sudya

Sudya — sud tarkibiga kiruvçi va odil sudlovni amalga oşiruvçi mansabdor şaxs. U qonun bilan berilgan vakolatlarni professional asosda bajaradi.

Sudyaning asosiy vazifasi huquqiy nizoni yakuniy va qonuniy tarzda hal etişdir. Ingliz tilidagi Vikipediyada sudya sud jarayonini yuritişi, xolislik bilan iş olib borişi va odatda oçiq sud majlisida işni körişi kutilişi aytilgan. Sudyalarning vakolatlari, tayinlaniş usuli va tayyorgarligi turli yurisdiksiyalarda katta farq qiladi.

Raqobatli jarayonli tizimda (umumiy huquq; AQSh, Angliya) sudya xolis hakam sifatida asosan tartib-qoidaga rioya etilişini ta'minlaydi, faktlarni esa köpinça hakamlar hay'ati aniqlaydi, hukmni sudya çiqaradi. Kontinental Yevropadagi tergov tizimida hay'at bölmaydi, faktlarni sudyaning özi aniqlaydi, ayrim tizimlarda tergovni ham olib borişi mumkin. Sudyalar yakka tartibda yoki hay'at (kollegiya) tarkibida işlaydi; ayrim tizimlarda hay'at tarkibiga yuridik tayyorgarlikka ega bölmagan xalq maslahatçilari kiradi.

Özbekiston Konstitutsiyasining 112-moddasiga köra, sudyalar mustaqil bölib, faqat qonunga böysunadi; ularning faoliyatiga aralaşişga yöl qöyilmaydi, daxlsizligi qonun bilan kafolatlanadi. Sudyalar senator yoki vakillik organlari deputati böla olmaydi, siyosiy partiya a'zosi bölişi, siyosiy harakatlarda qatnaşişi hamda ilmiy va pedagogik faoliyatdan taşqari haq tölanadigan boşqa faoliyat bilan şuğullanişi mumkin emas. Vakolat muddati tugamasdan oldin sudya faqat qonunda körsatilgan asoslar bölgandagina ozod etiladi.

Sudyalar odatda ijro yoki qonun çiqaruvçi hokimiyat organlari tomonidan tayinlanadi; AQShning ayrim ştatlarida va Şveysariya kantonlarida aholi tomonidan saylanadi. Sudyalar sud qasamyodi qabul qiladi. Köpgina mamlakatlarda ular mantiya kiyadi; Buyuk Britaniyada va uning ayrim sobiq mustamlakalarida parik ham sudya belgisi hisoblanadi.

Özbekistonda faqat oliy yuridik ma'lumotga ega fuqaro sudyalikka nomzod böla oladi. Konstitutsiyaviy sud sudyaligiga nomzod bundan taşqari „huquq sohasida yuksak malakaga ega deb e'tirof etilgan“ bölişi lozim. Yoş talablari sud böğiniga qarab belgilangan: asosiy böğin (harbiy va xöjalik sudlari ham) uçun 25 yoş, örta böğin uçun 30 yoş, Oliy sud va Oliy xöjalik sudi uçun 35 yoş, Konstitutsiyaviy sud uçun 40 yoş. Yoşning yuqori çegarasi rasman çeklanmagan.

Boşqa mamlakatlarda talablar boşqaça. Kontinental huquqda sudyalar odatda oliy yuridik ta'limga qöşimça maxsus tayyorgarlikdan ötadi. Umumiy huquq tizimida sudyalar odatda tayinlangunga qadar vakil yoki advokat sifatida tajriba orttirgan böladi va sudyalik uçun maxsus tayyorgarlikdan ötmaydi. AQShda professional sudya uçun odatda Juris Doctor darajasi va sezilarli kasbiy tajriba talab qilinadi. Ingliz magistrati kabi ixtiyoriy sudyalardan yuridik ta'lim talab etilmaydi va ular haq olmaydi.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, sudya köp hujjatlarni örganib çiqa olişi, murakkab işlarni tuşunişi, qonun va protsessni çuqur bilişi, mantiqiy fikrlaş, tahlil va qaror qabul qiliş hamda yozma bayon könikmalariga ega bölişi kerak. Şuningdek, yaxşi axloqiy fazilatlar talab etiladi, ya'ni jinoyat sodir etgan bölmasligi lozim.