A. T.ning yoşligi Keşda keçdi. Yetti yoşga tölgaç, otasi uni öqişga berdi. A. T. yoşlik çoğlaridanoq maxsus murabbiylar nazorati ostida çavandozlik, ovçilik, kamondan nişonga öq uziş, boşqa turli maşq va harbiy öyinlar b-n maşğul bölgan. Şu asnoda A. T. tulporlarni saralab ajrata oladigan mohir çavandoz va dovyurak bahodir bölib voyaga yetgan. A. T. tabiatan oğir, bosiq, teran fikrli va idrokli hamda nihoyatda ziyrak, kişilardagi qobiliyat, fazilat, ayniqsa, samimiyatni tezda fahmlab oladigan inson bölgan. Şu tufayli öspirinlik çoğlaridayoq atrofiga tengqurlari orasidan sadoqatli döstlarni jalb qila olgan. Uning atrofiga bolalikdagi döstlari va maktabdoşlari (Abbos bahodur, Jahonşohbek, Qimori inoq, Sulaymonşohbek, Idiku Temur, Sayfuddinbek, Hinduşoh, Qarqara va b.) töplanişib, birgalikda maşq qilar, musobaqalarda iştirok etişar, asta-sekin navkar bölişib va harbiy guruhga birlaşib, harbiy bölinma sifatida şakllana borgan. Keyinçalik ular A. T. qöşinida laşkarboşilik darajasigaça kötarilganlar.
A. T. özining ilk harbiy faoliyatini qöl ostidagi navkarlari b-n ayrim viloyat amirlariga xizmat qilişdan boşlagan; ularning özaro kuraşlarida qatnaşib, jasorat körsatgan, janglarda çiniqqan, harbiy mahoratini oşirgan. Donği butun Kaşkadaryo vohasiga yoyilgan. A. T.ning aqlu zakovati, şijoati va şuhrati uni Movarounnahrning nufuzli amirlaridan amir Xizr Yasovuriy va amir Qazağon b-n yaqinlaştirdi. Xondamirning yozişiça, otasi amir Tarağoy A. T.ni avval (1355) amir Joku barlosning qizi Nurmuşk oğoga, söngra öşa yili (1355) Qazağonning nabirasi va amir Husaynning singlisi Öljoy Turkon ogoga uylantiradi. Keyingi nikoh tufayli A. T. b-n Balx hokimi amir Husayn örtasida ittifoq yuzaga kelib, ular birgalikda möğullarga qarşi kuraşadilar.
A. T.ning Movarounnahrni birlaştiriş yölidagi harakati 14-a.ning 60-y.lari boşlaridan boşlandi. 14-a. ning 50-y.lari oxirida Movarounnahrda amirlarning özaro kuraşi kuçayib, amir Qazağon öddirildi. Mamlakatda siyosiy parokandalik avjiga çiqib, oğir tanglik sodir böldi. Xondamirning «Habib ussiyar» kitobida keltirilgan ma'lumotlarga qaraganda, ulus önga yaqin mustaqil bekliklarga bölinib ketgan. Samarqand viloyatida amir Bayon sulduz, Keşda amir Hoji barlos, Xöjandda amir Boyazid jaloir, Balxda Uljoy Buğa sulduz, Şibirğonda Muhammad I Xoja Aperdi nayman, Köhistonda Badaxşon şohi amir Sotilmiş, Xuttalonda Kayxusrav, Hisori Şodmon hududida amir Husayn va amir Xizr Yasovuriylar özlarini hokimi mutlaq deb e'lon qiladilar.
Bu davrda Çiğatoy ulusining şarqiy qismi — Yettisuv va Şarqiy Turkistonda hukmronlik qilayotgan möğul xonlari Movarounnahrdagi oğir siyosiy vaziyatdan foydalanib, bu yerda öz hokimiyatini örnatişga harakat kiladilar. Jeta xonlaridan Tuğluq Temur va uning vorisi Ilyosxoja 1360 — 61 va 1365 y. larda Movarounnahrga bir neça bor bostirib kiradilar. Möğul xonlarining boskinçilik yurişlari va zulmiga karşi xalq harakati boşlanadi. Biroq, Movarounnahr amirlari xalqqa boş bölib, möğul bosqinçilariga qarşi kuraşga jur'at eta olmaydilar. Ularning bir qismi duşman tarafiga ötadi, ikkinçi qismi esa el-yurtni tark etib, özga mamlakatlardan boşpana izlaydilar. A. T.ning amakisi, Keş viloyatining hukmdori amir Hoji barlos Xurosonga qoçadi. Mana şunday oğir pallada siyosat maydoniga A. T. kiradi. Möğullarga qarşi turiş uçun kuçlar nisbati teng emasligini hisobga olgan 24 yoşli A. T. 1360 y.ning boşida Tuğluq Temur tomonidan Keşga yuborilgan beklar b-n kelişadi. Şaroit taqozosi b-n xon xizmatiga ötib, uning yorliği b-n öz viloyatining doruğasn etib tayin qilinadi. Şubhasiz, bu noilojliqdan qöyilgan siyosiy hamda strategik qadam bölib, bu b-n A. T. möğullarning navbatdagi talontarojining oddini olgan, mamlakat va xalqni falokatdan qutqargan edi. Biroq, Movarounnaxrning hukmdori etib tayin qilingan Ilyosxoja va uning laşkarboşisi amir Bekkiçik b-n A. T.ning murosasi kelişmay qoladi. Şu sababdan 1361 y.ning oxirida u mamlakatni tark etişga majbur böladi.
