Köhna Urganç

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 899–900-b. — ziyouz.com

Köhna Urganç - Turkmanistonning Toşhovöz viloyatidagi şahar (1986 y.dan). Köhna Urganç tumanining ma'muriy markazi. Xöjayli t.y. stansiyasidan 35 km, Toşhovöz ş.dan 105 km şim.- ğarbda. Aholisi 31,4 ming kişi (2000). K.U.da paxta tozalaş, sut, yoğ-ekstraksiya z-dlari, Toşhovöz gilam f-kasining filiali, aloqa bölimi, savdo, maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari işlab turibdi. 7 umumiy ta'lim maktablari, musiqa, bolalar sport maktabi, soğlomlaştiriş majmuasi, kutubxona, madaniyat uyi, kasalxona, sil kasalliklari dispanseri mavjud.

K.U. 10— 14-a.larda Xorazm davlatining poytaxti bölib, Xorazm va Movarounnahrda eng katta şaharlardan biri edi. Asl nomi Gurganj, arab geograflari asarlarida Jurjoniya deb tilga olinadi. Mil. av. 1-a. Xitoy yilnomasida Yuye-Gan yoki Yuye-Szyan şaklida qayd qilingan. 10-a.ning2-yarmida markazi Gurganjda bölgan mustaqil amirlik vujudga kelib, u Kot ş.dagi xorazmşohlar b-n raqobat qila boşladi. 995 y.da Gurganj amiri Ma'mun ibn Muhammad Kotdagi xorazmşoxlar sulolasini tugatib, özini Xorazmşoh deb e'lon qildi (995—997). Öşa vaqtdan Gurganj Xorazm davlatining yagona poytaxti bölib qoldi va 11 — 12-a.larda bu yerda madaniyat va san'at ravnaq topdi. Öşa davrda şahar mustahkam qal'a devorlari b-n örab olindi. Ba'zi şahar darvozalarining nomlari tarixiy qölyozma asarlarda körsatib ötilgan, bölar: Xajjaj, Kobilon. 1221 y.da Çingizxon qöşinlari şaharni 6 oy qamal qilib ololmagaç, Amudaryoni tösib turgan töğonni buzib, şaharni suvga bostirdi. Möğullar barça hunarmandlarni ajratib olib Möğulistonga haydab olib ketdilar, qolgan aholini qirib taşladilar.

14-a.ning boşlarida Oltin Örda ta'sirida bölgan şaharda binokorlik işlari jonlandi. 1333 y.da Gurganjga kelgan maşhur arab sayyohi Ibn Battuta buning guvohi bölgan.

15—16-a.larda şaharning madaniy va iqtisodiy rivojlanişida bir oz turğunlik röy beradi. 1646 y.da Xiva xoni Abulğoziy Bahodirxon (1643— 1664) hoz. Urganç ş.ga asos soldi. Şundan keyin qad. şaharning nomi Köhna Urganç bölib qoldi. Xiva xoni Muhammad Aminxon (1846-55) K. U.da bölib Xorazm poytaxtini öşa yerga köçirişga qaror qildi. Lekin, uning 1855 y.da Saraxsda turkmanlar b-n bölgan jangdagi fojiali ölimi bu işga barham berdi.

G920-y.larda K.U. Turkmaniston tarkibiga kiritiddi. Şaharning qad. qismi 1985 y.da Davlag tarixiy-madaniy muzey-qöriqxonasi deb e'lon qilindi. K.U.dagi bir neça me'moriy yodgorliklar YUNESKO taşkilotining röyxatiga olindi. Şaharda ölkaşunoslik muzeyi faoliyat körsatadi. Şaharning turistik infrastrukturasini vujudga keltiriş, arxeologik qazişmalar, tarixiy yodgorliklarni konservatsiya qiliş va ta'mirlaş işlarini faollaştiriş maqsadida 1997 y.da Turkmaniston hukumati nufuzli xalqaro taşkilotlar b-n hamkorlikda «Köhna Urgançning madaniy sferasini rivojlantiriş» loyihasini amalga oşirişga kirişdi.

