Raşiduddin Vatvot

Raşiduddin Vatvot (asl ismi Muhammad bin Abduljalol al-Umariy) — fors va arab tillarida ijod qilgan şoir, yozuvçi va adabiyotşunos olim. Umrining katta qismini Xorazmda, xorazmşohlar saroyida ötkazgan.

Uzbekça Vikipediyada tuğilgan yili 1087 deb, tuğilgan joyi Balx deb körsatilgan. Rus Vikipediyasida 1087, 1088 yoki 1089-yil va Balx yoki Buxoro, inglizça Vikipediyada esa 1088/9-yil va Balx yoki Buxoro keltirilgan. Manbalarga köra, u xalifa Umar ibn al-Xattob avlodidan bölgan oilada tuğilgan.

Vatvot Balxdagi „Nizomiya“ madrasasida ta'lim olgan, falsafa va adabiyot ilmlarini çuqur örgangan. Keyin Xorazmga kelib, Xorazmşoh Otsiz (1127—56) saroyida ijod qilgan. Inglizça va rusça Vikipediya ma'lumotlariga köra, u Otsiz va uning vorisi Il-Arslon saroyida devon-inşo idorasining boşliği (sohib devon al-inşo) bölgan. Inglizça manbada u tarğibotçi sifatida ham xizmat qilgani va Otsizga sadoqati tufayli saljuqiy hukmdor Ahmad Sanjarning adovatiga uçragani aytilgan. Özbekça maqolada unga „Sa'd-al-mulk“ („Mamlakat baxti“) faxriy unvoni berilgani qayd etilgan.

„Vatvot“ sözi forsça „qaldirğoç“ ma'nosini bildiradi. Doulatshoh Samarqandiga tayanuvçi inglizça maqolaga köra, bu laqab uning kiçik böyi va çiroyli sözlari uçun berilgan.

Vafot etgan yili haqida manbalar turliça. Özbekça Vikipediyada 1177 yoki 1183-yil, inglizçada 1182/3-yil körsatilgan. Rusça maqolaga köra, Doulatshoh uni 97 yoşda, hijriy 578-yilda (1182 yoki 1183) vafot etgan desa, Yoqut al-Hamaviy hijriy 573-yilda (1177 yoki 1178) vafot etgan deb yozgan.

Vatvot fors va arab tillarida yozgan. Ğazal, ruboiy va qitalarida adolat, odamiylik va insoniy muhabbatni kuylagan; qasidalari xorazmşohlarga bağişlangan. Inglizça maqolaga köra, fors tilidagi devoni 8500 baytdan iborat bölib, asosan Otsizga atalgan madhiya qasidalardan taşkil topgan. U Xoqoniy, Adib Sobir, Anvariy kabi zamondoş şoirlar bilan şe'riy yozişmalar olib borgan.

Rus Vikipediyasida uning qofiyali nasrda yozilgan maktublar töplamlari, hikmatli sözlar va pand-nasihatlar majmualari, odil xalifalarning gap-iboralari töplamlari, arab va fors tilidagi devonlari, şe'riyat va aruzga oid risolalari sanalgan.

Asosiy asari — „Hadoiq as-sehr fi daqoiq aş-şe'r“ („Şe'riy nozikliklardan sehr boğlari“). U 1156-yilgaça Xorazmda yozilgan, unda tajnis, sajʼ, zulqofiyatayn, maqlubi mustavi, savol-javob kabi şe'riy san'atlar bayon etilgan. Rusça maqolada yana „Abkor al-afkor fi-r-rasoil va-l-aş'or“ va „Aroisu-l-xavotir va nafoisu-n-navodir“ asarlari tilga olingan.

„Hadoiq as-sehr“ keyingi davr şoirlari va adabiyotşunoslariga qöllanma bölib xizmat qilgan. 14-asr adabiyotşunosi Şarafiddin Romiy unga „Hadoiq al-haqoyiq“ nomli şarh yozgan. Şams Qays Roziy va Ataulloh Xusayniy öz asarlarida unga murojaat qilgan, Bobur „Muxtasar“ risolasida Vatvotni tilga olgan. Rusça maqolaga köra, köp asrlar davomida eronlik şoirlar uning nutqni badiiy bezaş (badiʼ) haqidagi ta'limotiga tayanişgan. Asar 1985-yilda rus tilida ham naşr etilgan.