александр II отиб ўлдирилди. 1905 й. 9 янв.да халқ намойиши қатнашчилари отиб ташланди. 1-жаҳон уруши бошланишидан кейин 1914 й.нинг 1 авг.да шаҳарга янги «Петроград» номи берилди. 1917 й.да Петроградца Февраль инқилоби ва Октябрь тўнтариши содир бўлди. Чор ҳукумати ағдарилгандан кейин шаҳарда Россия Вақтли ҳукумати органлари жойлашган. 1917 й. окт.да Петроградда шўролар ҳокимияти ўрнатилди. 1918 й.дан пойтахт Москвага ўтказилиши б-н шаҳар ўз мавқеи бўйича мамлакатнинг 2шахри бўлиб қодди. 1924—91 й.ларда Ленинград деб юритилди. 1927 й.дан Ленинград вилояти маркази, 2-жаҳон уруши йилларида шаҳар немис фашистлари ва фин қўшинлари томонидан қамалда бўлди (1941 й. 8 сент. 1944 й. 27 янв.). Уруш даврида Ленинград оғир талафот кўрди. Расмий маълумотлар бўйича очликдан 641 минг (тарихчилар ҳисоби бўйича 800 мингга яқин) ленинградлик ҳалок бўдци 1945 й.да Ленинградга «Қахрамон шаҳар» унвони беридди.

    1991 й.да шаҳар қайтадан ўзининг тарихий «Санкт-Петербург» номи б-н аталди.

    С.П. — йирик машинасозлик ва фантехника б-н боғлиқ саноат тармоклари маркази (кемасозлик, энергомашинасозлик, приборсозлик, радиоэлектроника ва мудофаа б-н боғлиқ саноат корхоналари мавжуд); қора ва рангли металлургия, кимё, енгил, озиқ-овқат, полиграфия саноатлари бор. 1955 й.дан метрополитен ишлайди.

    С.П.да Россия ФАнинг илмий маркази, кўп сонли илмий тадқиқот интлари, 43 олий ўқув юрти (шу жумладан, ун-тлар, консерватория фаолият) кўрсатади. Шаҳарда 20 театр (шу жумладан, Мариинский, М. П. Мусоргский номидаги опера ва балет театрлари, Катта драматик театр ва б.), филармония, цирк, 47 музей (шу жумладан, Эрмитаж, Рус музейи, Санкт-Петербург тарихи музейи, Россия ФАнинг Буюк Пётр номидаги антропология ва этнография музейлари) ишлаб турибди. С.П.да 18—19 а.ларга оид меъморий ансамбллар: Петропавловск қалъаси мажмуаси, Александр Невский лавраси, Смольний, Василий ороли ёйи (Биржа биноси б-н бирга), Қишки сарой, Александр устуни ва Бош штаб аркаси б-н бирга Сарой майдони, Пётр I га ўрнатилган ҳайкал ва Исаакиевский собор б-н бирга Декабристлар (аввалги Сенат) майдони; Невский проспект ансамбли: Козон собори, меъмор Росси кўчаси б-н бирга Россия академик драма театри ва Россия миллий кутубхонаси, Марс майдони, Ёзги боғ ва муҳандислик қасри мавжуд. Классицизм ва ампир услубида қурилган ёдгорликлардан: Тасвирий санъат академияси, Кончилик инти, Нарва дарвозалари бинолари, кўприклар сақланган. 1960 й.да Пискарёв қабристонида меъмориймемориал мажмуа бунёд этилди. С.П. атрофида: Петродворец (Петергоф), Пушкин (Царское Село), Павловск, Гатчинада саройпарк ансамбллари (18— 19-а.лар) бор. С.П. — Россия ва халқаро туризмнинг муҳим маркази. 2003 й.да С.П.нинг 300 й.лик юбилейи кенг нишонланди.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.