K. U.da 12— 14-a.lar me'moriy yodgorliklaridan El Arslon, Takaş, Törabekxonim, Najmiddin Kubro maqbaralari, Qutluğ Temur (jome masjidi) minorasi hamda karvonsaroy qoldiqlari, 16-a. yodgorliklaridan Sulton Ali maqbarasi, 20-a. boşidagi yodgorliklaridan Toşmasjid madrasasi va b. saqlangan. K.U.ning eng qad. qismi hisoblangan Qirqmulla tepaligida 1989—92 y.larda olib borilgan arxeologik qazişmalar natijasida u mil. av. 5—4-a.larda vujudga kelganligi aniqlandi.

Tarixda K.U. (Gurganj) öşa yerda yaşab, ijod etgan va faoliyat körsatgan maşxur kişilar (Kubro, Jaloliddin Manguberdi, Ma'mun akademiyasining buyuk olimlari Beruniy, Ibn Sino, Abu Saxl Masihiy, Abul Hayr Hammor va b.) b-n dunyoga tanilgan.

Ad.: Gulyamov Ya.G., Istoriya oroşeniya Xorezma, 1957; Tolstov S. P., Raboti Xorezmskoy ekspeditsii 1949—1953 gg. TXAEE, t.2 M., 1958; Bartold V.V., Soçineniya,t. 3. M., 1965; Buniyatov 3. M., Gosudarstvo Xorezmşaxov-anuşteginidov, M., 1986; Yusupov X., Tri fakta iz istorii Kyoneurgença, Izvestiya AN Turkmenistana, Seriya gumanitarnix vauk №2, 1992; Yusupov X., Serdse drevnego Xorezma, Aşxabad, 1993; Nurjonov K., Köhna va Yangi Urganç, Urganç, 1993; Xalimov N., Pamyatniki Urgença, Aşxabad, 1991; Mamedov M. A., Muradov R. G., Srednevekoviye pismenniye istoçniki o Drevnem Urgençe, Aşxabad, 2000.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КЎҲНА УРГАНЧ - Туркманистоннинг Тошҳовўз вилоятидаги шаҳар (1986 й.дан). Кўҳна Урганч туманининг маъмурий маркази. Хўжайли т.й. станциясидан 35 км, Тошҳовўз ш.дан 105 км шим.- ғарбда. Аҳолиси 31,4 минг киши (2000). К.У.да пахта тозалаш, сут, ёғ-экстракция з-длари, Тошҳовўз гилам ф-касининг филиали, алоқа бўлими, савдо, маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари ишлаб турибди. 7 умумий таълим мактаблари, мусиқа, болалар спорт мактаби, соғломлаштириш мажмуаси, кутубхона, маданият уйи, касалхона, сил касалликлари диспансери мавжуд.

К.У. 10— 14-а.ларда Хоразм давлатининг пойтахти бўлиб, Хоразм ва Мовароуннаҳрда энг катта шаҳарлардан бири эди. Асл номи Гурганж, араб географлари асарларида Журжония деб тилга олинади. Мил. ав. 1-а. Хитой йилномасида Юе-Гань ёки Юе-Цзянь шаклида қайд қилинган. 10-а.нинг2-ярмида маркази Гурганжда бўлган мустақил амирлик вужудга келиб, у Кот ш.даги хоразмшоҳлар б-н рақобат қила бошлади. 995 й.да Гурганж амири Маъмун ибн Муҳаммад Котдаги хоразмшохлар сулоласини тугатиб, ўзини Хоразмшоҳ деб эълон қилди (995—997). Ўша вақтдан Гурганж Хоразм давлатининг ягона пойтахти бўлиб қолди ва 11 — 12-а.ларда бу ерда маданият ва санъат равнақ топди. Ўша даврда шаҳар мустаҳкам қалъа деворлари б-н ўраб олинди. Баъзи шаҳар дарвозаларининг номлари тарихий қўлёзма асарларда кўрсатиб ўтилган, бўлар: Хажжаж, Кобилон. 1221 й.да Чингизхон қўшинлари шаҳарни 6 ой қамал қилиб ололмагач, Амударёни тўсиб турган тўғонни бузиб, шаҳарни сувга бостирди. Мўғуллар барча ҳунармандларни ажратиб олиб Мўғулистонга ҳайдаб олиб кетдилар, қолган аҳолини қириб ташладилар.

