Bahouddin Naqşband

Bahouddin Naqşband (1318–1389) — Buxoro yaqinida yaşagan sufiy şayx. Uning nomi bilan naqşbandiya tariqati boğlanadi. Xoja Bahouddin, Balogardon, Xöjai Buzruk, Şohi Naqşband nomlari bilan ham tanilgan.

Manbalarga köra, u 1318-yilda Buxoro yaqinidagi Qasri Hinduvon qişloğida tuğilgan. Keyinçalik bu qişloq uning şarafiga Qasri Orifon deb atalgan. Özbekça maqolada otasi töquvçi va öyma naqş soluvçi (naqşband) bölgani, rus tilidagi maqolada esa oilasi hunarmand bölgani aytiladi. Ingliz tilidagi maqolaga köra, u tojik, ya'ni fors tilida sözlaşuvçi va şu madaniyatning iştirokçisi bölgan.

Tasavvufga qiziqişni bobosidan olgan. Özbekça maqolada uning birinçi piri Xoja Muhammad Boboyi Samosiy bölgani, Samosiy uni öz örinbosari Amir Sayyid Kulolga topşirgani yozilgan. Ingliz tilidagi maqolaga köra, tuğilganidan uç kun keyin Samosiy uni ma'naviy farzandlikka olgan, bobosi uni Samosiyning oldiga olib borgan. Rus tilidagi maqolada Abdulxoliq Ğijduvoniy uning ruhiy tarbiyaçisi sifatida tilga olinadi.

U Naxşabda (hozirgi Qarşi) yassaviya tariqati şayxlaridan ta'lim olgan. Özbekça maqolada bu şayx Qusam Şayx deb, rus tilidagi maqolada şayx Qosim deb atalgan. Umrining deyarli hammasini Buxoroda va uning atrofida ötkazgan. Ikki marta haj qilgan. Hirotga ham borgan. Özbekça maqolaga köra, öz mehnati — kimxobga naqş soliş bilan kun körgan.

U 1389-yilda vafot etgan va tuğilgan qişloğida dafn etilgan. Ingliz tilidagi maqolada vafot sanasi 2-mart deb körsatilgan.

Özbekça maqolada ta'limotining şiori „Dil-ba yor-u, dast-ba kor“ („Köngil Xudoda bölsin, qöling mehnatda“) ekani aytilgan. Unga köra, u tasavvufdagi qattiq talablarni birmunça yumşatib, kundalik turmuşga moslaştirgan. Rus tilidagi maqolada u soddalik va kamtarlik tarafdori bölgani, „sokin zikr“ni tarğib qilgani, ommaviy sama va baland ovozli zikrga salbiy qaragani yoziladi. Şuningdek, sufiy sunnatga qat'iy amal qilişi va şariat körsatmalarini bajarişi kerak, deb hisoblagan. Unga 11 qoida nisbat beriladi: ulardan 8 tasi Ğijduvoniydan, 3 tasi qöşimça deyiladi.

„Naqşband“ laqabining ma'nosi qadimiy matnlarda aytilmagan. Ingliz tilidagi maqolaga köra, keyinçalik u qalbga doimiy duo bilan örnaşadigan Alloh ismi naqşiga işora qiladi, degan fikr qisman qabul qilingan.

Özbekça maqolada uning „Hayotnoma“, „Daloyil ul-oşiqin“ va „Avrod“ asarlari tilga olinadi. Rus tilidagi maqolada esa u yozma asar qoldirmagani, şogirdlariga öz işlarini yozişni taqiqlagani, şuning uçun hayoti kam ma'lum ekani aytiladi. Bu ikki ma'lumot bir-biriga zid. Hayoti haqida Salohiddin ibn Muborak Buxoriyning asari (1383) va şogirdi Xoja Muhammad Porsoning risolalari muhim manba hisoblanadi.

Qabri ziyoratgohga aylangan. 1544-yilda maqbara yonida xonaqoh qurilgan; rus tilidagi maqolada maqbara şu yili qurilgani yoziladi. Tariqat keyinçalik Afğoniston, Eron, Turkiya, Hindiston va boşqa hududlarga tarqalgan. Özbekistonda uning tavalludining 675 yilligi (1993) munosabati bilan ta'limotni örganiş kuçaygan, Buxoro davlat universiteti huzurida „Naqşbandiya“ ilmiy markazi oçilgan.