Xivaning jan.da, Urganjiy daştida A. T. Tuğluq Temurning yana bir raqibi — qaynoğasi amir Husayn b-n uçraşadi. A. T. möğullar b-n kuraşiş maqsadida u b-n birlaşib, ikkovlon kuç töplaşga kirişadi. Dastlab ular Tuğluq Temurxonning farmoniga binoan A. T.ni ta'qib qilişga kirişgan Xiva doruğasi Töqol (Tavakkal) b-n jang qiladilar. Söngra 1362 y.ning kuzida Seistonda viloyat hukmdori Malik Qutbiddinning tarafida turib mekroniylar b-n bölgan töqnaşuvda A. T. öng kifti va öng oyoğidan jarohatlandi.
A. T. va amir Husayn keyingi ikki yil davomida Ilyosxoja boşliq Jeta laşkari b-n bir neça marta jang qiladilar. Nihoyat, 1364 y. oxirida ular möğul qöşinlarini Movarounnahr hududidan quvib çiqarişga muvaffaq böladilar.
Biroq, Movarounnahrni qöldan çiqarişni istamagan Ilyosxoja 1365 y. ning bahorida yana Turkiston ustiga qöşin tortadi. Toşkent b-n Çinoz oraliğida ikki örtada sodir bölgan jang tarixda «Loy jangi» nomi b-n şuhrat topadi. Jangda amir Husaynning xiyonati oqibatida mağlubiyatga uçraydilar va öz qöşinlari b-n Amudaryo böylariga çekinib, Balx viloyatida örnaşdilar. Ilyosxoja esa heç qanday qarşilikka uçramay Xöjand, Jizzax va b. bir qança şahar hamda qişloklarni egallab, Samarqand ustiga yuradi. Samarqand öşa paytlarda katta qöşinga qarşilik körsata olmasdi. Şaharning na devori va na mustahkam istehkomlari, na qurollangan sipohiysi bor edi. Bek va amirlar şaharni tark etgan edi, lekin möğullarga qarşi xalq köta-riddi, sarbadorlar şahar mudofaasini öz qöllariga oddilar. Şahar mudofaaçilariga Madrasa tolibi ilmlaridan Mavlonozoda Samarqandiy, jun (paxta) tituvçilar mahallasining oqsoqoli Abu Bakr Kuluyi (Kalaviy) Naddof va mergan mavlono Xurdaki Buxoriylar boşçilik qiladilar. Sarbadorlar Samarqand ş.da möğullarga qaqşatqiç zarba beradilar. Ilyosxoja dastlab Samarqandni, söngra butun Movarounnahrni taşlab çiqib ketişga majbur böladi. Sarbadorlarning möğullar ustidan qozongan ğalabasi haqidagi xabar amir Husayn b-n A. T.ga ham borib yetgan. A. T. qişni Qarşida, Husayn esa Amudaryo böyida ötkazib, 1366 y. bahorida Samarqandga yöl oldilar. Ular Konigita töxtab sarbadorlarning duşman ustidan qozongan ğalabalaridan mamnun bölganliklarini va ular b-n uçraşmoqçi ekanliklarini bildiradilar. Biroq, sarbadorlarning boşliqlari amirlar huzuriga kelganlarida amir Husayn buyruği b-n Abu Bakr Kuluyi (Kalaviy) Naddof b-n mavlono Xurdak Buxoriylar dorga tortiladi. Mavlonozodani esa A.T. öz himoyasiga olib kutqarib qoladi. Şu tariqa sarbadorlar boşliqsiz qoldirilib, Movarounnahrda amir Husaynning hukmronligi örnatiladi, ammo köp vaqt ötmay Husayn b-n A. T. örtasidagi munosabat keskinlaşib, oçiqdan-oçiq nizoga aylanadi. A. T.ning nufuzi ortib borayotganligidan xavfsiragan amir Husayn Balxga qaytib, uning qal'a devorlari va istehkomlarini mustahkamlaşga kirişadi. Balx, Qunduz va Badaxşondan köp sonli laşkar ham töplaydi. Keş va Qarşi viloyatlariga boş bölgan A. T. ham amir Husaynga qarşi hal qiluvçi jangga hozirlik köradi. 1366 — 70 y.lar örtasida bir neça bor töqnaşuvlar bölib ötadi.
