Az-Zamaxshariy
SaqlaşBoşqa nomlari: Abulqosim az-Zamaxshariy · Abulqosim Mahmud az-Zamaxshariy · Al-Zamakhşari
Öqiş: 2 daqiqa
Abulqosim Mahmud ibn Umar az-Zamaxshariy — Xorazmlik olim, tilşunos, şoir va Qur'on tafsirçisi. U „Jorulloh“ va „Faxri Xorazm“ laqablari bilan tanilgan, „Al-Kaşşof“ va „Al-Mufassal“ asarlari muallifi.
Hayoti
13Manbalarda tuğilgan sana turliça berilgan: özbekça Vikipediyaning bir qismida 1075-yil, boşqa qismida 1074-yil 18-mart körsatilgan; rusça manba 1075-yilni, inglizça manba 1074-yilni yozadi. Tuğilgan joyi — Xorazmdagi Zamaxşar qişloği (özbekça manbada hozirgi Qöşköpir tumani deyilgan). Töliq ismi Abu al-Qosim Mahmud ibn Umar ibn Muhammad ibn Umar al-Xorazmiy az-Zamaxshariy.
Bolaligida oyoği şikastlanib, yoğoç oyoq bilan yurgan. Bu hodisa haqida adabiyotda turli rivoyatlar bor: al-Damağoniy keltirgan rivoyatga köra, u bolaligida quşning oyoğiga arqon boğlagan, quş uçmoqçi bölganda oyoği uzilgan, onasi unga ham şunday tilak bildirgan; keyinroq Buxoroga ketayotib otdan yiqilib, oyoği sinib, kesib taşlangan. Ibn Xalqon va boşqalar buning sababini Xorazmning qattiq sovuğida tinmay sayohat qilişi bilan boğlagan. Rusça manbaga köra, otasi uni tikuvçilikka öqitmoqçi bölgan, biroq u Gurganjga borib, çiroyli xati tufayli iş topgan.
Ilm izlab Buxoro, Xuroson, Isfahon, Bağdod va boşqa joylarga sayohat qilgan. Makkaga borib, taxminan ikki yil turgan, Xorazmga qaytgan, söng yana Makkaga borib uç yil yaşagan. Rusça manbaga köra, 1118-yilda oğir kasallikdan keyin turmuş tarzini özgartirib, yolğizlik va öqituvçilikka ötgan, Makkaga ikki marta haj qilgan.
Ustozlari va şogirdlari
13Ustozlaridan biri Abu Muzar Mahmud ibn Jarir az-Zabiy al-Isfahoniy unga sintaksis va adabiyotdan dars bergan; u 1113-yilda vafot etgan. Adabiyot va prosodiyani Abu Ali al-Hasan an-Nisoburiydan örgangan. Makkada Abu al-Husayn Ali ibn Hamza ibn Vahosdan ritorika va morfosintaksisni örgangan. Al-Qaftiga köra, şogirdlari uni topiş uçun oylab yöl yurgan. Şogirdlari orasida Amir ibn Hasan as-Simsor, Ahmad aş-Şotiy, Raşididdin al-Vatvat va boşqalar bor.
Asarlari
13Özbekça manbada 50 dan ortiq asar yozgani aytilgan; rusça manbada saqlanib qolgan taxminan 20 asar deyilgan.
„Al-Kaşşof“ — Qur'on tafsiri bölib, uning eng maşhur asaridir. Rusça manbaga köra, u 1134-yil 20-fevralda Makkada tugallangan va mö'tazila yönalişi yaqqol seziladi. Asar Qur'on iboralaridagi sintaktik va semantik noaniqliklarni oçişga qaratilgan, savol-javob uslubida yozilgan; köp olimlar unga şarh yoki qisqartma yozgan. Hozir ham Al-Azhar talabalari undan foydalanişi aytiladi.
„Al-Mufassal“ (1120–1122) arab grammatikasi, sintaksisi va morfologiyasiga bağişlangan; 1873-yilda nemis tiliga tarjima qilingan. „Asos al-baloğa“ alifbo tartibidagi luğat, „Maqomat“ esa adabiy-ma'rifiy asardir. Rusça manbada arabça-forsça „Muqaddimat al-adab“ luğati ham tilga olingan.
Vafoti va merosi
13Vafot etgan sana ham turliça: özbekça manbada 1144-yil va 1143-yil 12-iyul (69 yoşda, Gurganjda), rusça manbada 1144-yil, inglizça manbada 1143-yil. Gurganj hozirgi Turkmanistondagi Konyaurganç bilan boğlangan. 1995-yilda Özbekistonda uning 920 yilligi keng nişonlangan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Az-Zamaxshariy // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1146 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAz-Zamaxshariy. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1146
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1146
Asarlari 2
Barçasi →Zamondoşlari
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q482451wikidata.org · P106, P569 (Yulian taqvimi), P19, P570 (Yulian taqvimi), P20
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.