Ahmad Doniş

Ahmad Doniş (1827–1897) — Buxoro amirligida yaşagan olim, yozuvçi, faylasuf va şoir. U amirlikning Rossiya imperiyasiga yuborgan elçilik delegatsiyalari tarkibida bölgan va Örta Osiyodagi yangi zamon ma'rifiy harakatining ajdodi sifatida tilga olinadi.

Uzbekça Vikipediyaga köra, Doniş 1827-yilda Sugut qişloğida (hozirgi Şofirkon tumani, Buxoro viloyati) kambağal mulla Mir Nosir oilasida tuğilgan. Dastlabki ta'limni öqiş, yoziş va şe'r yozişni biladigan onasining xususiy maktabida olgan, söng oilasi bilan Buxoroga köçib, şahardagi maktab va madrasada öqigan. Doniş — taxallusi bölib, „bilimdon“ ma'nosini beradi; unga „Kalla“ laqabi ham berilgan. U madrasa dasturidan taşqari matematika, geometriya, astronomiya va tarixni mustaqil örgangan, xattot va miniatyuraçi sifatida tanilgan.

Ingliz tilidagi maqolada uning Buxoroda tuğilgani aytiladi, özbekça va rusça maqolalarda esa tuğilgan joyi Sugut qişloği deb körsatilgan. Ingliz manbasi uni imomning öğli deb atasa, özbekça manba kambağal mulla oilasida tuğilganini yozadi.

1850-yillar boşida amir Nasrulloning saroy me'mori uni amirga tavsiya qilgan; dastlab xattot va rassom bölib xizmat qilgan. Amir Muzaffar davrida (1860-yildan) rasman saroyda röyxatda turgan, amirlarni ilm-fan va maorif sohasidagi islohotlarga undagan. Taxminan 1871–1872-yillarda unga mirza faxriy saroy unvoni berilgan. Amir taklif qilgan ma'muriy lavozimdan u bahona bilan çetlaşgan.

Doniş Sankt-Peterburgga uç marta borgan. Birinçi safar 1857-yil 9-yanvardan 1858-yil yanvarigaça davom etgan, u kotib sifatida kiritilgan. Ikkinçi safar 1869–1870-yillarda bölib, delegatsiya Peterburgda 1869-yil 3-noyabrdan 10-dekabrgaça turgan (rusça maqolada kelgan sana 2–3-noyabr deb berilgan). Bu safarda u muzeylar, rasadxona, zavodlar va Kronştadt qal'asi bilan tanişgan. Uçinçi safarda (1874-yil 6-yanvarda yetib kelgan) elçining birinçi örinbosari bölgan.

Özbekça manbaga köra, ta'siri kengayganidan çöçigan amir uni 1870-yillar oxirida qozi sifatida çekka viloyatlarga — avval Ğuzorga, keyin Narpayga yuborgan. Amir Abdulahadxon (1885–1910) uni Buxoroga çaqirib, maşhur madrasalardan birida kutubxonaçi qilib tayinlagan. Doniş umrining oxirigaça amirlikni tanqid qilgan; uning uyiga şoirlar, sozandalar va olimlar yiğilib, adabiy-musiqiy keçalar ötkazilgan. Keyingi yillarda kasal bölib yotib qolgan va hijriy 1314-yil (1897) bahorida vafot etgan. Dafn etilgan qabriston Sovet davrida vayron qilingan.

Asosiy asari — „Navodir-ul vaqoe“ („Nodir hodisalar“), u 1870–1889-yillarda yozilgan; unda axloqiy va falsafiy hikoyalar hamda Rossiyaga sayohat eslatmalari bor. Boşqa asarlari orasida „Risola dar nazmi tamadun va taovun“, „Meyor-ut-tadayun“, „Risola-fi-a'mol-ul-kurra“ va „Taoduli Hamsai Mutahayira“ nomlari keltiriladi. Davlat tuzilişi haqidagi takliflari maxsus risolada bayon etilgan. Rusça maqolaga köra, u maslahat organi tuziş, vazirliklar taşkil etiş kabi ğoyalarni ilgari surgan.

Sadriddin Ayniy uni „Buxoro amirligining qoronğu ufqidagi yoruğ tong yulduzi“ deb atagan. Toşkent, Buxoro va Duşanbeda uning nomidagi köçalar bor; 1972-yilda Tojikfilmda unga bağişlangan „Zvezda v noçi“ filmi suratga olingan.