14-a.ning 60-y.larida Movarounnahrda hukm surgan nihoyatda oğir siyosiy va iqtisodiy vaziyat mamlakatni birlaştirib, kuçli bir davlat taşkil etişni taqozo qilmoqda edi. Amir Husayndan köra A. T. zamonining bunday talabini yaxşiroq tuşunardi. Şuning uçun ham öz faoliyatining dastlabki bosqiçida barça harakatni Movarounnaxrda markazlaşgan davlat tuzişga qaratadi. Bunday maqsadni amalga oşirişda u ruhoniylar, harbiylar, savdogarlar va şahar hunarmandlari tabaqalariga suyanadi. A. T. tarqoq mamlakatni birlaştirişga kirişar ekan, kuraşni avvalo içki ğanimlaridan boşlaydi. 1370 y. bahorida A. T. amir Husaynga qarşi yölga çiqadi. Qöşin Termiz yaqinidagi Biyo qişloğiga yetganda makkalik şariflardan Sayyid Baraka A. T. faoliyatini qöllab-quvvatlab, unga oliy hokimiyat ramzi katta noğora — tabl b-n yalov — bayroq tortiq qiladi. Şubhasiz bu voqea katta siyosiy ahamiyatga ega edi. Çunki u saltanatlik ramzi edi. A. T. buni yaxşi tuşunardi. Şuning uçun ham Balxga yetmasdan Örpuz mavzeida u amir va nöyonlari b-n kengaş ötkazadi. Köpçilikning xohiş va ixtiyori b-n, öşa davr qonun-qoidalariga köra, çingiziylar avlodidan bölgan Suyurğatmiş öğlon Movarounnahr podşoligi taxtiga ötqazildi. A. T. qöşini to Balxga yetib borguniça, unga yöl-yölakay yangi-yangi kuçlar kelib qöşildi. Şu asnoda amir Husaynni köpçilik amirlari tark etdilar. Jangda amir Husayn qöşinlari yengildi, ikki kunlik qamaldan söng, 1370 y.ning 10 apr.da Balx ş. A. T.ga taslim böldi. Amir Husayn asir olinib, qatl etildi. Bu ğalabadan söng A. T. Movarounnahrning çingiziylardan bölgan hukmdori Qozonxonning qizi Saroymulk xonimni öz nikohiga oladi. Xon qiziga uylanganligi munosabati b-n A. T. «köragon», ya'ni «xonning kuyovi» unvonini oldi.
1370 y.ning 11 apr.da Çiğatoy ulusining barça beklari, amirlari, viloyat va tumanlarning doruğalari hamda Termizning sayyidlari (xudovandzodalari), şuningdek A. T.ning yoşlikdan birga bölgan quroldoş döstlari va piri Sayyid Barakaning iştirokida ötkazilgan qurultoyda an'anaga köra çingiziylardan Suyurğatmişxon mamlakat hukmdori deb e'lon qilingan bölsada, amalda markaziy hokimiyatni A. T. özi boşqardi, viloyatlardagi hokimiyatni öğillari, nabiralari va yaqin amirlari orqali idora qildi. Samarqand A. T. davlatining poytaxtiga aylantirilib, öşa yilning yozida şahar devori va qal'asi tiklandi, saroy va qasrlar bino qilindi.
Mamlakatning siyosiy va iqtisodiy mavqeini mustahkamlab, köpdan davom etib kelayotgan içki tarqoqlikka barham beriş, tinçlik va osoyiştalikni qaror toptiriş maqsadida A. T. (1370 y. iyunida) Samarqandda katta qurultoy çaqirdi. Unda markaziy davlat tizimini şakllantiriş va qöşin tuziş masalalari muhokama etildi.
El-yurtni boşqarişda harbiy kuçning ahamiyatini yaxşi tuşungan A. T. qöşinning tuzilişiga katta ahamiyat berdi. U «amir» va «amir ul-umaro» kabi yuqori darajali harbiy unvonlar joriy qildi. Qöşinni harbiy jihatdan isloh qilar ekan, u ayniqsa laşkarboşilarni tanlaş va ularni tarbiyalaş, harbiy qismlar va ularning joylaşiş tartibi, navkar va sarbozlarning qurollanişi hamda intizom masalalariga nihoyatda e'tibor beradi (yana q. Temuriylar harbiy san'ati).
A. T. hokimiyat tepasiga kelgaç, dastlabki vaqtlardayoq mamlakatda röy bergan oğir iqtisodiy tanglikni bartaraf qiliş uçun eng avvalo soliq tizimini tartibga soddi. Davlat soliqlarini yiğişda aminlar, kalontarlar va soliq yiğuvçilarni ra'iyatga nisbatan insof va adolatli bölişga, qonunga xilof iş tutmaslikka çaqirdi, çunki saltanatning barqarorligi köp jihatdan ra'iyatning hol-ahvoli, uning davlat va davlat boşliğiga bölgan sadoqatiga boğliq. Ra'iyatni himoya qiliş qonun b-n mustahkamlangan, qonun barçaga barobar bölgan. A. T. nafaqat öz xalqini, balki zabt etilgan mamlakatlarning aholisini ham imkoni boriça qonun himoyasiga olgan. Ularni asirlik va talon-tarojlardan saqlagan.
