Boqirğoniy Sulaymon

Boqirğoniy Sulaymon (Hakim ota, Hakim Sulaymon; 1186-yilda vafot etgan) — tasavvufning yirik namoyandasi, afsonaviy söfiylik şayxlaridan biri va şoir. U Ahmad Yassaviy tariqatining davomçisi bölgan.

Boqirğoniyning işonçli tarjimai holi mavjud emas. Asosiy manbalar sifatida 1898-yilda K. G. Zaleman „Hakim-Ota afsonasi“ nomi bilan naşr etgan anonim risola („Hakim-Ata kitobi“) hamda Fakhr ad-Din Ali ibn Husayn Voiz Koşifiyning 1503-yildagi „Raşahot ayn al-hayot“ asari körsatiladi.

Tuğilgan joyi va yili haqida manbalarda turliça ma'lumot bor. Özbek tilidagi Vikipediya maqolasida u Xorazm viloyati Xazorasp tumani Boqirğon qişloğida tuğilgan deyiladi, tuğilgan yili esa noma'lum (?) qöyilgan. Rus tilidagi Vikipediyada tuğilgan yili 1091, joyi Xorazm deb berilgan; unda yana bir rivoyatga köra Xorazm vohasidagi Boqirğon qişloğida tuğilgani qayd etiladi.

Rivoyatga köra, Sulaymon 15 yoşida Xoja Ahmad Yassaviyning muridi bölgan. Xizrning ruhi unga zohir bölib, Hakim Sulaymon (dono Sulaymon) deb atalişini buyurgan; şundan keyin u ustozi kabi hikmatlar yoziş qobiliyatiga ega bölgan. Yana bir rivoyatda Yassaviy 99 ming şogirdini sinovdan ötkazgan va faqat Sulaymon sinovdan töliq ötgan. V. N. Basilov topgan turkman şajarasida u „Qutb al-aktob“ deb ataladi.

Nisbasi u asos solgan Boqirğon aholi punkti nomidan olingan. Rivoyatga köra, Yassaviy şogirdlarini islomni yoyiş uçun turli tomonlarga yuborgan; tuya Sulaymonni Urgançning ğarbiga, Qoraxoniylar hukmdori Ibrohim II Boğroxonning qöriqxona ötloqlariga olib borgan. Xon qizi Anbarni unga nikohlab bergan, yer va çorva ajratgan. J. G. Bennetning yozişiça, Hakim ota Volga böyi turklari orasida va'z qilgan.

Sulaymon va Anbarning uç öğli bölgan: Muhammad, Asğar va Hubbi. Hubbixöja eng iste'dodli edi; otasi hasad qilgani uçun u uyni tark etgan. Rivoyatga köra, şu sababli Sulaymonning qabri 40 yil suv ostida qolgan. Olimlar bu afsonani 1221-yilda möğullar töğonlarni buzgani tufayli Amudaryo oqimi özgargani bilan boğlaydi. Vafotidan keyin beva qolgan Anbar Yassaviya tariqatining 5-xalifasi Zangi otaga turmuşga çiqqan.

Şayx qabrining örni Boqirğonning joylaşuvi bilan boğliq va aniq emas. V. V. Bartold 1902-yilda sotib olgan 1543-yilga oid qölyozmada Urgançdan uç kunlik yölda Boqirğon çölida Hakim ota, Seyid ota va Hubbixöja qabrlari borligi aytiladi. Abulğoziy davrida Boqirğon-ota trakti Amudaryoning quyi oqimida bölgan. Hozir qabr Möynoq yaqinida, Amudaryo qirğoğida deb taxmin qilinadi; Möynoq tumanida Hakim ota qişloq fuqarolar yiğini bor.

Asarlari 1846-yilda Qozonda çiğatoy tilida naşr etilgan: „Oxir zamon kitobi“ va „Boqirğon kitobi“. Birinçisi Qiyomat va Dajjol kelişining islomiy talqinini bayon qiladi; 1897-yilda Y. Malov uni rusçaga ögirgan. „Boqirğon kitobi“ antologiya bölib, unga Yassaviy, Nasimiy, Faqiriy, Qul Şarif va boşqa şoirlar asarlari ham kiritilgan; tatar maktablarida öquv qöllanma bölgan. Şuningdek, „Hazrati Maryam kitobi“ ma'lum; uning rusça tarjimasi 1895-yilda S. M. Matveyev tomonidan naşr etilgan. 2008-yilda Olmaotada qozoq tilida asarlarining nisbatan töliq töplami çiqqan.