Ivan Turgenev

Ivan Sergeyeviç Turgenev (1818-yil 9-noyabr, Oryol — 1883-yil 3-sentabr, Parij yaqinidagi Bujival) — rus yozuvçisi, şoir, dramaturg va tarjimon, 19-asr rus realistik nasrining yirik namoyandasi. Inglizça Vikipediyaga köra, u rus adabiyotini Ğarbiy Yevropada tanitişda katta xizmat qilgan; «Otalar va bolalar» romani esa 19-asr jahon nasrining muhim asarlaridan biri hisoblanadi.12

Turgenev Oryolda zodagon oilada tuğilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, otasi Sergey Nikolayeviç 1812-yilgi uruşda qatnaşgan otliq polkovnik, onasi Varvara Petrovna esa Oryol guberniyasidagi boy Lutovinovlar xonadonidan bölgan. Bolaligi oilaning Spasskoye-Lutovinovo mulkida ötgan, u yoşligidanoq fransuz, nemis va ingliz tillarini örgangan. ÖzME'ga köra, 1837-yilda Peterburg universitetining falsafa fakultetini tugatgan, 1838-yilda Berlinga borib, falsafa va mumtoz filologiyadan ma'ruzalar tinglagan; Inglizça Vikipediyaga köra, u Berlinda ayniqsa Gegel falsafasini örgangan.

1841-yilda Rossiyaga qaytgaç, Turgenev Nikolay Gogol, Sergey Aksakov kabi yozuvçilar bilan tanişgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning ilk şe'r va oçerklariga yetakçi tanqidçi Vissarion Belinskiy yuqori baho bergan. Hayotining katta qismini u xorijda — Baden-Badenda va Parijda ötkazgan, maşhur opera xonandasi Polina Viardo oilasi bilan yaqin bölgan. Gyustav Flober uning eng yaqin adabiy döstlaridan biri edi. ÖzME'ga köra, 1878-yilda Parijda ötgan xalqaro yozuvçilar kongressiga Viktor Gyugo bilan birga rahbarlik qilgan. 1879-yilda Oksford universiteti unga faxriy doktorlik unvonini bergan. Yozuvçi Bujivalda vafot etgan, jasadi Rossiyaga keltirilib, Sankt-Peterburgdagi Volkovo qabristoniga dafn etilgan.

ÖzME'ga köra, Turgenevning ilk romantik şe'rlari va «Steno» dramatik dostoni (1834) talabalik yillarida yozilgan. «Paraşa» dostoni (1843) unda romantizmdan uzoqlaşib, oddiy hayot tasviriga yuz burganini körsatgan. Keyinroq «Andrey Kolosov» (1844), «Uç portret» (1846), «Breter» (1847), «Petuşkov» (1848) qissalari, krepostnoylik muhitini aks ettirgan «Pomeşçik» dostoni (1846) e'lon qilingan.

Yozuvçiga keng şuhrat keltirgan asar — «Sovremennik» jurnalida 1847-yildan boşlab bosilgan hikoyalar turkumi «Ovçining xotiralari» («Zapiski oxotnika»; ÖzME'da «Ovçining maktublari»). Inglizça Vikipediyaga köra, 1852-yilda alohida kitob bölib çiqqan bu töplam rus realizmi tarixida burilişli asar bölgan. Unda dehqonlarning ezgu fazilatlari, krepostnoylik tuzumining adolatsizligi oçerk, hikoya, psixologik novella va lirik etyud şakllarida tasvirlangan. Rusça Vikipediyaga köra, 1852-yilda Gogol vafotiga bağişlangan maqolasi uçun yozuvçi qamoqqa olinib, Spasskoye-Lutovinovoga surgun qilingan; senzura «Ovçining xotiralari»ni qayta naşr etişni taqiqlagan. Mumtoz asarga aylangan «Mumu» hikoyasi ham aynan şu surgun paytida, 1852-yilda yozilgan.

Şu yillarda Turgenev dramaturgiyada ham samarali işlagan: «Pulsizlik» (1846), «Böydoq» (1849) komediyalari, «Tekinxör» (1849) va «Qişloqda bir oy» (1850) dramalari yaratilgan. Keyin «Mumu» (1855), «Ortiqça odamning kundaligi» (1850), «Yakov Pasinkov», «Yozişma» (1856) kabi qissalar paydo bölgan.

ÖzME'ga köra, Spasskoye-Lutovinovoda yaşagan yillarida yozuvçi «Rudin» romanini (1856) tugatgan; unda Gegel falsafasiga berilgan 1830—1840-yillar ziyoli zodagonlarining jamiyat hayotidagi örni körsatilgan. «Faust» (1856) va «Polesyega safar» (1857) qissalari «Zodagonlar uyasi» (1859) romaniga zamin hozirlagan. Bu romanda Lavretskiylar xonadoni misolida avlodlar almaşinuvi, şaxsiy baxt bilan burç örtasidagi ziddiyat aks etgan.

«Arafada» (1860) romanida yozuvçi zamonaviy mavzuga murojaat qilib, jamiyatdagi ma'naviy uyğoniş jarayonini kuzatgan. Bu ğoya «Otalar va bolalar» (1862) romanida yanada rivojlangan: asar qahramoni Bazarov barça an'ana va qadriyatlarni inkor etuvçi nigilist sifatida tasvirlangan. ÖzME'ga köra, roman rus adabiyotşunosligida Turgenev ijodining çöqqisi sanaladi va unda rus voqeligi boşqa asarlariga qaraganda kengroq qamrab olingan. 1861-yilgi dehqonlar islohotidan keyingi jamiyatdagi kayfiyatlar «Tutun» (1867) romanida, keyingi davr esa «Qöriq yer» (1877) romanida aks etgan. Sönggi yillarda «Çöl qiroli Lir» (1870), «Bahor toşqinlari» (1871) kabi qissalar ham yaratilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Turgenevning Lev Tolstoy va Fyodor Dostoyevskiy bilan munosabatlari köpinça keskin bölgan: 1861-yilda Tolstoy bilan ğovğa duelga çaqiriş darajasiga yetgan, 17 yildan keyingina ular yarişgan. Dostoyevskiy «Jinlar» romanida uni kesatiq bilan tasvirlagan. Biroq Turgenev vafoti oldidan Tolstoyni adabiyotga qaytişga undagan.

Turgenev asarlari köplab tillarga tarjima qilingan. ÖzME'ga köra, ayrim asarlari özbek tiliga ham ögirilgan, «Tanlangan asarlar» törtta jildda Toşkentda naşr etilgan.