A. T. Movarounnahrni möğullar hukmronligidan ozod etib, bu qad. mamlakatda mustaqil davlat barpo etgan bölsada, hali mamlakatda barqaror tinçlik örnatilgan emas edi. Bir tomondan ayrim viloyat hokimlari A. T. hakimiyatini tan olişdan boş tortib turgan bölsalar, ikkinçi tomondan mamlakatning şarqiy va şim. hududlari notinç edi. Möğuliston b-n Oq Örda hukmdorlari Farğona vodiysining şarqi, Ötror, Yassi (Turkiston) va Sayram ş.lariga xavf solib, bu hududlarga tez-tez hujum qilar va aholini talon-taroj qilardi. Şuning uçun ham A. T. dastlabki yillarda mamlakat sarhadlari xavfsizligini ta'minlaşga katta ahamiyat berdi. Isyonçi amirlarga qarşi şafqatsiz kuraş olib bordi. 1370 y. kuzi va 1371 y. bahorida amir Zinda Çaşmga zarba berib, Şibirğon viloyati böisundirildi. Balx va Toşkent viloyatlari ham A. T. hokimiyatini tan oldilar. Ammo Xorazm Oq Örda hukmdorlariga suyanib, hanuz böysunişdan boş tortib kelardi. Xorazmni A. T. Çiğatoy ulusining ajralmas qismi deb hisoblab, uni öz davlatiga köşib oliş siyosatini tutdi. Ammo bu masala elçilar vositasida tinç yöl b-n hal etilmagaç, A. T. Xorazm hududiga beş marotaba yuriş qildi. Birinçi yurişi 1371 y. yoz (iyul)ida Kot ş.ni egallaş b-n yakunlandi. A. T.ning 1373 y. bahori va 1375 y. yozida Xorazm tomonga qilgan ikki yurişi natijasiz tugadi. Bu asnoda Oltin Örda xoni Töxtamiş b-n ittifoq tuzib olgan Xorazm hukmdori Yusuf söfi, uning yordamida A. T. davlati hududlariga bir neça bor yuriş qilib, Qoraköl viloyati va Buxoro tumanlarini talon-taroj etdi. Bunday vaziyat şubhasiz, 1379 y.da A. T.ni törtinçi marotaba Xorazmga qöşin tortişga majbur etdi. Pekin, bu yuriş ham avvalgilari kabi sulh tuziş b-n tugadi. Biroq şunga qaramay, Yusuf söfi ilgari Xorazmning Çiğatoy ulusiga tegişli bölgan jan.-şarqiy (Kot va Xiva ş.lari birga) qismini yana qaytadan bosib oldi. A. T. davlatiga nisbatan Yusuf söfining tutgan bunday tajovuzkorona siyosati Xorazm ustiga A. T.ning beşinçi marta yuriş qilişiga sabab böldi. 1388 y.da Xorazmning poytaxti vayron etilib, uning hududlari A. T. davlatiga böysundiriddi.
Bu orada A. T. Möğuliston hokimi Qamariddin b-n ham töqnaşib qoldi, çunki bu davrda uning Movarounnahrga bölgan talonçilik xurujlari kuçayib ketgandi. 1370 — 71 y.larda u Toşkent va Andijon ustiga bir neça bor bosqin qilib, talab qaytgandi. 1376 y.da esa Qamariddin hatto Farğona vodiysining talaygina qismini bosib oldi. A. T. mamlakatning şim.-şarqiy hududlariga nisbatan bölayotgan muttasil taxdidni bartaraf qiliş uçun Qamariddinga jiddiy zarba berişga kirişadi. Yigirma yil (1371 — 90) mobaynida Sohibqiron Möğulistonga yetti marta yuriş qilib, möğul hukmdorlari Anqotöra va Kamariddin ustidan ğalaba qozondi. Şu zaylda A. T. Movarounnahr va Xorazmda içki tarqoqlik, özaro nizolar, şuningdek Möğuliston tomonidan bölib turgan tazyiqqa çek qöyib, uşbu hududda yaşovçi elu elat va xalqlarni yagona davlatga birlaştirdi. Bu şubhasiz, Movarounnahr aholisi taqdirida ijobiy ahamiyat kasb etdi. Ammo, A. T. bu b-n qanoatlanmadi. Tez orada u qöşni davlatlar va xalqlar ustiga yuriş qilib, ularni öziga böysundiriş va markazlaşgan buyuk saltanat barpo etişni öz oldiga maqsad qilib qöydi. Bu davrda Oltin Örda, Xuroson va Erondagi ijtimoiy-siyosiy vaziyat uning uçun juda qöl keldi. A. T. harbiy yurişni Xurosondan boşladi. 1381 y. u Hirotni egalladi. Saraxs, Jom va Qavsiya ş.lari jangsiz taslim böldi. Xuroson, xususan uning poytaxti Hirot strategik jihatdan muhim ahamiyatga ega bölib, Eron, Iroq, Şom va b. mamlakatlarga ötişda köprik vazifasini ötardi. 1381 — 84 y.lar davomida A. T. Eronning katta qismini egalladi. Avval (1381) Kalot, Turşiz va Sabzavor, keyin (1383) Seistonning Zireh, Zova, Farah va Bust qal'alari, 1384 y.da esa Astrobod viloyati va Ozarbayjonning Omul, Sori, Sultoniya va Tabriz ş.lari böysundirildi.
