Abay Qönonboyev
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 430–431-b. — ziyouz.com
Qönonboyev Abay (Ibrohim), Abay [1845.10.8, Yettisuv viloyati Çingiztog (hoz. Abay) tumani — 1904.6.7] — qozoq yozma adabiyotining asosçisi, ma'rifatparvar şoir. yettisuvdagi Ahmad Rizo madrasasida tahsil olgan. Şarq mumtoz adabiyotining Firdavsiy, Sa'diy, Navoiy, Fuzuliy singari namoyandalari asarlarini örgangan. Bu şoirlarning asarlaridagi dunyoviy ğoyalar ta'sirida xalqni ma'rifatga undovçi şe'rlar yoza boşlagan. q. dunyoqara-şining şakllanişida Şarq mumtoz şoirlari bilan birga Yettisuvga surgun qilingan rus demokratlari va ular orqali Krilov, Puşkin, Lermontov, Tolstoy asarlari bilan tani-şiş muhim omil bölgan. Uning fik-riça, köçmançilik şaroitida yaşab kelayotgan va şu tufayli uruğuruğlarga bölinib ketgan qozoq xalqi men-talitetidagi ayrim qusurlarni bartaraf etmay turib, ijtimoiy va madaniy taraqqiyotga erişiş mumkin emas. Şu maqsadda ma'rifat va madaniyatni tarğib etuvçi, yaxşi in-soniy fazilatlarni tarbiyalovçi di-daktik yönalişdagi asarlar yozişga katta e'tibor bergan. U qozoq xalqini ma'rifatga, madaniyatga, insoniylikka undovçi 44 ta katta-kiçik lavhalardan iborat «Naqliya sözlar» falsafiy hikoyasini yozgan.
Q Çernişevskiy va Dobrolyubov singari rus demokratlarining ğoyalari, Arastu, Suqrot, Aflotun, hatto Gegelning falsafiy-didaktik qaraşlari bilan ham tanişgan. Uning 200 dan ziyod şe'r va 4 dostondan iborat adabiy merosida bu siymolar ta'si-rida yozilgan asarlar oz emas q. «Is-kandar» dostonida makedoniyalik Aleksandr obraziga murojaat etib, «Ajralganni böri yer» degan hikmatni tarqoq holda yaşab kelayotgan vatandoşlari şuuriga quymoqçi bölgan.
Q.ning adabiy merosida «Mas'ud», «Azim rivoyati», «Vadim» singari dostonlar ham alohida örin egallaydi. Q. Şaxsan özi şe'riy ijod b-n şuğullanibgina qolmay, farzandlarini ham adabiyot olamiga olib kirdi. Ulardan biri — Mağaviyaga «Menğat Qosim», Oqilboyga esa «Qissai Yusuf» dostonlarining syujetini «sovğa qilib», şu asarlarning yozilişiga sababçi bölgan. q. ayni vaqtda dömbira çertib, öz şe'rlariga kuylar ham bastalagan.
M.Avezov öz ijodiy umrining kattagina qismini Q.ning hayoti va ijo-diy faoliyatini örganişga sarflab, u haqda köp jildli «Abay yöli» epo-peyasini yaratgan. Q.ning aksar asarlari özbek tiliga Mirtemir va b. şoir, yozuvçilar tomonidan ögirilgan.
As: Tanlangan asarlar, T, 1961; Tanlangan asarlar, T, 1995.
Ad: Auezov M.O., Abay Kunanbayev. Stati i issledovaniya, Alma-Ata, 1967.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚЎНОНБОЕВ Абай (Иброҳим), Абай [1845.10.8, Еттисув вилояти Чингизтог (ҳоз. Абай) тумани — 1904.6.7] — қозоқ ёзма адабиётининг асосчиси, маърифатпарвар шоир. еттисувдаги Аҳмад Ризо мадрасасида таҳсил олган. Шарқ мумтоз адабиётининг Фирдавсий, Саъдий, Навоий, Фузулий сингари намояндалари асарларини ўрганган. Бу шоирларнинг асарларидаги дунёвий ғоялар таъсирида халқни маърифатга ундовчи шеърлар ёза бошлаган. қ. дунёқара-шининг шаклланишида Шарқ мумтоз шоирлари билан бирга Еттисувга сургун қилинган рус демократлари ва улар орқали Крилов, Пушкин, Лермонтов, Толстой асарлари билан тани-шиш муҳим омил бўлган. Унинг фик-рича, кўчманчилик шароитида яшаб келаётган ва шу туфайли уруғуруғларга бўлиниб кетган қозоқ халқи мен-талитетидаги айрим қусурларни бартараф этмай туриб, ижтимоий ва маданий тараққиётга эришиш мумкин эмас. Шу мақсадда маърифат ва маданиятни тарғиб этувчи, яхши ин-соний фазилатларни тарбияловчи ди-дактик йўналишдаги асарлар ёзишга катта эътибор берган. У қозоқ халқини маърифатга, маданиятга, инсонийликка ундовчи 44 та катта-кичик лавҳалардан иборат «Нақлия сўзлар» фалсафий ҳикоясини ёзган.
Қ Чернишевский ва Добролюбов сингари рус демократларининг ғоялари, Арасту, Суқрот, Афлотун, ҳатто Гегелнинг фалсафий-дидактик қарашлари билан ҳам танишган. Унинг 200 дан зиёд шеър ва 4 достондан иборат адабий меросида бу сиймолар таъси-рида ёзилган асарлар оз эмас қ. «Ис-кандар» достонида македониялик Александр образига мурожаат этиб, «Ажралганни бўри ер» деган ҳикматни тарқоқ ҳолда яшаб келаётган ватандошлари шуурига қуймоқчи бўлган.
Қ.нинг адабий меросида «Масъуд», «Азим ривояти», «Вадим» сингари достонлар ҳам алоҳида ўрин эгаллайди. Қ. Шахсан ўзи шеърий ижод б-н шуғулланибгина қолмай, фарзандларини ҳам адабиёт оламига олиб кирди. Улардан бири — Мағавияга «Менғат Қосим», Оқилбойга эса «Қиссаи Юсуф» достонларининг сюжетини «совға қилиб», шу асарларнинг ёзилишига сабабчи бўлган. қ. айни вақтда дўмбира чертиб, ўз шеърларига куйлар ҳам басталаган.
М.Авезов ўз ижодий умрининг каттагина қисмини Қ.нинг ҳаёти ва ижо-дий фаолиятини ўрганишга сарфлаб, у ҳақда кўп жилдли «Абай йўли» эпо-пеясини яратган. Қ.нинг аксар асарлари ўзбек тилига Миртемир ва б. шоир, ёзувчилар томонидан ўгирилган.
Ас: Танланган асарлар, Т, 1961; Танланган асарлар, Т, 1995.
Ад: Ауэзов М.О., Абай Кунанбаев. Статьи и исследования, Алма-Ата, 1967.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.