Hidoya

«Hidoya» (arabça — «yöllanma») — Burhoniddin Marğinoniy yozgan hanafiy fiqhiga oid şariat qöllanmasi. Asar 12-asrda arab tilida yaratilgan va hanafiy huquqidagi eng nufuzli asarlardan biri hisoblanadi.

Asarning töliq nomi özbekça manbada «Hidoya fi furuʼ al-fiqh», rus tilidagi manbada esa «Al-Hidaya fi şarh bidaya al-mubtadi» deb berilgan. Marğinoniy (1123—1197) avval özining «Bidaya al-mubtadi» asarini tuzgan; u al-Quduriyning «Muxtasar»i va Muhammad aş-Şaybaniyning «al-Jomiʼ as-sağir» asosida yozilgan. «Hidoya» şu asarga muallifning özi yozgan şarhdir.

Özbekça Vikipediyaga köra, muallif uni 13 yil davomida yozgan va Qur'on oyatlari, dastlabki tört xalifa, sahobalar va tobe'inlar rivoyatlari, hadislar hamda sunniylikdagi tört mazhab asosçilarining asarlariga tayangan. Rusça maqolada bu davrda muallif uzluksiz röza tutgani rivoyat qilinişi aytilgan. Şuningdek, muallif şofe'iy va molikiy mazhablaridagi huquqiy qoidalardan ham keng foydalangan (hanbaliy mazhabi tilga olinmaydi).

Asar 4 jild, 57 kitob, 165 bob va 152 fasldan iborat. 1-jild 5 kitobdan tuzilgan bölib, taxorat, namoz, röza, zakot va hajga bağişlangan. 2-jildda nikoh, taloq, qulni ozod qiliş, topib olingan bolalar nasabi, bedarak yöqolganlar, şeriklik, vaqf kabi masalalar bor. 3-jildda oldi-sotdi, kafolat, qozilarning vazifalari, guvohlik, vakolat, da'vo, sulh, ijara, sovğa kabi mavzular yoritilgan. 4-jildda meros, vasiyat, ovçilik, garov, jinoyatlar va xun haqi kabi masalalar kiritilgan.

Asar uslubi bilan ajralib turadi: huquqiy masala yeçimi avval maşhur faqihlar fikrini bayon qiliş, söng boşqa olimlarning e'tiroz va qöşilişlarini keltiriş orqali beriladi. Şu tariqa şariat qoidalari bilan birga ularning asos va dalillari ham körsatilgan. Inglizça maqolaga köra, «Hidoya» ixçam şarh bölib, uning ahamiyati keyingi şarhlar uçun işonçli va qulay asos bölganida edi.

Özbekça Vikipediyaga köra, «Hidoya» bir neça tilga tarjima qilingan, 1-jildi özbek tilida Toşkentda 2001-yilda çop etilgan.

Boşqa manbalarga köra, 1776-yilda Bengaliyada Çarlz Hamilton buyruği bilan asar arabçadan forsçaga tarjima qilingan. Forsça tarjimadan Hamilton 1791-yilda inglizçaga ögirgan; 1870-yilda Stendiş Grady ham inglizça naşr tayyorlagan (rusça maqola). Inglizça maqolada ingliz tilidagi yangi tarjimasi Imron Ahsan Xon Niyazi tomonidan arabça matndan 2006-yilda çop etilgani, keyingi ikki jildi 2016 va 2023-yillarda naşr etilgani aytilgan. Rusça maqolaga köra, 1893-yilda N. I. Grodekov rahbarligida asar inglizçadan rusçaga ögirilib, Toşkentda naşr etilgan. Urdu tilida bir neça tarjima va şarhlar (1896, 1984, 2004, 2008), turk tilida 1982, 1990 va 2014-yillardagi tarjimalar mavjud.

«Hidoya» bir neça asr davomida köp musulmon mamlakatlarida huquqşunoslikning asosiy manbasi bölgan. Özbekistonda u sudlov qöllanmasi sifatida 20-asrning 20-yillarigaça, qozilar sudi bekor qilinib, şörolar sud tizimi joriy etilgunça amalda böldi. Rusça maqolaga köra, Usmonli imperiyasida hamda Örta Osiyo xonliklari va amirliklarida sud işi şu asos böyiça yuritilgan. Ba'zi musulmon mamlakatlari oliy öquv yurtlarida u hozir ham öqitiladi.

Asarga 60 dan ortiq şarh va qisqartma yozilgan; ular orasida al-Xabboziyning «al-Kifoya», al-Ayniyning «al-Binoya», Ibn al-Humomning «Fatx al-qodir» asarlari bor. Burxon aş-Şari'aning «al-Viqoya»si ham «Hidoya» asosida yozilgan.

Britaniya Hindistonida «Hidoya» «Fatovoyi Olamgiriy» bilan birga anglo-muhammadan huquqining şakllanişida muhim örin tutgan; bu huquq Hindiston, Pokiston va Bangladeşda şaxsiy huquqning asosi bölib qolmoqda (inglizça maqola).