A. T. Eron, Ozarbayjon, Iroq va Şom (Suriya) ustiga uç marta laşkar tortdi. Bu yurişlar tarixda «uç yillik», «beş yillik» va «yetti yillik» uruşlar nomi b-n maşhur. Uç yillik (1386 — 88) harbiy yurişlar oqibatida Jan. Ozarbayjon, Iroqning şim. qismi, Gurjiston va Van köli atrofidagi yerlar egallandi.
A. T. şu b-n birga şim.-ğarbdan, ya'ni Oltin Örda tomonidan bölayotgan tazyiqqa barham beriş maqsadida Töxtamişga qarşi uç marta qöşin tortişga majbur böldi. U 1389 y. da Dizaq (Jizzax)ning Aççiq mavzeida, 1391 y.ning 18 iyunida (hoz. Samara b-n Çistopol ş.lari oraliğida joylaşgan Qunduzça (Kondurça) daryosi vodiysida (q. Kunduzça jangi) va nihoyat, 1395 y.da (28 fev.) Şim. Kavkazda Terek daryosi böiida Töxtamiş qöşiniga kakşatqiç zarba beradi (q. Terek daryosi böyidagi jang). A. T. harbiy yurişlari oqibatida Quyi Idil (Volga) viloyatlari, Saroy Berka, Saroyçik va Hojitarxon (Astraxon) kabi şaharlar ğorat qilindi. A. T. Töxtamişni quvib Ryazan viloyatigaça bordi va Yelets ş.ni işğol qildi. Şarafuddin Ali Yazdiy A. T.ning Moskva yurişini şunday ta'riflaydi: «Sohibqiron Maskavga sorikim, Rusning şaharlaridan erdi, tavajjuq qildi. Anda yetkonda nusratşi'or çeriki ul viloyatni (şahar va atrofini) çobtilar va andaği hokimlarni tobe' qildi. Va çerikning eliklariga sonsiz mol tuşti...» («Zafarnoma», 179-bet). Bu uruşda Azaq (Azov), Kuban va Çerkas yerlari ham kuçli aziyat çekdi. Qiziği şundaki, A. T. Idilning Turotur keçuvi böyida Örusxonning öğli Quyriçoq öğlonni çaqirtirib, unga qölga kiritilgan sobiq Jöçi ulusini in'om etdi. Rossiya tarixçilari B. D. Grekov va A. Yu. Yakubovskiyparnmnt yozişlariça, A. T.ning Töxtamiş ustidan qozongan ğalabasi, faqat Markaziy Osiyo uçun emas, balki butun Şarqiy Yevropa, şuningdek tarqoq Rus knyazliklarining birlaşişi uçun ham buyuk ahamiyat kasb etgan.
Şundan söng A. T. butun e'tiborini Eron, Iroq, Suriya, Kiçik Osiyo va Hindiston yerlarini uzil-kesil zabt etişga qaratdi. U beş yillik (1392 — 96) uruş davomida Ğarbiy Eron, Iroqi Ajam va Kavkazni egalladi, natijada muzaffariylar va jaloiriylar sulolasining hukmronligi barham topdi.
A. T.ning Hindiston ustiga qilgan uruşi (1398 y. may — 1399 y. mart) qariyb ön bir oy davom etdi. A. T. Hindistondan katta ölja, şu jumladan 120 jangovar fil b-n qaytdi. Öljalarning bir qismi qöşinga taqsimlab berildi, qolgani Samarqand va Keş ş.larida olib borilayotgan qurilişlarga sarflandi.
A. T.ning 1399 — 1404 y.larda olib borgan harbiy yurişlari natijasida Şomning Halab (Aleppo), Xums, Baalbek (Ba'albak), Dimişq (Damaşq) kabi yirik şaharlari va Iroqi Arabning Ubuliston ölkasi (qad. Kappadokiya) b-n Bağdod, şuningdek Turkiyaning katta qismi zabt etiladi. Anqara jangida A. T. jahonning bukj sarkardalaridan biri Boyazid Yildirim ustidan ğalaba qozondi. Turkiya sultoni asirga olindi. U b-n birga xotini serb malikasi Olivera, öğillari Muso va Iso Çalabiylar ham asirga tuşdilar. Söng, A. T. Anadolu ya. o.ni egallab, Örta dengizning şarqiy sohilida joylaşgan Izmir ş.ni zabt etdi va salibçilarning Yaqin Şarqdagi oxirgi qarorgohiga barham berdi. Söngra, Egey dengizida joylaşgan Xios va Lesbos o.laridagi Genuya mulklarining hukmdorlari unga taslim böldilar, Misr ham öz itoatkorligini izhor etdi. A. T. Anqara, Nikeya, Bursa va Izmir ş.larini egallab, Vizantiya va butun nasoro olamining Boyazidga yiğib bergan bojlaridan iborat katta boylikni qölga kiritdi. Birgina Bursa ş.dan olingan oltin va javohirlarning özi kattagina karvonga yuk bölgan. Bandi qilingan Boyazid ördugohga olib kelingaç, A. T. unga xurmat va ehtirom körsatdi. Uning vafotidan söng (1403 y. 9 mart) esa vorislariga himmat közi b-n boqib, ularga beqiyos muruvvatlar qildi. Çunonçi Boyazidning tönğiç öğli Sulaymon Çalabiyni turklarning Yevropadagi viloyatlariga hokim etib tayinladi. Edirne (Adrianopol) ş. uning poytaxti qilib belgilandi. Anadoluning şim.-ğarbiy qismi suyurğol sifatida Iso Çalabiyga in'om qilinib, Bursa ş. uning poytaxtiga aylantirildi. Usmonli turklar davlatining markaziy qismini boşqarişni Muso Çalabiyga topşirdi. A. T. Usmonli turklar davlatini butunlay bosib oliş niyatida bölmagan, çunki u Yevropa davlatlarining Yaqin Şarq mamlakatlariga nisbatan tajovuzkorona niyatda ekanligini yaxşi tuşunar edi. Şuning uçun ham A. T. Usmonli turklar davlatini saqlab qoldi va Boyazidning vorislariga muruvvat qölini çözdi. Şunday bölsada, Boyazid ustidan qozonilgan bu ğalaba b-n A. T.ni Fransiya qiroli Karl VI (1380 — 1422), Angliya qiroli Genrix IV (1399 — 1407) tabriklab, unga maxsus maktub yubordilar. Çunki A. T. endigina uygonayotgan Yevropaga ulkan xavf solib turgan Usmonli turklar davlatiga zarba berib, butun Yevropaning xaloskoriga aylangan edi.
