Köhna Urganç

Köhna Urganç (turkmança: Köneürgenç) — Turkmanistonning şimolidagi, Özbekiston çegarasi yaqinida joylaşgan şahar, Toşhovuz viloyatidagi Köhna Urganç rayonining ma'muriy markazi. Tarixiy manbalarda Urganj yoki Gurganj nomi bilan ham uçraydi.

Şaharning aniq tttaşkil topgan sanasi ma'lum emas. Qirqmulla tepaligida 1989–92-yillarda olib borilgan arxeologik qazişmalar uning miloddan avvalgi 5–4-asrlarda vujudga kelganini körsatdi. Xitoy manbalarida Yuye-Gan şaklida tilga olinadi.

10-asrning 2-yarmida Gurganjda markazlaşgan mustaqil amirlik vujudga keldi. 995-yilda amir Ma'mun ibn Muhammad Katdagi xorazmşohlar sulolasini tugatib, özini Xorazmşoh e'lon qildi. Şundan söng Gurganj Xorazmşohlar davlatining yagona poytaxti böldi. Bu yerda Ma'mun akademiyasi faoliyat yuritgan; manbalarda Beruniy va Ibn Sino şu akademiya bilan boğlanadi. 1017-yilda Mahmud Ğaznaviyning yurişidan söng köplab olimlar Ğaznaga olib ketilgan.

1221-yilda möğul qöşinlari şaharni egalladi va vayron qildi. Voqea tafsilotlari manbalarda turliça beriladi: özbekça maqolada şahar 6 oy qamal qilingani, rusça maqolada 7 oylik qamal aytiladi. Juvayniyga köra, har bir jangçiga 24 nafardan odamni qatl etiş yuklangan. 14-asrda şahar tiklandi; 1333-yilda kelgan Ibn Battuta uni turklarning eng katta va gözal şahri deb ta'riflagan.

Temur 1370-yillarda va 1388-yilda Xorazmga yuriş qildi. 1388-yilda Urganç yer bilan yakson qilinib, suğoriş tizimi buzildi. Amudaryo oqimining özgarişi bilan birga bu şahar tanazzulining boşlanişi böldi. 1646-yilda Xiva xoni Abulğoziy Bahodirxon hozirgi Urganç şahriga asos soldi, qadimiy şahar esa Köhna Urganç deb atala boşladi. 19-asr boşidan hududda turkmanlar yaşagan, eski qism esa qabriston sifatida işlatilgan. 1924-yilda Köhna Urganç Turkmaniston tarkibiga kiritildi.

Şahar Xöjayli temir yöl stansiyasidan 35 km, Toşhovuz şahridan 105 km şimoliy ğarbda joylaşgan. Ingliz tilidagi maqolaga köra, u Amudaryoning janubiy tomonida, Ipak yölining muhim yönalişida bölgan.

Aholisi 2000-yilda 31,4 ming kişi, inglizça maqolaga köra 2022-yilda 37 176 kişi bölgan. Şahar maqomi 1986-yildan berilgan.

Şaharda paxta tozalaş, sut va yoğ-ekstraksiya zavodlari, Toşhovuz gilam fabrikasining filiali, aloqa bölimi, savdo va maişiy xizmat şoxobçalari işlaydi.

Şaharning qadimiy qismi 1985-yilda Davlat tarixiy-madaniy muzey-qöriqxonasi deb e'lon qilindi, 2005-yilda xarobalari YuNESKO Jahon merosi röyxatiga kiritildi. 1997-yilda Turkmaniston hukumati xalqaro taşkilotlar bilan hamkorlikda madaniy sohani rivojlantiriş loyihasini boşladi. Şaharda ölkaşunoslik muzeyi, kutubxona, madaniyat uyi, 7 ta umumiy ta'lim maktabi, musiqa va bolalar sport maktablari, kasalxona mavjud.

Me'moriy yodgorliklardan Il Arslon, Takaş, Törabekxonim va Najmiddin Kubro maqbaralari, Qutluğ Temur minorasi, karvonsaroy qoldiqlari, 16-asrga oid Sulton Ali maqbarasi saqlangan. Ingliz maqolasiga köra, Qutluğ Temur minorasi balandligi 60 m. Törabekxonim maqbarasi şaharda saqlanib qolgan eng yirik yodgorlik sifatida ta'riflanadi; Qirqmulla esa balandligi 12 m bölgan tepalik-qal'a.