Burhoniddin marğinoniy

Burhoniddin Marğinoniy (töliq ismi Abulhasan Ali ibn Abubakr ibn Abduljalil al-Farğoniy al-Riştoniy al-Marğinoniy) — hanafiya mazhabiga mansub faqih va islom olimi. U fiqhga oid «Hidoya» asari muallifi sifatida tanilgan.

Manbalarda tuğilgan sana turliça keltirilgan. Özbekça Vikipediyada 1123-yil (Rişton tumani, Dahbet qişloği), rusça Vikipediyada 1117-yil (Rişton), inglizça Vikipediyada esa 1135-yil körsatilgan. Rusça maqolada Laknaviyga tayanib, hijriy 511-yil rajab oyining 8-kuni keltiriladi, hijriy 530-yil haqidagi versiya esa ehtimol xato deb baholanadi. Vafoti barça manbalarda 1197-yil (hijriy 593-yil) deb berilgan, inglizça maqolada bir ma'lumotda 596-yil ham tilga olinadi.

Rusça maqolaga köra, u Riştondagi ilm ahli oilasida tuğilgan; otasi, bobosi va toğasi ham faqihlar bölgan. Dastlabki ta'limni oilasida va Rişton ulamolaridan olgan, yoşligida Qur'onni yodlagan, 20 yoşida fatvo beriş ruxsatini olgan. Marğilondagi «Pir Siddiq» madrasasida 13 yil öqigan va u yerda «Burhoniddin val-milla» nomini olgan. Özbekça maqolada uning Rişton, Marğilon, Buxoro, Samarqand va Movarounnahrning boşqa şaharlarida ta'lim olgani, şayxulislom bölib yetişgani aytiladi. Hijriy 544-yilda (milodiy 1149) haj qilgan.

12-asr örtalarida Samarqandga köçib, şahar yaqinidagi Nim-Sugud hududida öz muridlari bilan Dahbed nomli qişloq barpo etgan. Samarqanddagi Çokardiza qabristoniga dafn etilgan.

Rusça maqolaga köra, uning taxminan 30 ustozi bölgan; ular orasida Najmiddin Umar an-Nasafiy va Sadr aş-Şahid Husomiddin Umar ibn Abdulaziz ham bor (bu ikki nom inglizça maqolada ham eng muhim ustozlar sifatida keltirilgan). Uning bir neça öğli bölib, ular otasidan fiqh örganib, keyinçalik Movarounnahrda şayxulislom bölgan.

Özbekça maqolaga köra, u dastlab al-Quduriy va Muhammad aş-Şayboniy asarlariga tayanib «Bidoyat ul-mubtadiʼ»ni yozgan. Bu asar nazariy bölgani uçun amaliy foydalaniş qiyin edi, şu sababli 8 jildli «Kifoyat ul-muntahiy» şarhini yozişga kirişgan. Uşbu şarh asosida «Kitob al-Hidoya» yaratilgan (özbekça maqolada 1178-yil). Inglizça maqolada «Kifayat al-muntaha» tugallanmagan şarh deyiladi. «Hidoya» oilaviy munosabatlar, mulkçilik, savdo-sotiq, jinoyat va jazo kabi masalalarni islom huquqi nuqtai nazaridan yoritgan va asrlar davomida asosiy qöllanma sifatida foydalanilgan.

Boşqa asarlari orasida «Naşr al-mazhab», «Kitob at-tajnis val-maziyd», «Kitob ul-faroiz», «Maziyd fi furuʻ ul-hanafiy», «Mukhtarat an-navozil» va aş-Şayboniyning «al-Jomiʼ al-kabir»iga şarh bor. Rusça maqolada uning 10 dan ortiq fiqhga oid asari borligi, ayrimlari yöqolgani va bir qismining qölyozmalari Özbekiston Fanlar akademiyasi Şarqşunoslik institutida saqlanişi yoziladi.

Abdulhay Laknaviy uni fiqhda «tarjih» qila oladigan faqihlar toifasiga kiritgan. Özbekiston mustaqillikka erişgaç, uning merosini örganişga e'tibor kuçaydi: 1997-yilda vafotining 800 yilligi, 2000-yilda hijriy hisobda tavalludining 910 yilligi nişonlandi. Marğilon markazida yodgorlik majmui bunyod etilib, ramziy maqbara örnatildi. Rusça maqolaga köra, Riştonda uning avlodlari yaşaydi.