Abay Qönonboyev

Abay Qönonboyev (tuğilganda Ibrohim; 1845–1904) — qozoq şoiri, mutafakkiri, ma'rifatparvari va bastakori. Manbalarda u qozoq yozma adabiyotining asosçisi sifatida ta'riflanadi.

Uzbekça Vikipediyaga köra, Abay 1845-yil 10-avgustda Yettisuv viloyati Çingiztoğ tumanida (hozirgi Abay tumani) tuğilgan va 1904-yil 7-iyunda vafot etgan. Rus Vikipediyasi vafot sanasini 1904-yil 23-iyun (eski uslubda; yangi uslubda 6-iyul) deb körsatadi; inglizça maqola ham 6-iyulni keltiradi. Tuğilgan joyi ham manbalarda turliça berilgan: rus Vikipediyasida Jidebay yaylovi, inglizça maqolada Karauyl qişloği.

Rus Vikipediyasiga köra, asl ismi Ibrohim bölib, «Abay» («e'tiborli», «ehtiyotkor») laqabini buvisi Zere bergan va u umrbod qolgan. Inglizça maqolada laqab mulla Ahmad Rizo qölida öqigan yillarda berilgani aytiladi. Otasi Qunanboy uruğ boşliği va volost boşqaruvçisi edi. Abay mulla Ahmad Rizo madrasasida öqigan, şu bilan birga rus maktabida ham tahsil olgan. Rus Vikipediyasiga köra, 28 yoşida uruğ boşqaruvidan çetlaşib, öz-özini öqitiş bilan şuğullangan, bir muddat volost boşqaruvçisi bölib işlagan.

Uning dunyoqaraşiga Firdavsiy, Alişer Navoiy, Fuzuliy kabi Şarq şoirlari hamda Yettisuv va Semipalatinskka surgun qilingan rus demokratlari orqali tanişgan rus adabiyoti ta'sir qilgan.

Uzbekça maqolaga köra, Abay xalqni ma'rifatga undovçi didaktik asarlar yozgan; uning merosi 200 dan ortiq şe'r va 4 dostondan iborat. Rus Vikipediyasi esa taxminan 170 şe'r va 56 tarjima haqida xabar beradi. Doston va şe'rlari orasida «Iskandar», «Mas'ud», «Azim rivoyati» bor. Fasllarga bağişlangan şe'rlari yangilik sifatida baholanadi.

Asosiy nasriy asari — «Qora sözlar» («Naqliya sözlar»). Uzbekça manbada u 44 lavhadan, rus manbasida 45 qisqa hikoya yoki falsafiy risoladan iborat deyiladi. Unda tarix, pedagogika, axloq va huquq masalalari kötarilgan. Abay Krilov, Lermontov, Puşkin, Gyote va Bayron asarlarini qozoq tiliga tarjima qilgan. U taxminan yigirmata kuy ham bastalagan.

Uning farzandlaridan Mağaviya «Menğat Qosim» dostonini yozgan. Oqilboyga esa «Qissai Yusuf» syujeti berilgani aytiladi. Birinçi şe'rlar töplami 1909-yilda Peterburgda çop etilgan.

Alixon Bukeyxonov Abayning birinçi tarjimai holi muallifi bölgan. Alaş-Orda yetakçilari uni ma'naviy salaflari deb bilgan. Muxtor Avezov Abay hayoti va ijodini örganişga umrining katta qismini sarflab, köp jildli «Abay yöli» epopeyasini yozgan. Abay asarlarining aksari özbek tiliga Mirtemir va boşqalar tomonidan tarjima qilingan.

Uning nomi Qozoğistonda viloyat, şahar, köçalar va maktablarga berilgan; 1993-yilda 20 tenglik banknotada surati çiqarilgan. Semeyda uy-muzeyi bor, bir qança şaharlarda haykallari örnatilgan. 1995-yilda tavalludining 150 yilligi YUNESKO tomonidan nişonlangan.