tilşunos

Tilşunos (lingvist, tilşunos olim) — tilşunoslik, ya'ni til haqidagi fan bilan şuğullanuvçi mutaxassis. Rus tilidagi Vikipediyada u «tilşunoslik böyiça olim va mutaxassis» deb ta'riflanadi.

Tilşunoslar tilning ijtimoiy tabiati, vazifasi, içki tuzilişi, tasnifi, muayyan tillarning amal qiliş qonunlari va tarixiy taraqqiyotini örganadi. Ular fonetika, fonologiya, leksikologiya, morfologiya, sintaksis, semasiologiya kabi sohalarda işlaydi. Tilşunoslarni ixtisosligiga köra turkumlaş mumkin: muayyan tilni örganuvçilar (masalan, arabşunoslar), til guruhi yoki oilasini örganuvçilar (germanistlar, turkiyşunoslar va boşqalar), hamda til sohalari böyiça mutaxassislar (fonetistlar, morfologlar, sintaksistlar, dialektologlar, psixolingvistlar, sotsiolingvistlar va boşqalar). Nazariy yönalişlar böyiça ham farqlanadi, masalan, formalistlar va funksionalistlar.

Bu mutaxassislar oliy öquv yurtlarida va tadqiqot institutlarida, şuningdek, amaliy sohalarda (kompyuter leksikografiyasi, matnni avtomatik tahlil qiliş, maşina tarjimasi) işlaydi. Tilşunoslik ona tili va xorijiy tillarni örganişda, terminologiyani işlab çiqişda, lisoniy matnlarni ilmiy şarhlaşda va maşina tarjimasida muhim ahamiyatga ega. Özbekistonda tilşunoslik muammolari Özbekiston Fanlar akademiyasi tegişli instituti va oliy öquv yurtlarining kafedralarida örganiladi; maxsus «Özbek tili va adabiyoti» jurnali naşr etiladi.

Tilşunoslik muammolarini örganiş dastlab Qadimgi Hindistondan boşlangan; mil. avv. 5–4-asrlarda yaşagan Panini grammatikasi bu davrning yuksak namunasi bölgan. Qadimgi Yunonistonda til mantiq va grammatik quriliş nuqtai nazaridan örganilgan, sözlarni turkumlarga ajratiş Aristoteldan boşlangan. Örta asrlarda arab tilşunosligi rivojlandi; unga Beruniy, Ibn Sino, Mahmud Koşğariy, Zamaxşariy, Javhariy kabi örta osiyolik olimlar ham hissa qöşgan. Koşğariy va Zamaxşariy qiyosiy-tarixiy metod va tipologiyadan foydalangan dastlabki tilşunoslar sifatida tilga olinadi.

Uyğoniş davridan keyin qiyosiy-tarixiy tilşunoslik şakllandi (F. Bopp, Ya. Grimm, R. Rask va boşqalar), 19-asrda hindevropaşunoslikning asosiy tarmoqlari tarkib topdi. 20-asr boşida Ferdinand de Sossyurning «Umumiy tilşunoslik kursi» (1916) asari muhim rol öynadi. Keyinçalik psixolingvistika, sotsiolingvistika, etnolingvistika, matn lingvistikasi kabi yangi yönalişlar paydo böldi.

Özbek tilşunosligi tarixi Koşğariy va Zamaxşariy izlanişlaridan boşlanadi. Tilni hozirgi ma'noda örganiş 20-asrning 20-yillaridan boşlangan. Özbek tilşunosligi rivojiga Fitrat, A. Ğulomov, A. Rustamov, Ş. Rahmatullayev va boşqa olimlar hissa qöşgan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Rossiya va sobiq SSSRda tilşunoslik «filologiya fanlari» tarkibiga kiradi, şu sababli tilşunoslar köpinça «filolog» deb ham ataladi. Maktab öquvçilari dastlabki tilşunoslik bilimini ona tili va xorijiy tillar darslarida oladi; ayrim oliy öquv yurtlarida maktab öquvçilari uçun lingvistik tögaraklar, şuningdek, lingvistik olimpiadalar mavjud. Kasbiy tilşunoslar filologik yoki maxsus lingvistik fakultetlarda tayyorlanadi. Rossiyada tilşunoslik ilmiy ixtisosliklari (rus tili, slavyan tillari, german tillari, nazariy til, amaliy va matematik lingvistika va boşqalar) böyiça nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalari himoya qilinadi.