14-а.нинг бошларида Олтин Ўрда таъсирида бўлган шаҳарда бинокорлик ишлари жонланди. 1333 й.да Гурганжга келган машҳур араб сайёҳи Ибн Баттута бунинг гувоҳи бўлган.

15—16-а.ларда шаҳарнинг маданий ва иқтисодий ривожланишида бир оз турғунлик рўй беради. 1646 й.да Хива хони Абулғозий Баҳодирхон (1643— 1664) ҳоз. Урганч ш.га асос солди. Шундан кейин қад. шаҳарнинг номи Кўҳна Урганч бўлиб қолди. Хива хони Муҳаммад Аминхон (1846-55) К. У.да бўлиб Хоразм пойтахтини ўша ерга кўчиришга қарор қилди. Лекин, унинг 1855 й.да Сарахсда туркманлар б-н бўлган жангдаги фожиали ўлими бу ишга барҳам берди.

Г920-й.ларда К.У. Туркманистон таркибига киритидди. Шаҳарнинг қад. қисми 1985 й.да Давлаг тарихий-маданий музей-қўриқхонаси деб эълон қилинди. К.У.даги бир неча меъморий ёдгорликлар ЮНЕСКО ташкилотининг рўйхатига олинди. Шаҳарда ўлкашунослик музейи фаолият кўрсатади. Шаҳарнинг туристик инфраструктурасини вужудга келтириш, археологик қазишмалар, тарихий ёдгорликларни консервация қилиш ва таъмирлаш ишларини фаоллаштириш мақсадида 1997 й.да Туркманистон ҳукумати нуфузли халқаро ташкилотлар б-н ҳамкорликда «Кўҳна Урганчнинг маданий сферасини ривожлантириш» лойиҳасини амалга оширишга киришди.

К. У.да 12— 14-а.лар меъморий ёдгорликларидан Эл Арслон, Такаш, Тўрабекхоним, Нажмиддин Кубро мақбаралари, Қутлуғ Темур (жоме масжиди) минораси ҳамда карвонсарой қолдиқлари, 16-а. ёдгорликларидан Султон Али мақбараси, 20-а. бошидаги ёдгорликларидан Тошмасжид мадрасаси ва б. сақланган. К.У.нинг энг қад. қисми ҳисобланган Қирқмулла тепалигида 1989—92 й.ларда олиб борилган археологик қазишмалар натижасида у мил. ав. 5—4-а.ларда вужудга келганлиги аниқланди.

Тарихда К.У. (Гурганж) ўша ерда яшаб, ижод этган ва фаолият кўрсатган машхур кишилар (Кубро, Жалолиддин Мангуберди, Маъмун академиясининг буюк олимлари Беруний, Ибн Сино, Абу Сахл Масиҳий, Абул Ҳайр Ҳаммор ва б.) б-н дунёга танилган.

Ад.: Гулямов Я.Г., История орошения Хорезма, 1957; Толстов С. П., Работы Хорезмской экспедиции 1949—1953 гг. ТХАЭЭ, т.2 М., 1958; Бартольд В.В., Сочинения,т. 3. М., 1965; Буниятов 3. М., Государство Хорезмшахов-ануштегинидов, М., 1986; Юсупов X., Три факта из истории Кёнеургенча, Известия АН Туркменистана, Серия гуманитарных ваук №2, 1992; Юсупов X., Сердце древнего Хорезма, Ашхабад, 1993; Нуржонов К., Кўҳна ва Янги Урганч, Урганч, 1993; Халимов Н., Памятники Ургенча, Ашхабад, 1991; Мамедов М. А., Мурадов Р. Г., Средневековые письменные источники о Древнем Ургенче, Ашхабад, 2000.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.