Töxtamiş
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Töxtamiş (Töxtamişxon; 1342—1408) — Oltin Örda xoni, Çingizxonning öğli Jöjining avlodlaridan. ÖzME uni 1380—1397 yillarda hukmronlik qilgan deb körsatadi, rusça Vikipediya esa uning Oltin Örda taxtida 1380—1395 yillarda, keyin 1396—1406 yillarda Tyumen xonligida xon bölganini, 1406-yilda Çingi-Tura şahri yaqinida vafot etganini qayd etadi. Rusça Vikipediyaga köra, uning ismi turkiy tillarda «qoluvçi» ma'nosini anglatadi.1
Hokimiyatga kelişi
13ÖzME'ga köra, Töxtamiş Töyxojaning öğli bölgan. Rusça Vikipediya Töyxojani Manğişloq hokimi va Urusxon saroyidagi nufuzli şahzoda deb ta'riflaydi. 1375-yilda Oq Örda xoni Urusxon itoatsizlikda ayblab Töyxojani qatl ettirgaç, yoş Töxtamiş 1376-yilda Samarqandga, Amir Temur huzuriga qoçib kelgan.
Rusça Vikipediyaga köra, Temurdan olingan qöşin bilan Töxtamiş bir neça bor Oq Ördaga yurib, avvaliga mağlubiyatga uçragan, biroq har gal Sohibqiron uni qayta qöllab-quvvatlagan; Urusxon Töxtamişni topşirişni talab qilganda ham Temur rad etgan. Oxir-oqibat 1377-yilda Töxtamiş Oq Örda taxtini, markazi Siğnoq bölgan şarqiy qismini egallagan. Söngra u Mamay nazoratidagi ğarbiy yerlarga yurgan. ÖzME'ga köra, Mamay qöşinlarining Kulikovo jangidagi mağlubiyatidan foydalangan Töxtamiş 1380-yilda butun Oltin Örda taxtini qölga kiritgan.
Hukmronligi
13Taxtga çiqqaç, Töxtamiş içki nizolarga barham berib, qisqa muddatda Oltin Örda birligini tiklagan. ÖzME'ga köra, uning saltanati Sirdaryodan Dnestrgaça, Siğnoq va Ötrordan Kiyevgaça çözilgan. U rus knyazliklari va litvaliklarning qarşilik körsatişlarini bostirgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1382-yil avgustida xon katta qöşin bilan Moskvaga yurgan; ÖzME xabar berişiça, u şaharni hiyla bilan olib, talab, yoqib yuborgan.
Amir Temur bilan töqnaşuv
13Muvaffaqiyatlardan ruhlangan Töxtamiş söng öz homiysi Amir Temurga qarşi çiqqan. ÖzME'ga köra, u Temur ğarbda yuriş qilayotgan paytdan foydalanib Ozarbayjon va Movarounnahrga bostirib kirgan, Samarqand va Buxoroni qamal qilgan, ammo ularni ololmagan. 1388-yil fevralida Sohibqiron Şerozdan unga qarşi yöl olganda Töxtamiş töqnaşuvdan qoçib, Daşti Qipçoqqa qaytgan.
Rusça Vikipediyaga köra, 1391-yilda Qunduzça daryosi böyida va 1395-yilda Terek daryosi böyida Temur Töxtamişni qattiq mağlub etgan; şundan söng xon taxtdan mahrum bölgan. ÖzME'ga köra, Oltin Örda poytaxti Saroyni egallagan Amir Temur Töxtamiş örniga Temur Qutluğni xon qilib kötargan.
Söngği yillari
13Rusça Vikipediyaga köra, 1396-yilda yana mağlubiyatga uçragan Töxtamiş Litva Buyuk knyazligiga qoçib, knyaz Vitovtdan panoh topgan. ÖzME'ga köra, 1397—1399 yillarda u Vitovt yordamida Temur Qutluğ va Idiqu (Edigey)ga qarşi kuraşgan, lekin muvaffaqiyat qozona olmagan; rusça Vikipediya 1399-yilda ittifoqçi qöşinlar Vorskla daryosi böyida tor-mor etilganini aytadi. 1401-yilda Temur Qutluğ vafot etgaç, Töxtamiş taxtni qayta egallaşga urinişda davom etgan. ÖzME'ga köra, 1408-yilda u Tyumen şahri atrofida qölga tuşgan va Idiqu tomonidan öldirilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Töxtamiş // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4174 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APATöxtamiş. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4174
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4174
Zamondoşlari
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Тохтамышru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 9-jild, 854–855-b.manbaa.uz · ÖzME, 9-jild, 854–855-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.