A. T. Kiçik Osiyodan Samarqandga qaytgaç, 1404 y. 27 noyab.da 200 ming qöşin b-n Samarqanddan Xitoy safariga çiqdi. Biroq Xitoy ustiga yuriş A. T.ning Ötrorda vafoti (1405 y. 18 fev.) tufayli amalga oşmay kolli. A. T.ning vafoti haqidagi xabar garçi avvalda sir tutilsada, ammo köp vaqt ötmay bu noxuş xabar mamlakat böylab tarqalib ketadi. A. T.ning jasadi Samarqandga olib kelinib dafn qilinadi (q. Amir Temur maqbarasi).
A. T. — buyuk davlat asosçisi. U Hindiston hamda Xitoydan Qora dengizga qadar, Sirdaryo va Orol dengizidan Fors qöltiğiga qadar ğoyat katta hududni qamrab olgan markazlaşgan ulkan saltanatga asos soldi. Bundan taşqari A. T. davlatiga Kiçik Osiyo, Suriya, Misr va şim.-ğarbda Quyi Volga, Don buylari; şim.-şarqda Balxaş köli va Ili daryosigaça; jan.-şarqda esa Şim. Hindistongaça bulgan mamlakatlar buysundirildi. A.T. davlatni aql-zakovot va huquqiy asos b-n idora etgan. Uning «... davlat işlarining töqqiz uluşini kengaş, tadbir va maşvarat, qolgan bir uluşini qiliç b-n amalga oşirdim», degan sözlari buning yorqin dalilidir.
Sohibqironning bunyodkorlik sohasidagi tarixiy xizmatlari beqiyosdir. Tarix bu qöhna dunyoda ötgan köp jahongirlarni biladi. Ularning aksariyati faqat buzgan. A. T.ning ulardan farqi şundaki, u umr buyi bunyodkorlik b-n maşğul bulgan. Uning «Qay bir joydan bir gişt olsam, örniga un ğişt qöydirdim, bir daraxt kestirsam, örniga unta kuçat ektirdim» degan sözlari buning yorqin isbotidir. A. T.ga har bir zafarli voqea va sevinçli hodisani muhtaşam me'morlik obidasi barpo etiş b-n nişonlaş odat bölgan. Şu maqsadda Hindiston, Şeroz, Isfahon va Damaşqning maşhur ustahunarmandlari mamlakatda haşamdor imoratu inşootlar bino qilganlar. A. T. zabt etgan mamlakatlarning bir qator şaharlari (Bağdod, Darband, Baylaqon) ni qayta tikladi. A. T. Tabrizda masjid, Şerozda saroy, Bağdodda Madrasa, Turkistonda maşhur şayx Ahmad Yassaviy qabri ustiga maqbara qurdirgan bölsada, lekin asosiy e'tiborini ona şahri Keş va poytaxti Samarqandga qaratdi. Keşda otasining qabri ustiga maqbara, öğli Jahongirga maqbara b-n masjid qurdirdi. A. T. hukmronligining ilk davrida Keş ş.ni poytaxtga aylantiriş niyatida bölib, uning obodonçiligiga katta ahamiyat berdi, bu yerda maşhur Oqsaroy qad kötardi. A. T. Keşni Movarounnahrning madaniy markaziga aylantirişga harakat qildi. Şu boisdan bu şahar «Qubbat ul-ilm val-adab» unvoniga ega böldi. Saltanat poytaxti Samarqand A. T. davrida ayniqsa gullab yaşnadi. Şaharda Isfahon, Şeroz, Halab, Xorazm, Buxoro, Qarşi va Keş ş.larining me'moru binokorlari qöli b-n saroylar, masjidlar, madrasalar, maqbaralar quriladi. Şahar taşqarisida esa boğ-roğlar va böstonlar barpo etiladi (q. Amir Temur boğlari). Xususan Şohizinda me'moriy majmuasiga mansub Şodimulk oğo maqbarasi, Şirinbeka oğo maqbarasi va b. quriladi. Şaharda Bibixonim jome masjidi, A. T.ning qarorgohi Köksaroy va Böstonsaroylar qad kötaradi. Umuman olganda Samarqand ş. A. T. davrida özining qad. örni Afrosiyobyaan birmunça jan.roqda butunlay