Sufiy

Sufiy (arabça: الصّوفيّ) — islomdagi mistik-asketik ta'limot, ya'ni tasavvuf vakili. Sufiylik odatiy ma'noda kasb emas, balki ruhiy va axloqiy yöl bölib, manbalarda şu yöl tutuvçilar tilga olinadi.

Tasavvuf ruhiy kamolot (ihsan), nafs va qalbni poklaş (tazkiya), Allohga yaqinlik (viloyat) hamda Allohni eslaş (zikr) bilan şuğullanadigan ruhiy va axloqiy yönaliş sifatida tavsiflanadi. Ibn Xaldun ta'rifiça, sufiy yöli doimiy ibodat, Allohga töliq beriliş, dunyo yaltiroqligidan yuz ögiriş, lazzat, mol va mansabdan tiyiliş hamda ibodat uçun xilvatga çekinişga asoslangan. Sufiylar da'vat va ta'lim faoliyati orqali islomning tarqalişida ham muhim rol öynagan. Asosiy sufiylar islom qonunlariga qattiq rioya qilgan; faqat Bektoşiylar, Malomiylar va Qalandarlar kabi ba'zi guruhlar bundan mustasno bölgan.

Ibn Xaldunga köra, sufiylarga xos nom hijriy ikkinçi (milodiy sakkizinçi) asrda, dunyoviy intilişlar kuçaygaç, ibodatga berilganlarga berilgan. Özbekça manbada atama dastlab Iroq sufiylari orasida tarqalgani, keyinçalik islomdagi barça zuhd va irfoniy harakatlarga nisbatan umumlaşgani aytiladi. Ali ibn Ahmad al-Buşanjiy (vaf. 348 h.) va al-Hujviriy (taxm. vaf. 465 h.) sözlariga köra, tasavvufning mohiyati nomidan oldin mavjud bölgan.

Tasavvufning şakllanişida turli diniy va fikriy muhit ta'siri haqida bahslar bor. Nikolson uni islomning “öz mahsuli” deb hisoblagan, Şimmel esa qadimgi şarq, neoplatonik va xristian ta'sirlari kuçli bölgan zamin haqida yozgan. 19-asr oxiri — 20-asr boşlarida tasavvuf ğarbça modernistlar, dunyoviy millatçilar va fundamentalist islohotçilar tazyiqiga uçradi; 1950-yillarga kelib uning jozibasi sezilarli pasaydi, sönggi yillarda esa jonlaniş kuzatilmoqda.

Sufiylik yölining asosiy tayançlaridan biri — ma'naviy murabbiy (ustoz). Ustozlar bu yölni avloddan avlodga yetkazadi, deb tuşuniladi. Yölga kirgan solik ma'lum maqomlar va holatlar orqali Allohga ruhiy yaqinlik sari ilgarilaydi; bu intiliş suluk deb ataladi. Yölning eng muhim holatlari fano va baqo, çöqqisi esa ma'rifat va zavq sanaladi. Manbalarda rasmiy diplom yoki malaka tizimi haqida ma'lumot yöq.

“Sufiy” sözining kelib çiqişi haqida bir neça farazlar bor: “suf” (yung) sözidan — dastlabki sufiylar dağal jun kiyim kiyganidan; yunonça “sofiya” (hikmat) sözidan — Beruniy şunday fikrda bölgan; arabça “safo” (poklik) sözidan; yoki “ahl as-suffa” (Muhammad alayhissalomning kambağal sahobalari) nomidan.