Ibn Xaldun
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Ibn Xaldun (töliq ismi Abu Zayd Abdurahmon ibn Muhammad ibn Xaldun) — arab tarixçisi, faylasufi va jamiyat haqidagi ta'limot asosçilaridan biri. ÖzME'ga köra, u 1332-yilda Tunisda tuğilgan va 1406-yilda Qohirada vafot etgan. Rusça va inglizça Vikipediyada tuğilgan kuni 1332-yil may oyining oxiri, vafoti 1406-yil 17-mart deb körsatiladi. Inglizça Vikipediya uni örta asrlarning eng yirik ijtimoiy fanlar namoyandalaridan biri, tarixşunoslik, sotsiologiya va iqtisodiyot fanlarining ilk kaşşoflaridan biri sifatida tavsiflaydi.12
Hayoti
13Inglizça Vikipediyaga köra, Ibn Xaldunning ajdodlari asli Janubiy Arabistondan bölib, uzoq vaqt Andalusiyadagi Sevilya şahrida yaşagan, XIII asrda esa Şimoliy Afrikaga köçib ötgan. Rusça Vikipediyaga köra, u ona şahrida Qur'on, hadis, huquq va grammatikani örgangan.
ÖzME ma'lumotiga köra, 1349–1375-yillarda Ibn Xaldun Tunis, Fes, Ğarnota (Granada) va Bujaya (hozirgi Jazoir hududida) hukmdorlari saroylarida yuqori mansablarda xizmat qilgan. Rusça Vikipediyada uning Ğarnota amiri topşirigi bilan Kastiliya qiroli huzuriga elçi bölib borgani, 1365-yilda Bujaya amirligida boşqaruv apparatiga rahbarlik qilgani aytiladi. Siyosiy kuraşlardan çarçagan olim keyinroq bir qal'ada tört yil yaşab, asosiy asarining muqaddimasini yozişga kirişgan.
ÖzME'ga köra, 1382-yilda u Misrga kelgan va mudarrislik qilgan, umrining oxirida molikiy mazhabining qozisi bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, halolligi tufayli köp raqiblar orttirgan, bir neça marta lavozimidan olinib, yana qayta tayinlangan.
Amir Temur bilan uçraşuvi
13ÖzME'ga köra, Damaşq şahrini Amir Temurga topşiriş şartlari muhokama qilingan muzokaralarda Ibn Xaldun ham qatnaşgan va sohibqiron bilan şaxsan suhbatlaşgan. Uning öz yozişiça, Temur undan Mağrib mamlakatlari, u yerdagi şahar va manzillarni batafsil tasvirlab beriş söragan. Ensiklopediyaga köra, Ibn Xaldun Temurning taşqi siyosatiga tanqidiy qaragan bölsa-da, uning şaxsiyatiga yuqori baho bergan: harbiy tarixni çuqur bilişidan hayratlanib, uni bahs-munozarani yoqtiradigan, ötkir aqlli va zehni teran inson deb ta'riflagan. Rusça Vikipediyaga köra, uçraşuvda olim Temurga qabilaviy birdamlik haqidagi nazariyasini ham sözlab bergan.
Asarlari va qaraşlari
13ÖzME'ga köra, Ibn Xaldunning asosiy asari — «Kitob ul-ibar» («Ibratli misollar kitobi», 1370). Unda muallif jamiyatning rivojlaniş qonuniyatlari haqidagi qaraşlarini bayon etgan va musulmon Şarqi, xususan, Mağrib xalqlarining tarixini yoritgan. Asarning kiriş qismi — «Muqaddima» alohida şuhrat qozongan; inglizça Vikipediyaga köra, muallif uni olti oy içida yozgan va u keyinçalik Usmonli tarixçilariga ham ta'sir körsatgan.
ÖzME'ga köra, Ibn Xaldun odamlar turmuş tarzidagi farqlarni asosan geografik va boşqa moddiy şaroitlar bilan izohlagan. U axloq va ijtimoiy institutlar kişilarning hayot şaroitiga boğliq ekanini, mehnat va odamlarning özaro munosabatlari jamiyat hayotida hal qiluvçi ahamiyatga egaligini ta'kidlagan. Ensiklopediya uni Ibn Ruşd qaraşlarining davomçisi sifatida körsatadi.
Rusça Vikipediyaga köra, «Muqaddima»da davlatlar va xalqlarning yuksaliş va inqiroz sabablari tahlil qilingan. Ibn Xaldun mehnat taqsimotining foydasini, narx talab va taklifga boğliqligini, pul qadrini barqaror saqlaş zarurligini yozgan, davlatning savdoga haddan taşqari aralaşuvi va narxlarni majburan belgilaşni iqtisodiyot uçun zararli deb hisoblagan. Inglizça Vikipediyada uning ğoyalari keyinçalik Makiavelli, Viko, Adam Smit va boşqa Yevropa mutafakkirlari qaraşlari bilan taqqoslanişi, lekin ular bevosita ta'sir emas, balki öxşaş fikrlar ekanligi qayd etiladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Ibn Xaldun // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4433 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAIbn Xaldun. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4433
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4433
Zamondoşlari
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Ибн Хальдунru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Ibn Khaldunen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 4-jild, 21–22-b.manbaa.uz · ÖzME, 4-jild, 21–22-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.