Françesko Petrarka
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Françesko Petrarka (italyança Francesco Petrarca; 1304 — 1374) — italyan şoiri, mutafakkir va olim, Uyğoniş davri gumanizmining ilk namoyandalaridan biri. U italyan adabiy tilining asosçilaridan sanaladi, uning sonetlari esa butun Yevropa lirikasi uçun namunaga aylangan. Inglizça Vikipediyaga köra, Petrarka ötmişdagi asrlarni «qoronğu asrlar» deb atagan va bu tuşunçani ilk bor muomalaga kiritgan.1
Hayoti
13Petrarka 1304-yil 20-iyulda Toskanadagi Aretsso şahrida notarius oilasida tuğilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning asl ismi Françesko di Petrakko bölib, keyinroq uni lotinçalaştirib Petrarka şakliga keltirgan. Bolaligi Florensiya yaqinida, keyin Rim papasi qarorgohi köçirilgan Avinonda ötgan. ÖzME'ga köra, u Monpelye (1316-yildan) va Bolonya (1320-yildan) universitetlarida huquqşunoslik bilan şuğullangan; ammo inglizça Vikipediyaga köra, Petrarkani huquq emas, lotin adabiyoti qiziqtirgan va u bu yillarni bekor ketgan deb hisoblagan.
1326-yilda u Avinonga qaytib, ruhoniylik unvonini olgan va oliy martabali çerkov arboblari bilan yaqinlaşgan. 1341-yil 8-aprelda Rimdagi Kapitoliy tepaligida unga antik davrdan keyin ikkinçi bor şoirlik dafna toji kiydirilgan. Petrarka Yevropa böylab köp sayohat qilgan, elçilik vazifalarini bajargan, eski lotin qölyozmalarini töplagan; 1345-yilda Verona kutubxonasida Sitseronning noma'lum bölgan maktublari töplamini topgan. Umrining sönggi yillarini Paduya yaqinidagi Arkua qişloğida ötkazgan va 1374-yil 19-iyulda öşa yerda vafot etgan.
Laura va «Kansonyere»
13ÖzME'ga köra, Petrarka ijodining eng qimmatli qismi — Lauraga bağişlangan lirik şe'rlar turkumi. Şoirning özi aytişiça, u Laurani 1327-yilda Avinondagi ibodatxonalardan birida körib, bir umrga sevib qolgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Lauraning kimligi aniq emas: u Laura de Nov bölişi mumkin, ba'zi tadqiqotçilar esa uni şoir yaratgan ideal obraz deb hisoblaydi.
Bu şe'rlar «Kansonyere» («Qöşiqlar kitobi») nomli töplamga jamlangan va «Madonna Laura hayotiga» hamda «Madonna Laura ölimiga» deb ataladigan ikki qismdan iborat. ÖzME'ga köra, unga 317 sonet, 29 kansona, 9 sekstina, 7 ballada va 4 madrigal kiradi. ÖzME «Kansonyere»ni öziga xos şe'riy kundalik deb ataydi: Petrarka suyuklisi obrazini avvalgi şoirlardan farqli ravişda aniq, hayotiy belgilar bilan boyitgan, bu esa Yevropa lirikasida yangi davr boşlab bergan. Lauraga u «Tantanalar» majoziy dostonini ham bağişlagan.
Lotin tilidagi asarlari va gumanizmi
13Petrarka asarlarining köp qismini lotin tilida yozgan. U antik dunyoni ideallaştirgan, lotin mualliflarining qölyozmalarini töplab, ularga şarhlar bitgan va mumtoz lotin tilini qayta tiklaşga intilgan. ÖzME'ga köra, Vergiliy «Eneida»si uslubidagi «Afrika» dostoni (tugallanmagan) Rim sarkardasi Ssipion Afrikanskiyga bağişlangan; inglizça Vikipediyaga köra, aynan şu asar uni Yevropaga taniqli qilgan. «Bukolikalar» turkumi çöponlar qöşiqlari — eklogalarga taqlidan yaratilgan.
Uning falsafiy risolalari orasida «Dunyoga nafrat töğrisida», «Uzlatdagi hayot töğrisida» va «Rohiblar faroğati töğrisida» bor. ÖzME'ga köra, «Özimning va boşqa köplab kişilarning johilligi töğrisida» asarida u mavhum sxolastik fikrlaşdan voz keçib, insonni yaxlit holda örganişni afzal körgan. Umrining oxirida «Avlodlarga maktub» nomli qisqa tarjimai holini yozgan. Italyan tilidagi lirikasida siyosiy mavzular ham bor: «Mening Italiyam» şe'rida vatan jarohatlangan gözal ayol qiyofasida tasvirlanadi.
Ta'siri
13Inglizça Vikipediyaga köra, 16-asrda Pyetro Bembo zamonaviy italyan adabiy tilining me'yorlarini asosan Petrarka va Bokkaçço asarlariga tayanib belgilagan. Petrarka sonetlari Uyğoniş davrida butun Yevropada taqlid qilingan. ÖzME'ga köra, özbek şe'riyatida ham Usmon Nosir, Rauf Parfi va B. Boyqobilov ijodida sonet janrining paydo bölişi Petrarka ta'siri bilan boğliq, şoirning bir qança sonetlari özbek tiliga ögirilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Françesko Petrarka // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3382 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAFrançesko Petrarka. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3382
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3382
Zamondoşlari
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Petrarçen.wikipedia.org
- 2ÖzME, 7-jild, 189–190-b.manbaa.uz · ÖzME, 7-jild, 189–190-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.