Xuşholxon Xattak
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Xuşholxon Xattak (1613 — 17-asr oxiri) — afğon (puştun) şoiri, mutafakkiri va sarkardasi, xattak qabilasining boşliği. Asosan Puştu tilida ijod qilgan, ayrim asarlarini fors tilida yozgan. Inglizça Vikipediyaga köra, xalq uni «Xuşhol bobo» deb ham ataydi, u puştu adabiyotining otasi va Afğonistonning milliy şoiri hisoblanadi. ÖzME uning vafot yilini 1691 deb körsatadi, inglizça Vikipediya esa 1689-yil 20-fevral sanasini keltiradi.1
Hayoti
13ÖzME'ga köra, Xuşholxon 1613-yil 18-iyunda Akorada tuğilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u Akoralik Malik Şahbozxon Xattakning öğli bölib, ajdodlari 16-asrdan beri Boburiylar saltanati xizmatida turgan; ilk bor jangga 13 yoşida kirgan. 1641-yilda otasi vafot etgaç, boburiy hukmdor Şohjahon uni qabila boşliği va mansabdor etib tayinlagan. ÖzME ham uni 1641-yildan Boburiylarga qaram Akora viloyatining hokimi deb ataydi.
Şohjahondan keyin taxtga çiqqan Avrangzeb bilan munosabatlari yomonlaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1658-yilda Xuşholxon qamoqqa olinib, Hindistondagi qal'alardan birida asirlikda saqlangan va faqat 1668-yilda ozod qilingan. Ozodlikka çiqqaç, u boburiylar xizmatidan voz keçgan, boşqa afğon qabilalari bilan birlaşib, Avrangzebga qarşi qözğolonga qöşilgan. ÖzME'ga köra, u afğon qabilalarini birlaşişga da'vat etgan, xalqni öz mustaqil davlatini tuzişga çaqirgan va ta'sirçan şe'rlari bilan kuraşga ruhlantirgan.
Inglizça Vikipediyaga köra, umrining oxirida qabilalarni birlaştiriş rejasi amalga oşmagaç, Xuşholxon kuraşdan çekinib, ijodga berilgan. Öğillaridan biri boburiylar tarafiga ötib ketgaç, u Tirohdagi afridiylar yeriga panoh izlab borgan va şu yerda vafot etgan. Vasiyatiga köra, u boburiy otlarining tuyoq çangi tuşmaydigan joyga — Akora Xattak yaqinidagi toğlarga dafn etilgan.
Ijodi
13ÖzME'ga köra, Xuşholxon puştu tilida fors-tojik mumtoz adabiyoti an'analarini özida mujassam etgan şe'riyat yaratgan. U birodarlik, döstlik, işq, ozodlik va odob-axloq haqida kuylagan. Uning adabiy maktabi keyingi afğon adabiyotiga kuçli ta'sir körsatgan. Asosiy merosi ÖzME ma'lumotiça 40 ming baytdan iborat «Kulliyot» devonida jamlangan; inglizça Vikipediya esa uning şe'rlari soni 45 mingdan oşişini aytadi.
Xuşholxon nazmdan taşqari tarix, geografiya, tibbiyot, harbiy iş va siyosatga oid asarlar ham yozgan. Masnaviy şaklidagi «Fazlnoma» diniy masalalarga, «Farruxnoma» qiliç bilan qalam örtasidagi munozaraga bağişlangan. «Firoqnoma» şoir asirlikda yozgan şe'rlarni öz içiga oladi. «Dastornoma» siyosat, din, axloq va harbiy san'at haqidagi nasriy asar; «Sihat ul-badan» tibbiyotga, «Boznoma» esa loçin bilan ov qilişga bağişlangan. Inglizça Vikipediya «Svotnoma»ni ham tilga oladi — bu asarda Svot vodiysiga qilingan safar tasvirlangan. U fors tilida «Ruhiy» taxallusi bilan ğazallar ham bitgan.
ÖzME'ga köra, Xuşholxon arab tilidan «Hidoya»ni, fors tilidan Anvar Suhayliyning «Ayori doniş» asarini puştu tiliga ögirgan. Uning «Kulliyot» qölyozmalari Kobul, Peşovar, Dehli, Kalkutta va London kutubxonalarida saqlanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, şoir asarlari 19-asrdan boşlab ingliz tiliga tarjima qilina boşlagan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Xuşholxon Xattak // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4414 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAXuşholxon Xattak. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4414
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4414
Zamondoşlari
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Khuşal Khattaken.wikipedia.org
- 2ÖzME, 9-jild, 284–285-b.manbaa.uz · ÖzME, 9-jild, 284–285-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.