Rabğuziy

Rabğuziy (taxallusi; asl ismi Nosiriddin Burhoniddin öğli) — 13-asr oxiri – 14-asr boşlarida Xorazmda yaşagan turkiy şoir va yozuvçi. U «Qisasi Rabğuziy» asari bilan tanilgan.

Rabğuziy Xorazmning Rabotöğuz mavzeida yaşagan; taxallusi şu joy nomidan hosil qilingan. Rus tilidagi Vikipediyada uning Rabati Oguz degan joyda tuğilgani, turkiy tildan taşqari arab va fors tillarini ham yaxşi bilgani aytiladi. U qozilik qilgan. Inglizça Vikipediyada esa u Çiğatoy ulusi davrida yaşagan qozi sifatida tilga olinadi va Rabotöğuz Movarounnahrda bölişi mumkinligi taxmin qilinadi. Rabğuziy haqidagi ma'lumotning yagona manbai uning öz asaridir.

Asar musulmon möğul beklaridan Nosiriddin Töqbuğaning topşiriği bilan yozilgan. Yozilgan yili manbalarda turliça körsatiladi: özbekça Vikipediyada 1309—10, rusça Vikipediyada bir joyda 1310—1311 va boşqa joyda 1309—1310, inglizça Vikipediyada 1310/1311.

Kitob turkiy tilda yozilgan: asosan nasrda, madhiyalar, ba'zi qissalarning xulosalari, lirik keçinmalar va xotima esa nazmda. U hamd va na't bilan boşlanadi, söng yoziliş sababi va muallif haqida qisqa sözboşi keladi, undan keyin qissalar beriladi. Jami 72 qissa mavjud. Ularning hajmi turliça: Yusuf haqidagi qissa salkam 100 sahifa, Lut haqidagi qissa esa bir neça sahifa.

Qissalar mavzusi rang-barang: Allohni uluğlaş, payğambarlar hayoti, kamtarinlik va takabburlik, ota-ona va farzand munosabatlari, erk va adolat. Qissalarda xalq oğzaki ijodining ta'siri seziladi, Luqmon hikoyasi kabi ma'rifiy-didaktik hikoyatlar ham bor.

Asarda Qur'oni karim lavhalari, islomga oid kitoblar va Abu Işoq Nişopuriyning «Qisas ul-anbiyo»si asos qilingan. Inglizça Vikipediyaga köra, unda hadis va Qur'ondan qariyb 1200 arabça iqtibos bor, al-Tabariy kabi arabça manbalardan ham foydalanilgan. Rabğuziy turkiy tildagi qissalardan foydalanganini aytgan, ammo ularning deyarli heç biri saqlanmagan.

Özbekça Vikipediyaga köra, eng qadimgi qölyozma (14-asr) Tehron universiteti markaziy kutubxonasida, 15-asrga oid nusxa Londondagi Britaniya muzeyida, 16-asrdagi nusxa Sankt-Peterburgda saqlanadi; 19-asr qölyozmasi va bosma nusxalar Özbekiston Fanlar akademiyasi Şarqşunoslik institutida turadi. Rusça maqolada asar avtograf holida emas, 15–16-asr qölyozmalarida yetib kelgani yoziladi; inglizça maqolada beşta qölyozma 13–16-asrlarga oid deyiladi. Asar 1881-yilda Qozonda naşr etilgan, 2004-yilda Turkmanistonda zamonaviy turkman tilida çiqqan, 2015-yilda Brill naşriyotida inglizça tahriri bosilgan.

Asar özbek adabiyotida badiiy nasr yodgorligi va 13–14-asrlar eski özbek adabiy tilini örganişda asosiy manba sanaladi. Tatar madaniyatida u keng tanilgan va madrasalarda darslik sifatida işlatilgan. Boesçoten va ÖKane fikriça, asar mazmuni va uslubi jihatidan öziga xos bölib, voizlar uçun manba bölişi mumkin edi.