Mark Tven

Mark Tven (inglizça Mark Twain; asl ismi Semyuel Lengxorn Klemens; 1835–1910) — amerikalik yozuvçi, yumorist va jurnalist. ÖzME uni jahon adabiyotining yirik vakillaridan biri deb ataydi. Rusça Vikipediyaga köra, u yumor, satira, falsafiy fantastika va publitsistika janrlarida ijod qilgan, barça asarlarida insonparvarlik va demokratik qaraşlarni himoya qilgan. Uilyam Folkner uni «haqiqiy ma'nodagi birinçi amerikalik yozuvçi» deb atagan, Ernest Xeminguey esa butun zamonaviy amerika adabiyoti «Geklberri Finning boşidan keçirganlari» kitobidan boşlanadi, degan.12

Rusça Vikipediyaga köra, Klemens taxallusni yoşligida Missisipi daryosida loçmanning yordamçisi bölib işlagan paytdagi daryo kemaçiligi atamasidan olganini aytgan: «mark twain» hayqiriği lotdagi belgiga köra kemalar ötişi uçun yetarli eng kam çuqurlik — ikki sajen (taxminan 3,7 m) borligini bildirgan. Taxallusning adabiy manbadan olingani haqida boşqa taxmin ham bor.

Yozuvçi 1835-yil 30-noyabrda Missuri ştatidagi Florida degan kiçik şaharçada tuğilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, oila u tört yoşligida Missisipi böyidagi Gannibal şahriga köçgan; bu şahar keyinçalik Tom Soyer va Gek Finn haqidagi romanlardagi voqealar maydoniga aylangan. ÖzME'ga köra, u yoşligida köp kasblarni sinab körgan, keyin gazetalarda işlagan. Rusça Vikipediyada uning daryo kemasida loçman bölgani, fuqarolar uruşi boşlangaç Nevadaga ketib, kumuş qidiruvçi va keyin muxbir bölib işlagani hikoya qilinadi; «Mark Tven» imzosi ilk bor şu yerdagi gazetada paydo bölgan.

1865-yilda e'lon qilingan «Kalaverasdan çiqqan maşhur sakrovçi qurbaqa» hikoyasi unga butun mamlakat böylab şuhrat keltirgan. 1867-yilda u Yevropa va Yaqin Şarq böylab sayohatga çiqqan; bu safar taassurotlari 1869-yilda bosilgan «Çet eldagi soddadillar» kitobiga asos bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1870-yilda u Oliviya Lengdonga uylangan, 1871-yildan oila Konnektikut ştatidagi Xartford şahrida yaşagan. Inglizça Vikipediya yozuvçining katta daromadini muvaffaqiyatsiz ixtirolarga, xususan matn teruvçi maşinaga sarflab, bankrot bölganini, biroq keyinçalik barça qarzlarini töliq uzganini qayd etadi. U 1910-yil 21-aprelda Konnektikutdagi Redding şaharçasida vafot etgan.

ÖzME'ga köra, Tvenning dastlabki asarlari xalq hazili va soddadil amerikaliklar hayotiga bağişlangan yumoristik hikoya va oçerklardan iborat. Keyinroq u jamiyat illatlari, moliyaviy va siyosiy korrupsiyani foş etuvçi satirik romanlar yozgan; «Zarhal asr» (1873) romani şular jumlasidan. «Missisipidagi hayot» (1883) kitobi daryodagi yillar xotiralariga tayanadi.

Yozuvçining eng maşhur asarlari — «Tom Soyerning boşidan keçirganlari» (1876), «Şahzoda va gado» (1882), «Geklberri Finning boşidan keçirganlari» (1884) va «Qirol Artur saroyidagi konnektikutlik yanki» (1889). Rusça Vikipediyaga köra, söngi asarda u vaqt böylab sayohat motividan foydalangan. Keyingi yillarda Tven tobora keskin pamfletlar yozgan, jahon böylab sayohati haqida «Ekvator böylab» (1897) kitobini çiqargan; «Sirli notaniş» qissasi esa vafotidan keyin, 1916-yilda bosilgan.

ÖzME'ga köra, «Tom Soyerning boşidan keçirganlari» A. Pirnazarov tarjimasida özbek tilida bir neça bor naşr qilingan. «Geklberri Finning boşidan keçirganlari», «Şahzoda va gado» hamda yozuvçining hikoya va pamfletlari ham özbekçaga ögirilgan, ayrim asarlari maktab darsliklaridan örin olgan.