Sayfi Saroyi

Sayfi Saroyi (1321, Xorazmdagi Sariqamiş qişloği — 1398, Iskandariya) — 14-asrda yaşagan turkiy şoir va tarjimon. ÖzME uni lirik şoir, qasidanavis, dostonçi va tarjimon sifatida tavsiflaydi. U Sa'diyning «Guliston» asarini turkiy tilga birinçi bölib ögirgan ijodkor hisoblanadi. Rusça Vikipediya uni Oltin Örda davrining yirik qipçoq şoiri deb ataydi va uning hayoti haqida ma'lumotlar kam saqlanganini ta'kidlaydi.1

ÖzME'ga köra, Sayfi Saroyi Örta Osiyoda möğullar hukmronligi davrida yaşagan, vatanini tark etişga majbur bölgan va umri sarson-sargardonlikda ötgan. U Oltin Ördaning poytaxti Saroy şahrida, keyin Misr va Turkiyada yaşagan. Fors va arab tillarini, bu xalqlar adabiyoti va tarixini, şuningdek, xalq oğzaki ijodini puxta egallagan.

Rusça Vikipediyada uning tuğilgan joyi haqida turli fikrlar keltirilgan: Saroyçiq, Xorazmdagi Sariqamiş yoki Volga böyidagi Qamişli. Bu manbaga köra, şoir avval Xorazmda tahsil olib, keyin Oltin Ördaga köçgan, 1380-yildan esa mamluklar hukmronligidagi Misrda yaşagan. Rusça Vikipediya uning vafotini 1391 yoki 1396-yilga, Iskandariya yoki Qohiraga boğlaydi; ÖzME esa 1398-yilni va Iskandariyani körsatadi.

ÖzME'ga köra, Sayfi Saroyidan bizgaça 10 dan ortiq ğazal, qasida, qit'a va ruboiy, «Suhayl va Guldursun» dostoni hamda «Gulistoni bitturkiy» asari yetib kelgan. U «Sindbodnoma»ni ham turkiy tilga ögirgan, lekin bu tarjima saqlanmagan. Şe'rlarida vatanni sevgi, insoniylik, inson qadri, döstlik va muhabbat ğoyalari bilan birga ijtimoiy masalalar ham yoritilgan; «Köngul», «Topilmas», «Erur» kabi şe'rlari şular jumlasidan.

ÖzME'ga köra, şoir 1391-yilda Sa'diyning «Guliston» asarini asos qilib, yarim original, falsafiy-axloqiy ruhdagi «Gulistoni bitturkiy»ni yaratgan. U Sa'diy asarining asosiy mazmunini saqlab qolgan, ammo uni öz zamonasi ruhini va mahalliy muhitni aks ettiruvçi yangi hikoyatlar, qit'a va baytlar bilan boyitgan. Asar sakkiz bobdan iborat, har bir bobda didaktik mazmundagi hikoyatlar keltirilgan. Muallif adolat va tinçlik örnatiş, zolim hukmdor va amaldorlarni insofga çaqiriş, davlatni qat'iy qonunlar asosida boşqariş, odamlar xulqini pand-nasihat orqali tarbiyalaş mumkinligiga işongan, şu sababli töğrilik, rostgöylik, sadoqat va mehr-şafqatni uluğlagan. ÖzME asarni qadimgi turkiy tilni örganişda ham muhim manba deb baholaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, asar Misrda yozilgan, taxminan 5000 misradan iborat va mamluk amirlaridan biriga bağişlangan. Bu manbaga köra, qölyozma 1915-yilda topilgan, uning fotonusxasi 1954-yilda Anqarada, matni esa 1968-yilda Toşkentda naşr etilgan.

ÖzME'ga köra, «Gulistoni bitturkiy»ning yagona qölyozmasi Gollandiyadagi Leyden universitetida saqlanadi. Uning fotonusxasi va «Suhayl va Guldursun» dostonining qölyozmasi Özbekiston Fanlar akademiyasi Şarqşunoslik institutida turadi. Rusça Vikipediyaga köra, «Suhayl va Guldursun» masnaviy uslubidagi 160 misralik original doston bölib, «Yodgornoma» töplamiga kiritilgan.