Arab tili
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Arab tili — afroosiyo tillari oilasining somiy tarmoğiga mansub til. U arab yozuvi bilan yoziladi va islom dinining liturgik tili hisoblanadi.
Tasnifi
13Inglizça Vikipediyaga köra, arab tili odatda markaziy somiy tillar qatoriga kiritiladi, biroq tilşunoslar somiy tillarning kiçik guruhlarini tasniflaş böyiça hali ham bir fikrga kelmagan. Özbekça Vikipediya uni somiy tillarning janubiy tarmoğiga mansub deydi. Rusça Vikipediyada u afroosiyo makrooilasining somiy oilasiga kiritiladi.
Ingliz manbasiga köra, mumtoz arab tili somiy tillar orasida konservativ til hisoblanadi: u proto-somiy tilning uçta kelişigini saqlab qolgan. Arab şevalari mumtoz arab tilidan kelib çiqmagan, mumtoz arab tili ularning bevosita ajdodi emas, balki opa-singil tilidir.
Zamonaviy sözlaşuv arab tili rusça manbada beşta asosiy lahja guruhiga bölinadi: mağrib, misr-sudan, suriya-mesopotamiya, arabiston va örta osiyo guruhlari. Lahjalar bir-biridan keskin farq qiladi va köpinça özaro tuşunilmaydi. Özbekça manbada Misr, Sudan, Suriya, Iroq, Mağrib, Xasaniya va Şoa lahjalari sanalgan.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Özbekça Vikipediyaga köra, arab tili Yaqin va Örta Şarq hamda Afrika şimolidagi yigirmadan ortiq mamlakatning rasmiy tili; unda 200 mln.dan ortiq kişi gaplaşadi (1997). Rusça manbada ona tili sifatida taxminan 310 mln, ikkinçi til sifatida yana taxminan 270 mln kişi foydalanişi aytilgan. Inglizça manbada ona tili va ikkinçi til sözlaşuvçilar soni 380 mln gaça deyiladi.
Arab tili BMTning oltita rasmiy tilidan biri; rusça manbaga köra, 18 dekabr BMTda Arab tili kuni. U Çad, Eritreya, Jibuti, Somali va Komor orollarida ham rasmiy tillardan biri. Isroilda 2018-yildan davlat tili emas, lekin maxsus maqomga ega.
Yozuvi
13Arab tili öngdan çapga yoziladi. Unda boş harflar yöq, şuning uçun atoqli otlar va gapning birinçi sözi boşqa sözlar kabi yoziladi. Qisqa unlilar Qur'ondan taşqari matnlarda odatda yozilmaydi. Ingliz manbasiga köra, bu yozuv abjad turiga kiradi.
Tarixi
13Özbekça manbada qadimiy arab tili miloddan avvalgi 5–4-asrlarga oid yodgorliklar orqali ma'lum deyiladi. Inglizça manba esa eski arab tilining ilk yozma izlari sifatida milodiy 125-yil atrofidagi En Avdat yozuvini va 328-yilgi Namara yozuvini keltiradi. Arab tilidagi eng qadimgi papirus 643-yilga oid.
Ingliz manbasida arab grammatikasini me'yorlaştiriş Abu al-Asvad ad-Duali (taxm. 603–689) bilan boğlanadi; Xalil ibn Ahmad (718–786) birinçi arab luğatini tuzgan. Standartlaştiriş 8-asr oxirlarida yakunlangan. Sibavayhning «al-Kitob» asari arab tilining ilk keng ta'rifi hisoblanadi. Özbekça manbada mumtoz arab tili grammatikasi 8–9-asrlarda işlab çiqilgani, Ibn Sino, Beruniy, Xorazmiy kabilar asarlarini şu tilda yozgani aytiladi.
Arab tili islom bilan birga tarqalgan. Turkiston hududi xalifalik tomonidan böysundirilgaç, arab tili va yozuvi u yerda ilm-fan tili va yozuviga aylangan. Örta asrlarda u fan va falsafada muhim vosita bölgan va köplab Yevropa tillariga ta'sir körsatgan. Malta tili arab şevasidan rivojlangan.
Xususiyatlari
13Mumtoz arab tili undoşlar tizimining boyligi, ayniqsa böğiz, emfatik va tişlararo undoşlari bilan ajralib turadi. Grammatikasi kuçli flektivlikka asoslangan. Köpçilik sözlar uç undoşli ildizdan hosil böladi; masalan, k-t-b ildizidan «yozmoq», «kitob», «kitoblar», «yozuvçi», «kutubxona» kabi sözlar yasaladi. Otlarda ikki jins (muzakkar va muannas) va uçta kelişik mavjud.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Arab tili // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/10 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAArab tili. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/10
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/10
Raqamlarda
Sözlaşuvçilar soni · 2019-yil
315,4 mln kişi
−25,3 %2012-yilga nisbatan
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.