Bahouddin Naqşband

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 175–176-b. — ziyouz.com

Bahouddin Naqşband BAHOUDDIN NAQŞBAND, Muhammad binni Muhammad Bahouddin an-Naqşbandal-Buxoriy (köproq Bahouddin yoki Xoja Bahouddin, Balogardon, Xöjai Buz-ruk, Şohi Naqşband nomlari b-n maşhur) (1318 — Buxoro viloyati, hoz. Kogon tumani — 1389) — maşhur avliyo, naqşbandiya tariqatining asosçisi. U tuğilgan qişloq Qasri Hinduvon (keyinçalik B. N. şarafiga Qasri Orifon) deb atalgan. Uning oilasi va farzandlari töğrisida aniq ma'lumot yöq. Lekin B. N. Muhammad payğambar avlodlariga mansub sayyidzodalardan ekanligi qayd etilgan. Otasi töquvçi hamda öyma naqş soluvçi (naqşband) bölgan. B. N. taqdirida bobosining alohida xizmati bor. U sufiylar b-n yaqin aloqada edi. Şu sababli nabirasida ilo-hiyotga katta qiziqiş uyğotdi. B. N.ning birinçi piri — ustozi Xoja Muham-mad Boboyi Samosiy edi. Keksa şayx yoş B. N.ni tarbiyalaşni örinbosarlaridan bölmiş Amir Sayyid Kulolga topşirdi. U tariqat bobida bilganlarini örgatib bölgandan keyin şoğirdiga ijozat beradi. B. N. ilm istab, yas-saviya tariqati şayxlarining maşhur vakillaridan bölmiş Qusam şayx oldiga, Naxşab, ya'ni hoz. Qarşi ş.ga boradi. Uç oy undan ta'lim oladi. B. N.ning bu pirga ixlosi baland bölgan, ayni çoğda Qusam şayx ham uni öz öğlidek bilib, muridiga çeksiz hurmati tufayli umrining oxirigaça Buxoroda yaşab, şu yerda vafot etadi. B. N.ning deyarli butun umri Buxoro va uning atrofidagi qişloqparda sufiylik b-n ötgan. U ikki marta haj qilgan. Ğaribona hayot keçirgan, faqat öz mehnati — kimxobga naqş (gul) soliş b-n kun körgan. Xizmatkor yoki qul saklaşni gunoh deb bilgan. B. N. xalq orasida «Balogardon» (ya'ni duo 6-n baloqazoni daf qiluvçi) unvoni b-n ham maşhur. Öz ta'limotini yaratişda Yusuf Hamadoniy va Abduholiq Ğij-duvoniy nazariyalariga asoslangan. Ta'limotining asosida «Dil-ba yor-u, dast-ba kor» («Köngil Xudoda bölsin-u, qöl iş b-n band bölaversin») degan şior yotadi.

B. N. tasavvufdagi ilgarilari amalda bölgan qattiq talablarni bir qadar yumşatdi, mö'tadillaştirdi, kundalik turmuşga mosladi. Uningça, Allohga in-tiliş köngil b-n amalga oşişi kerak. Qul esa iş — mehnat b-n band bölaversin. B. N.ning tarkidunyoçilik qilmay, demakki, bu dunyo işlaridan oçiq-oşkor qöl silkimay turib ham Allohga yetişiş mumkinligi haqidagi ğoyasi musulmon olamida tasavvufning juda keng aholi qatlamlari içiga kirib bornşini ta'minladi.

B. N.ning qabri azaldan ziyoratgoh hisoblanadi. Ilgari amirlar taxtga ötirişdan oldin, safarga çiqayotganda va qaytayotganda albatta B. N. daxmasini zi-yorat qilişgan. Abdulazizxon 1544 y. B. N. maqbarasi yonida ulkan bir xonaqoh qurdirgan. B. N. vafotidan keyin naqşbandiya tariqati keng yoyildi. 15-a.da Xöja Ahror Ubaydulloh Valiy bu tariqatning eng yirik raxdimosi sifatida maydonga çiqdi. Abdurahmon Jomiy, Alişer Navoiy, Zağiriddin Muhammad Bobur, Boborahim Maşrab kabi şoirlar ham naqşbandiya tariqatida edilar. Ular ijodida naqşbandiya ğoyalari keng va at-rofliça tarğib etildi.

