Fyodor Dostoyevskiy

Fyodor Mixayloviç Dostoyevskiy (1821-yil 11-noyabr, Moskva — 1881-yil 9-fevral, Sankt-Peterburg; eski uslubda 30-oktabr va 28-yanvar) — rus yozuvçisi, mutafakkir va publitsist. Rusça Vikipediyaga köra, u jahon adabiyotining mumtoz vakillaridan biri, YUNESKO ma'lumotlariga köra dunyoda eng köp öqiladigan yozuvçilar qatoriga kiradi; 1877-yildan Peterburg Fanlar akademiyasining muxbir a'zosi bölgan.1

ÖzME'ga köra, Dostoyevskiyning adabiy faoliyati 1844-yilda boşlangan. Uning birinçi romani «Beçora odamlar» (1846) jamiyatda kamsitilgan, adolatsizlikka duç kelgan «kiçik odamlar» taqdiriga bağişlangan. Söng «Qiyofadoş» (1846) va «Oq tunlar» (1848) qissalari çiqqan.

1847-yildan yozuvçi Mixail Petraşevskiy atrofida töplangan, utopik sotsializm ğoyalarini muhokama qiladigan tögarakka qatnaşgan. Mavjud tuzumga qarşi faoliyatda ayblanib, 1849-yilda ölim jazosiga hukm qilingan. Söngra jazo katorga bilan almaştirilgan; ÖzME bu qarorni Aleksandr II nomi bilan boğlaydi, biroq 1849-yilda taxtda Nikolay I bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, yozuvçi tört yillik katorgani Omskda ötagan; ÖzME'ga köra, u 1850–1854-yillarda Omsk qamoqxonasida, 1854–1859-yillarda esa Semipalatinskda (hozirgi Semey) harbiy xizmatda bölgan.

1859-yilda Peterburgga qaytgan Dostoyevskiy ijodida qamoq va surgun tajribasi çuqur iz qoldirdi. Şu yillarda «Stepançikovo qişloği va uning aholisi» (1859), «Xörlanganlar va haqoratlanganlar» (1861) hamda «Ölik xonadondan maktublar» (1861–1862) yaratildi. Rusça Vikipediya «Ölik xonadondan maktublar» va ilk asarlarini psixologik nasr janrining şakllanişiga hissa qöşgan asarlar deb hisoblaydi.

Yozuvçi akasi Mixail bilan birga «Vremya» (1861–1863) va «Epoxa» (1864–1865) jurnallarini çiqargan. ÖzME bu naşrlarda krepostnoylik tartibi va zodagonlarning ma'naviy tanazzuli tanqid qilingani bilan birga, Rossiyaning buyuk davlatçilik ğoyalari, jumladan, Turkistonni zabt etiş tarğiboti ham örin olganini qayd etadi.

Rusça Vikipediya Dostoyevskiyning eng muhim asarlari sifatida beş romanni sanaydi: «Jinoyat va jazo» (1866), «Telba» (1869), «Jinlar» (1872), «Ösmir» (1875) va «Aka-uka Karamazovlar» (1880). ÖzME'ga köra, ularda rus jamiyatining ma'naviy muammolari, amaldorlar va «oqsuyaklar» orasidagi amalparastlik, oçközlik va xudbinlik, şaxs bilan jamiyat örtasidagi ziddiyat, ruhiy inqiroz va fojia aks etgan. 1864-yilda çiqqan «Yer osti xotiralari» qissasi, Rusça Vikipediyaga köra, ekzistensializm adabiyotining ilk namunalaridan biri sanaladi.

ÖzME Dostoyevskiyni 19-asr realistik romaniga yangi xususiyatlar olib kirgan yozuvçi sifatida baholaydi: u voqealar oqimi va insonlar taqdirini qalb kuraşi, ğoyalar va dunyoqaraşlarning keskin töqnaşuvi orqali tasvirlagan. Uning romanlari osoyişta bayondan köra dramatik keskinlik va publitsistik ehtiros bilan ajralib turadi; Dostoyevskiyning intellektual romanlari şu jihatdan alohida örin tutadi.

Rusça Vikipediyaga köra, Dostoyevskiy ijodi jahon adabiyotiga, bir qator Nobel mukofoti sovrindorlariga, faylasuflar Fridrix Nitşe va Jan-Pol Sartrga, psixologiya va ekzistensializm ta'limotlarining rivojiga katta ta'sir körsatgan. Uning asarlari köp marta ekranlaştirilgan, teatr, opera va balet sahnalariga olib çiqilgan. ÖzME'ga köra, «Jinoyat va jazo», «Telba» va boşqa asarlarini özbek tiliga Ibrohim Ğafurov ögirgan.