Toşqal'a

Toşqal'a — Köhna Urganç şahrining eng qadimiy qismida joylaşgan örta asrlarga oid şahar qal'asining xarobasi. Bu yodgorlik Xorazm poytaxtining moğullar bosqinidan keyingi va temuriylar davridagi hayotini öziga xos tarzda aks ettiradi. ÖzME uni Xorazmning örta asr tarixini örganiş uçun muhim manba sifatida baholaydi.1

Köhna Urganç bugun Turkmanistonning şimolida, Doşoğuz velayatidagi Köneürgenç etrapining markazi hisoblanadi. Rusça Vikipediyaga köra, şahar Markaziy Osiyoning eng qadimiy aholi maskanlaridan biri bölib, moğullardan oldin Gurganj nomi bilan tanilgan va Şarqning eng yirik hamda boy şaharlaridan sanalgan. 1221-yilda Çingizxon öğillari — Juji, Çiğatoy va Ögedey qöşinlari yetti oylik qamaldan söng şaharni egallab, uni vayron qilgan.

ÖzME ma'lumotiça, Toşqal'a aynan Çingizxon yurişidan keyin qayta qad rostlagan şahar qismidir. U 17-asrgaça, ya'ni Abulğoziyxon Köhna Urganç aholisini Yangi Urgançga köçirgunga qadar serqatnov va gavjum şahar bölib qolgan. Rusça Vikipediya şaharning keyingi taqdirini ham qayd etadi: 14-asrda u Oltin Örda tasarrufidagi muhim savdo markaziga aylangan, 1372–1388-yillarda Amir Temur bir neça marta yuriş qilib, şaharni jiddiy şikastlantirgan. 17-asrda Amudaryo deltasining bu qismida suv kamaygaç, Köhna Urganç poytaxtlik mavqeini yöqotgan.

ÖzME tavsifiga köra, Toşqal'a notöğri köpburçak şaklidagi şahar bölgan: uzunligi bir kilometrga yaqin, eni esa bundan biroz kiçik. Uning atrofi baland qal'a devorlari bilan örab olingan, devor oldida esa çuqur xandaqlar qazilgan. Bu xandaqlar duşmanning şaharga kutilmaganda yorib kirişiga yöl qöymagan. Qazişmalar paytida devorlarning ayrim joylarda 5,5 metr balandlikkaça saqlanib qolgani aniqlangan.

Yodgorlikni 1952-yilda arxeolog S. P. Tolstov örgangan. ÖzME ma'lumotlariga köra, qazişmalar natijasida quyidagi qoldiqlar oçilgan:

• qulab tuşgan qadimiy minoraning poydevori;
• minora yonidagi örta asr masjidining pişiq ğiştdan terilgan sahni va ustunlarining piramidasimon ostki qismlari;
• 14-asrga oid karvonsaroy;
• bir mahallaning bir neça köçasi va hunarmandlarning ğiştdan qurilgan uylari.

Ayrim uylarda Xitoy usulidagi isitiş tizimi borligi ma'lum bölgan. Minora atrofida qurol-yaroğ parçalari va odam suyaklari topilgan — ular şaharda kuçli qirğin bölib ötganidan dalolat beradi. Xonalardan esa Xitoydan keltirilgan çinni idişlarning siniqlari bilan bir qatorda mahalliy ustalar yasagan çinni buyumlar ham çiqqan.

ÖzME xulosasiga köra, topilmalar Toşqal'aning taşqi davlatlar, ayniqsa Xitoy bilan keng savdo aloqalari bölganini körsatadi. Bu esa Köhna Urgançning Şarqiy Yevropadan Osiyo mamlakatlariga boradigan karvon yölidagi qulay örni haqidagi ma'lumotlarga mos keladi. Rusça Vikipediyaga köra, 2005-yilda Köhna Urganç arxitektura yodgorliklari YuNESKOning Butunjahon merosi röyxatiga kiritilgan.