B. N. haqida, uning ta'limoti xususida, naqşbandiy şayxlar töğrisida ta-lay asarlar yaratilgan. Birgina Özbekiston FA Abu Rayhon Beruniy nomidagi Şarqşunoslik in-ti qölyozmalar xazinasining özida naqşbandiyaga doir 195 kitob mavjud. Jumladan, Saloh ibn Muborak al-Buxoriyning «Anisu-t-tolibiyn va uddatu -s-solikiyn» («Toliblar oşnasi va soliklar rahnomasi») asari (1383)da B. N.ning hayot tarzi, kaş-fu karomatlari va purhikmat sözlaridan namuialar beriladi. Bu asar «Ma-qomati hazrati Xojai naqşband» nomi b-n yuritiladi. Şu muallifning 4 qismdan iborat «Manoqibi Xoja Bahouddin Naqşband» («Xoja Bahouddin Naqşbandning ta'rif va tavsiflari») asari ham bor. Bulardan taşqari B. N.ning suyukli xalifasi Xoja Muhammad Porso yozib qoldirgan bir neça asar orqali valiylikning ta'rifi, B. N.ning tariqatdagi ilk davrlari, uning suhbatlari va hikmatli sözlari b-n tanişiş, islom aqidasi, ibodat, şariat va tariqat ahkomlaridan baxramand böliş mumkin. B. N. tavalludining 675 yilligi (1993) munosabati b-n Özbekistonda B.N. ta'limotini örganişga ahamiyat kuçaydi. Buxoro davlat unti huzurida «Naqşbandiya» ilmiy markazi iş boşladi. U yerda tasavvufiy-irfoniy merosni tadqiq etiş yölga qöyildi. Buxoro davlat muzey-qöriqxonasida ham «Naqşbandiya» markazi tuzildi

Ad.: K6ul Muhsin Muhammad Boqir ibn Muhammad Ali, Bahruddin Balogardon, T., 1993; Idris şoh, Naqşbandiy tariqati, T., 1993; Nasafiy, Hazrat Bahouddin Naqşband, T.. 1993;Sadrildin Salim Buxoriy, Dilda yor, T., 1993; Qayumov A., Bu oğang ila bölğa-sen Naqşband..., T., 1993; Izzat Sul-t o n , Bahouddin Naqşband abadiyati. T., 1994; Sultonmurod Olim, Naqşband va Navoiy, T., 1996.

Sultonmurod Olim.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БАҲОУДДИН НАҚШБАНД, Муҳаммад бинни Муҳаммад Баҳоуддин ан-Нақшбандал-Бухорий (кўпроқ Баҳоуддин ёки Хожа Баҳоуддин, Балогардон, Хўжаи Буз-рук, Шоҳи Нақшбанд номлари б-н машҳур) (1318 — Бухоро вилояти, ҳоз. Когон тумани — 1389) — машҳур авлиё, нақшбандия тариқатининг асосчиси. У туғилган қишлоқ Қасри Ҳиндувон (кейинчалик Б. Н. шарафига Қасри Орифон) деб аталган. Унинг оиласи ва фарзандлари тўғрисида аниқ маълумот йўқ. Лекин Б. Н. Муҳаммад пайғамбар авлодларига мансуб саййидзодалардан эканлиги қайд этилган. Отаси тўқувчи ҳамда ўйма нақш солувчи (нақшбанд) бўлган. Б. Н. тақдирида бобосининг алоҳида хизмати бор. У суфийлар б-н яқин алоқада эди. Шу сабабли набирасида ило-ҳиётга катта қизиқиш уйғотди. Б. Н.нинг биринчи пири — устози Хожа Муҳам-мад Бобойи Самосий эди. Кекса шайх ёш Б. Н.ни тарбиялашни ўринбосарларидан бўлмиш Амир Саййид Кулолга топширди. У тариқат бобида билганларини ўргатиб бўлгандан кейин шоғирдига ижозат беради. Б. Н. илм истаб, яс-савия тариқати шайхларининг машҳур вакилларидан бўлмиш Қусам шайх олдига, Нахшаб, яъни ҳоз. Қарши ш.га боради. Уч ой ундан таълим олади. Б. Н.нинг бу пирга ихлоси баланд бўлган, айни чоғда Қусам шайх ҳам уни ўз ўғлидек билиб, муридига чексиз ҳурмати туфайли умрининг охиригача Бухорода яшаб, шу ерда вафот этади. Б. Н.нинг деярли бутун умри Бухоро ва унинг атрофидаги қишлоқпарда суфийлик б-н ўтган. У икки марта ҳаж қилган. Ғарибона ҳаёт кечирган, фақат ўз меҳнати — кимхобга нақш (гул) солиш б-н кун кўрган. Хизматкор ёки қул саклашни гуноҳ деб билган. Б. Н. халқ орасида «Балогардон» (яъни дуо 6-н балоқазони даф қилувчи) унвони б-н ҳам машҳур. Ўз таълимотини яратишда Юсуф Ҳамадоний ва Абдуҳолиқ Ғиж-дувоний назарияларига асосланган. Таълимотининг асосида «Дил-ба ёр-у, даст-ба кор» («Кўнгил Худода бўлсин-у, қўл иш б-н банд бўлаверсин») деган шиор ётади.

