Boborahim Maşrab

Boborahim Maşrab (asl ismi Boborahim Mulla Vali öğli) — özbek şoiri, tasavvuf adabiyotining yirik namoyandalaridan biri. U 1711-yilda Balx yoki Qunduz yaqinida dorga osilgan. Hayoti haqidagi ma'lumotlar kam va köpinça rivoyatlar bilan aralaşib ketgan.

Maşrabning tuğilgan yili va joyi borasida manbalar bir-biriga zid. Özbekça Vikipediyada u 1641-yilda (yoki 1640, 1653, 1657) Andijonda tuğilgan deyiladi, ammo köpçilik uni namanganlik deb biladi. Rusça va inglizça Vikipediyada esa 1657-yilda (hijriy 1050) Namanganda tuğilgani aytiladi; boşqa ma'lumotga köra, 1640-yilda Namangan yaqinidagi Andigan qişloğida tuğilgan (Andijon bilan adaştirmaslik kerak). Yana bir ma'lumotga köra, tuğilgan yili 1653-yil. Tarixçilar bunday katta tafovutni aniq izohlay olmaydi.

Maşrab yoşligida otasidan yetim qoladi, onasi ip yigirib tirikçilik qiladi. U Mulla Bozor Oxund qölida diniy ta'lim oladi, tasavvuf tariqatlari böyiça bilimini oşiradi va fors tilini örganadi. Taxminan 1665-yilda Mulla Bozor Oxund tavsiyasi bilan Qaşqarga, Hidoyatullo Ofoq Xöja huzuriga boradi.

Taxminan 1672–1673-yillarda Maşrab Ofoq Xöja dargohini tark etadi. Qissalarda buning sababi pir dargohidagi kanizaklardan biriga köngil qöyişi deyiladi; özbekça Vikipedidagi maqolada esa pir bilan murid örtasida jiddiy ğoyaviy ziddiyatlar bölgan deyiş haqiqatga muvofiq bölişi ta'kidlanadi.

1673-yildan boşlab taxminan qirq yil davomida u turli ölkalarda kezib yurdi. Manbalarga köra, Samarqand, Xöjand, Buxoro, Toşkent, Balx va Hindistonda bölgan. 1711-yilda Balx hokimi Mahmudbiy Qatağon hukmi bilan dorga osiladi. Ayrim ma'lumotlarda qatl Qunduzda amalga oşirilgani aytiladi.

Maşrab adabiy merosining hajmi va janrlari hanuz aniqlanmagan. Uning şe'riyatida ğazal, mustazod, murabba, muxammas, musaddas, masnaviy, ruboiy, ta'rix kabi janrlar uçraydi. U, ayniqsa, ğazal, mustazod, murabba va muxammaslari bilan tanilgan. Ğazal, mustazod va murabbalarida işq-muhabbat mavzusi, muxammas va musaddaslarida ijtimoiy mavzular yetakçi. Asarlarida şuningdek diniy-tasavvufiy ğoyalar va qalandarlik ta'siri sezilarli. U fors tilida ham şe'rlar yozgan.

Şoir merosi asosan „Qissai Maşrab“ orqali yetib kelgan. Muallifi noma'lum bu qissa rivoyatlarga boy, unda tarixiy Maşrab xalq tasavvuridagi obraz bilan qorişib ketgan, haqiqiy şe'rlarni keyingi qöşimçalardan ajratiş qiyin. „Mabdai nur“ asari muallifligi borasida munozara bor; 1997-yilda u (Jaloliddin Rumiyning „Masnaviyi ma'naviy“siga şarh sifatida) Maşrab asari sifatida çop etilgan. Nodira, Huvaydo, Qoriy, Furqat, Hamza kabi şoirlar uning ğazallariga taxmis va nazira boğlagan.

Maşrab ijodini N. I. Veselovskiy, N. S. Likoşin, V. L. Vyatkin, Izzat Sulton, V. Zohidov, A. Hayitmetov va boşqalar örgangan. Asarlari 1958, 1960, 1963, 1971, 1979 va 1990-yillarda naşr etilgan. 1992-yil 23-mayda Namanganda uning muzeyi va haykali oçilgan. Namanganda köça, boğ va kinoteatr, Uyçi tumanidagi 11-maktab uning nomini olgan. Sovet davrida „Maşrab“ nomli hajviy jurnal çiqqan, Mark Vayl rahbarligidagi „Ilxom“ teatri esa „Maşrab parvozlari“ spektaklini sahnalaştirgan.