yangitdan qurildi. Şahar tevaragi mustahkam qal'a devori b-n öralib, Ohanin, Şayxzoda, Çorsu, Korizgoh, Sözangaron va Feruza kabi nomlar b-n ataluvçi 6 ta darvoza örnatildi. Movarounnahrning dehqonçilik vohalarida, xususan Zarafşon vodiysida önlab suğoriş tarmoqlari çiqarilib, dehqonçilik maydonlari kengaytirildi. Yangi qişloqlar barpo etildi. Ibn Arabşohning yozişiça, A. T. Samarqand atrofida qad kötargan bir qança yangi qişloqlarni Şarqning maşhur şaharlari Dimişq (Damaşq), Misr, Bağdod, Sultoniya va Şeroz nomlari b-n atadi. A. T.ning fikriça, Samarqand kattaligi, gözalligi hamda tevarak-atrofining obod etilganligi jihatidan dunyodagi eng yirik şaharlardan ham ustunroq turmoği lozim edi. Hofizi Abröning yozişiça, A. T. turk, arab va eronliklar tarixini çuqur bilgan. U davlat ahamiyatiga ega bölgan har bir masalani hal etişda, şu sohaning bilimdonlari va ulamolari b-n maslahatlaşardi. Odatda u tibbiyot, riyoziyot, falakiyot, tarix, adabiyot, tilşunoslik ilmi namoyandalari, şuningdek ilohiyot va din sohasidagi maşhur ulamolar b-n suhbatlar ötkazardi. A. T. saroyida ulamolardan mavlono Abdujabbor Xorazmiy, mavlono Şamsuddin Munşi, mavlono Abdullo Lison, mavlono Bahruddin Ahmad, mavlono Nu'monuddin Xorazmiy, Xöja Afzal, mavlono Alouddin Koşiy, Jalol Xokiy va b. xizmat qilardi. Alişer Navoiyga A. T.ning ilm va ma'naviyat aqliga körsatgan ğamxörligi juda yoqar edi. Bu haqda Navoiy şunday degandi: «Agar Temur qayerda fan, madaniyat va san'at ahlini uçratsa, ularni öz homiyligiga olar, ularga izzat-ikrom körsatar, ularning tarbiyasiga ahamiyat berar hamda bu zotlardan öz oliy majlisida nadim (maslahatçi) sifatida va b. lavozimlarda foydalanardi». A. T. davrida savdo va hunarmandçilik ğoyatda rivojlanadi. Yangi bozorlar, savdo rastalari barpo qilinadi. Klavixo Samarqand bozorlarida buğdoy va guruçning mölligi va arzonligi haqida gapirib, şahar hunarmandçiligi mahsulotlarini — atlas, kimxob, har xil ip va jun töqima mollar, möynali va ipakli pöstinliklar, attorlik mollari, ziravor va dorivorlar, zarhal va lojuvardlar hamda boşqa mollarning serobligini ham ta'kidlaydilar. Bu davrda A. T. va uning joy Sulton Mahmudxon asir olingan noiblari Xitoy va Hindistondan Örta Osiyo orqali Yaqin Şarq va Yevropa mamlakatlariga yönalgan asosiy xalqaro savdo yöli — «Buyuk ipak yöli»ni nazorat qilib, savdo karvonlari qatnovi xavfsizligini ta'minlaşda, rabotlar, qal'alar, köpriklar quriş yölida muhim çora-tadbirlar kördilar va Şarq b-n Ğarb örtasida savdo-sotiq va elçilik aloqalarini har tomonlama rivojlantirişga ğoyat katta e'tibor berdilar. A. T. eng muhimi, Eron, Ozarbayjon va Iroqdagi mayda hukmdorlar örtasidagi tarqoklik va boşboşdoqlikka barham berib, bu b-n nafaqat Movarounnahr, balki Uzoq va Yaqin Şarq mamlakatlarining iqtisodiy va madaniy taraqqiyotiga, xalqgar va mamlakatlarni bir-biri b-n yaqinlaştirişga ulkan hissa qöşdi. A. T. Yevropaning Fransiya, Angliya va Kastiliya kabi yirik kirolliklari b-n bevosita savdo va diplomatik aloqalar örnatdi.