Б. Н. тасаввуфдаги илгарилари амалда бўлган қаттиқ талабларни бир қадар юмшатди, мўътадиллаштирди, кундалик турмушга мослади. Унингча, Аллоҳга ин-тилиш кўнгил б-н амалга ошиши керак. Қул эса иш — меҳнат б-н банд бўлаверсин. Б. Н.нинг таркидунёчилик қилмай, демакки, бу дунё ишларидан очиқ-ошкор қўл силкимай туриб ҳам Аллоҳга етишиш мумкинлиги ҳақидаги ғояси мусулмон оламида тасаввуфнинг жуда кенг аҳоли қатламлари ичига кириб борншини таъминлади.

Б. Н.нинг қабри азалдан зиёратгоҳ ҳисобланади. Илгари амирлар тахтга ўтиришдан олдин, сафарга чиқаётганда ва қайтаётганда албатта Б. Н. дахмасини зи-ёрат қилишган. Абдулазизхон 1544 й. Б. Н. мақбараси ёнида улкан бир хонақоҳ қурдирган. Б. Н. вафотидан кейин нақшбандия тариқати кенг ёйилди. 15-а.да Хўжа Аҳрор Убайдуллоҳ Валий бу тариқатнинг энг йирик рахдимоси сифатида майдонга чиқди. Абдураҳмон Жомий, Алишер Навоий, Зағириддин Муҳаммад Бобур, Бобораҳим Машраб каби шоирлар ҳам нақшбандия тариқатида эдилар. Улар ижодида нақшбандия ғоялари кенг ва ат-рофлича тарғиб этилди.

Б. Н. ҳақида, унинг таълимоти хусусида, нақшбандий шайхлар тўғрисида та-лай асарлар яратилган. Биргина Ўзбекистон ФА Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик ин-ти қўлёзмалар хазинасининг ўзида нақшбандияга доир 195 китоб мавжуд. Жумладан, Салоҳ ибн Муборак ал-Бухорийнинг «Анису-т-толибийн ва уддату -с-соликийн» («Толиблар ошнаси ва соликлар раҳномаси») асари (1383)да Б. Н.нинг ҳаёт тарзи, каш-фу кароматлари ва пурҳикмат сўзларидан намуиалар берилади. Бу асар «Ма-қомати ҳазрати Хожаи нақшбанд» номи б-н юритилади. Шу муаллифнинг 4 қисмдан иборат «Маноқиби Хожа Баҳоуддин Нақшбанд» («Хожа Баҳоуддин Нақшбанднинг таъриф ва тавсифлари») асари ҳам бор. Булардан ташқари Б. Н.нинг суюкли халифаси Хожа Муҳаммад Порсо ёзиб қолдирган бир неча асар орқали валийликнинг таърифи, Б. Н.нинг тариқатдаги илк даврлари, унинг суҳбатлари ва ҳикматли сўзлари б-н танишиш, ислом ақидаси, ибодат, шариат ва тариқат аҳкомларидан бахраманд бўлиш мумкин. Б. Н. таваллудининг 675 йиллиги (1993) муносабати б-н Ўзбекистонда Б.Н. таълимотини ўрганишга аҳамият кучайди. Бухоро давлат унти ҳузурида «Нақшбандия» илмий маркази иш бошлади. У ерда тасаввуфий-ирфоний меросни тадқиқ этиш йўлга қўйилди. Бухоро давлат музей-қўриқхонасида ҳам «Нақшбандия» маркази тузилди

Ад.: К6ул Муҳсин Муҳаммад Боқир ибн Муҳаммад Али, Баҳруддин Балогардон, Т., 1993; Идрис шоҳ, Нақшбандий тариқати, Т., 1993; Насафий, Ҳазрат Баҳоуддин Нақшбанд, Т.. 1993;Садрилдин Салим Бухорий, Дилда ёр, Т., 1993; Қаюмов А., Бу оғанг ила бўлға-сен Нақшбанд..., Т., 1993; Иззат Сул-т о н , Баҳоуддин Нақшбанд абадияти. Т., 1994; Султонмурод Олим, Нақшбанд ва Навоий, Т., 1996.

Султонмурод Олим.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.