Baxram (Ğazneviy)

Bahramşoh ibn Mas'ud (töliq nomi: Yamin ad-Davla va Amin al-Milla Abu-l-Muzaffar Bahramşoh; 1084–1157) — Ğaznaviylar davlatining sultoni. U Mas'ud III ning öğli bölib, uning hukmronligi davrida davlat inqirozga yuz tutdi.

Bahramşoh 1084-yilda Ğaznada tuğilgan. U Ğaznaviy sultoni Mas'ud III ibn Ibrohim (1099–1115) va Saljuqiylar imperiyasining sönggi sultoni Sanjarning singlisi Gavhar xotunning öğli edi.

1116-yilda Arslonşoh sulton Şirzodni öldirib, taxtni egalladi. Bahramşoh Zamindovardan qöşin bilan yuriş qildi, ammo Tiginobodda mağlub bölib, Xurosondagi saljuqiylar saroyiga qoçdi. Sanjardan yordam olgaç, saljuqiy qöşini bilan qaytib, Ğazna yaqinidagi Şahrobod tekisligida Arslonşohni yengdi. Arslonşoh Şimoliy Hindistondagi ğaznaviylar yerlariga qoçdi. Bahramşoh 1117-yilda rasman sulton etib tasdiqlandi, biroq Saljuqiylar imperiyasining vassali sifatida. Saljuqiy qöşini poytaxtni 40 kun egallab, talon-taroj qildi. Sanjar ketgaç, Arslonşoh Ğaznaga yurdi, Bahramşoh esa Bomiyon qal'asiga qoçdi. Uning iltimosiga köra Sanjar yana qöşin yubordi; Arslonşoh Uğnon toğlariga qoçdi, lekin qölga olinib, Bahramşoh buyruği bilan böğib öldirildi.

Bahramşoh hukmronligi davrida saljuqiy omil (soliq yiğuvçi) saroyda turdi, katta öğli Davlatşoh esa garov sifatida Marvdagi saljuqiylar saroyiga yuborildi. 1119-yilda u Muhammad ibn Alining isyonkor guruhiga qarşi Multonga yuriş qildi; Ğarbiy Panjobdagi jangda Muhammad va öğillarining köpçiligi halok böldi. Hindistonga hokim etib Salar Husayn ibn Ibrohim Alaviy tayinlandi.

1135-yilda Bahramşoh Sanjarga xirojni tölaşni töxtatdi. Sanjar Ğaznaga qöşin tortgaç, u Lohurga qoçdi, keyin elçilar yuborib, taxti va tobe mavqeini saqlab qoldi hamda Ğaznaga qaytdi. 1143–1146-yillarda Abu-l-Maoliy Nasrulloh hind masali «Kalila va Dimna»ni arabçadan forsçaga tarjima qilib, unga bağişladi.

Ğuriylarni öziga böysundiriş maqsadida Bahramşoh kuyovi Qutbiddin Muhammad ibn Husaynni Ğaznaga çaqirdi. Qutb va ukasi Sayfiddin Suriy şaharni josuslik qiliş uçun kelgan, deb öylab, Qutbni zaharlatdi; Sayfiddin qoçib qutuldi. 1148-yilga kelib Sayfiddin qöşin bilan qaytib, Ğaznada ğalaba qozondi, Bahramşoh Kurramga qoçdi. U qöşin yiğib qaytdi, Sang-i Surohda jang böldi; Sayfiddin Suriy va Majdiddin Musaviy asirga olinib, keyinroq xoçga mixlandi.

Javoban Ğuriylar sardori Alouddin Husayn (1149–1161) 1150-yilda Bahramşoh qarşi yuriş boşladi. Tiginobodda gaznaviylar qöşini tor-mor etildi, Bahramşoh Juş-i Ob-i Garm issiq buloqlarida yiğgan qöşini ham mağlub böldi. Ğazna ğuriylar tomonidan yoqildi, Bahramşoh Hindistondagi yerlarga qoçdi. Şahar yetti kun talon qilinib, 60 000 aholi öldirilgan; Mahmud, Mas'ud va Ibrohimnikidan taşqari gaznaviy hukmdorlar maqbaralari oçilib, qoldiqlari yoqilgan. Şundan Alouddin Husayn «Jahonsöz» laqabini olgan. Alouddin Husayn Hirotda saljuqiylarga asir tuşgaç, Bahramşoh Ğaznaga qaytib, ğuriylar noibini çiqarib yubordi. U umrining oxirigaça Ğaznada yaşab, 1157-yilda vafot etdi; örniga öğli Xusravşoh ötirdi.

Bahramşoh Hindistonda ikki «muqaddas uruş» olib borgan, deyiladi. 13-asr tarixçisi Minhoj-i Siroj uning Hindistonga bir neça yurişi mağlubiyat bilan tugaganini yozgan. Uning noibi Muhammad Bahlim Nagaur qal'asini egallagan; keyin Bahlim isyon kötarib, Multonda Bahramşoh qöşiniga mağlub bölib, öldirilgan. Çahamana hukmdorlari Ajayaraja va Arnoraja gaznaviylar hujumlarini daf etgani qayd etiladi. R. B. Singx Arnoraja yengan bosqinçi Bahramşohning özi bölgan, deb hisoblaydi; H. C. Rey esa ular Lohurdagi gaznaviy sarkardalari edi, degan.

Nemis şarqşunosi Bertold Şpulerning fikriça, Bahramşohning xiyonati, şaxsiy qörqoqligi va fuqarolarning undan yuz ögirişi Ğaznaviylar davlatining parçalanişiga bevosita sabab böldi.