A. T.ning harbiy yurişlari, jangu jadallarining oqibatlariga baho berilar ekan, şuni alohida ta'kidlaş kerakki, uning faoliyati qöyilgan maqsad va rejalari jihatidan ikki bosqiçga bölinadi. Birinçi bosqiç (1360 — 86) da A. T. Movarounnahrda markazlaşgan davlat tuziş yölida kuraşdi, Movarounnahrni birlaştirişdan manfaatdor bölgan mahalliy zodagonlardan iborat ijtimoiy kuçlar (mulkdor dehqonlar, harbiylar, hunarmandlar, savdogarlar va ruhoniylar) yordamida tarqoq mulklarni birlaştiriş uçun kuraş olib bordi. A. T.ning bu davrdagi faoliyati Örta Osiyo xalqlarining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayoti taraqqiyoti yölida şubhasiz ulkan ijobiy ahamiyat kasb etadi. Mamlakatda tarqoqpik tugatilib, markazlaşgan davlatning taşkil topişi ijobiy oqibatlarga olib keldi. Mamlakat i.ç. kuçlarini va möğullarning bir yarim asrlik hukmronligi natijasida böhronga uçragan iqgisodni tiklaş uçun qulayroq şaroit vujudga keldi. Ayni vaqnda xöjalikning asosi bölgan dehqonçilikda muayyan siljişlar röy berdi. Yangi-yangi ariq (kanal)lar qazilib, dehqonçilik maydonlari kengaydi. Hunarmandçilik, içki va taşqi savdo rivojlandi, fan va madaniyat ravnaq topib, şaharlar obodlaşdi va gavjumlaşdi. A. T. biror mamlakatni tasarrufiga olişdan avval albatta öşa joy aholisiga tinçlik yölini taklif etgan, bu yöl inkor etilgan holdagina harbiy kuç işlatgan.
A. T. hayotligi çoğidayoq saltanatni asosan tört qism (ulus)ga bölib, öğil, nabiralariga taqsimlab bergan: Xuroson, Jurjon, Mozandaron va Seyiston (markazi Hirot) Şohruxga, Ğarbiy Eron, Ozarbayjon, Iroq va Armaniston (markazi Tabriz) Mironşohga, Fors, ya'ni Eronning jan. qismi (markazi Şeroz) Umarşayxga, Afğoniston va Şim. Hindiston (markazi Ğazna, keyinçalik Balx) Pirmuhammadga suyurğol qilib berilgan. A. T. davlati öziga xos tartib-qoidalarga asoslangan holda idora etilgan (q. Temuriylar davlati). A. T. asos solgan bu davlat Xuroson va Movarounnahrda 16-a. boşigaça mavjud bölib, Şayboniyxon tomonidan tugatilgan.
Şörolar tuzumi davrida A.T. şaxsi va faoliyatiga adolatsizlik b-n yondoşilib, bir yoqlama baho berilib kelindi. Özbekiston mustaqillikka erişganidan söng bunday qaraşlarga barham berildi. A. T.ning jahon tarixida tutgan örni öz joyiga qöyila boşlandi. Özbekistonda uning faoliyatini örganişga va uni ommalaştirişga keng yöl oçildi. Uning nomi Özbekistonda abadiylaştirildi. Köplab şahar va qişloqlardagi şoh köçalar, maydonlar, jamoa xöjaliklari, maktablar, kinoteatrlar va b. uning nomi b-n ataldi. Islom Karimov taşabbusi va rahnamoligida Toşkent, Samarqand, Şahrisabz va b. şaharlarning markaziy maydonlarida A. T.ga haykal örnatildi, Toşkentdagi Amir Temur xiyobonida Temuriylar davri muzeyi barpo etildi (1996), «Amir Temur» ordeni ta'sis etildi (1996) va Xalqaro Amir Temur jamğarmasi taşkil qilindi (1995). Toşkent, Samarqand va xorijiy mamlakatlarda YUNESKO rahbarligida hazrat Sohibqiron tavalludining 660 yilligi keng nişonlandi (1996). A. T. haqida ikki qismdan iborat badiiy film, spektakllar va şe'riy hamda nasriy asarlar yaratildi.
Manbalar va ad.: Temur tuzuklari, forsçadan Alixon Soğuniy va Habibullo Karomatov tarjimasi, T., 1991; Ibn Arabşoh, Ajoib al-maqdur fi tarixi Taymur (Temur tarixida taqdir ajoyibotlari), T, 1992; Nizomiddin Şomiy, Zafarnoma, T, 1996; Şarafuddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T., 1997; Muhammadjonov A., Temur va temuriylar saltanati (Tarixiy oçerk), T., 1994; Ahmedov B., Sohibqiron Temur (Hayoti va ijtimoiy-siyosiy faoliyati), T., 1996; Temur va Uluğbek davri tarixi, T., 1996; Pugaçenkova G. A., Arxitekturnoye naslediye Temura, T., 1996; Amir Temur jahon tarixida, Parij, 1996; Karimov I., Amir Temur davridagi bunyodkorlik va hamkorlik ruhi bizga namuna bölaversin, Asarlar, 4-j., T., 1996; Karimov I., Xalqimiz bor ekan, Amir Temur nomi barhayotdir; Azaliy buyuklik mayekani; Sohibqiron kamolga yetgan yurt; Adolat va qudrat timsoli; Amir Temur — faxrimiz, ğururimiz, Asarlar, 5-j., T., 1997.
Biobibliografiya: Rtveladze E. V.,Sayd o v A. X., Amir Temur v zerkale mirovoy istorii, Parij, 1996; Alimov R. A., Sohibqiron Amir Temur (Metodik tavsiyanoma), T., 1995.
Böriboy Axmedov, Abdulahad Muhammadjonov.