Falastin

Falastin (rasman Falastin Davlati) — Yaqin Şarqdagi qisman tan olingan davlat. U Ğarbiy Sohil va Ğazo sektorini öz hududi deb hisoblaydi. BMTga a'zo 193 davlatdan 157 tasi uni tan oladi, BMTda esa a'zo bölmagan kuzatuvçi davlat maqomiga ega.

Falastin hududida qadimdan odamlar yaşagan. Neolit davrida (miloddan avvalgi 10000–5000-yillar) bu yerda dehqonçilik bilan şuğullangan jamoalar bölgan. Keyingi asrlarda hudud turli davlatlar: ossuriyaliklar, bobilliklar, forslar, Aleksandr Makedonskiy va uning vorislari hamda Rim imperiyasi hukmronligi ostida bölgan.

Birinçi jahon uruşidan keyin Falastin Buyuk Britaniya boşqaruviga (Millatlar Ligasi mandati) ötdi. 1947-yil 29-noyabrda BMT Boş Assambleyasi Falastinni arab va yahudiy davlatlariga böliş rejasini qabul qildi. Yahudiy rahbariyati rejani qabul qildi, arab rahbarlari rad etdi. 1948-yil 14-mayda Isroil davlati e'lon qilindi va birinçi isroil-arab uruşi boşlandi. Uruşdan keyin arab davlati tuzilmadi: Ğazo sektori Misr, Ğarbiy Sohil Transiordaniya (Iordaniya) nazoratiga ötdi. 1967-yildagi olti kunlik uruşda Isroil Ğarbiy Sohil va Ğazo sektorini egalladi.

1964-yilda Falastinni ozod qiliş taşkiloti (FOT) tuzildi. 1974-yilda arab davlatlari uni falastin xalqining yagona vakili deb tan oldi. 1988-yil 15-noyabrda Jazoirda Falastin milliy kengaşi Falastin Davlati taşkil etilganini e'lon qildi. 1993-yilgi Oslo kelişuvlari asosida 1994-yilda Falastin milliy ma'muriyati tuzildi. 2005-yilda Isroil Ğazo sektoridan bir tomonlama çiqib ketdi. 2006-yilda Hamas parlament saylovlarida ğalaba qozondi, 2007-yil iyunda Ğazoda nazoratni öz qöliga oldi. 2012-yil 29-noyabrda BMT Boş Assambleyasi Falastinga kuzatuvçi davlat maqomini berdi.

2023-yil 7-oktabrda Hamas Isroilga hujum qildi, şundan söng Isroil Ğazoda keng kölamli harbiy operatsiya boşladi. 2025-yil yanvarda qisqa muddatli sulhga erişildi, mart oyida jangovar harakatlar qayta boşlandi.

Falastin da'vo qilgan hududlar Janubiy Levantda joylaşgan va ikki qismdan iborat. Ğazo sektori ğarbda Örtayer dengizi, janubda Misr, şimol va şarqda Isroil bilan çegaradoş. Ğarbiy Sohil şarqda Iordaniya, qolgan tomonlarda Isroil bilan çegaradoş. Ikki qism bir-biri bilan çegaradoş emas, ularni Isroil hududi ajratib turadi.

Ğarbiy Sohil iqlimi asosan Örtayer dengizi iqlimiga yaqin, şarqda esa Ölik dengiz qirğoği va Yahudiya çöli quruq va issiq. Ğazoda iqlim issiq yarim qurğoqçil: qişi yumşoq, yozi quruq va issiq. Eng issiq oylar iyul va avgust (örtaça yuqori harorat 33 °C), eng sovuq oy yanvar (taxminan 7 °C). Yillik yoğin taxminan 116 mm.

Falastin Davlati nomi 2013-yil 5-yanvarda Mahmud Abbos farmoni bilan rasmiy işlatiş uçun “Falastin milliy ma'muriyati” örniga belgilandi. Isroil va AQSh kabi ayrim davlatlar bu qarorni tan olmagan. E'lon qilingan poytaxti — Quddus, amalda ma'muriy markaz — Ramalloh. Ramallohda prezident, hukumat va parlament faoliyat yuritadi.

Ğarbiy Sohilning bir qismini Falastin milliy ma'muriyati boşqaradi, katta qismi esa Isroil nazoratida. Ğazo sektorini 2007-yildan Hamas boşqaradi. BMT Falastin hududlarini Isroil tomonidan bosib olingan hudud deb hisoblaydi. 2024-yil 23-iyulda Pekinda Fath, Hamas va boşqa 12 ta falastinlik guruh milliy birlik haqidagi deklaratsiyani imzoladi.

Falastinning öz valyutasi yöq, pul birligi sifatida Isroil şekeli va AQSh dollaridan foydalaniladi. Ingliz tilidagi Vikipediyada mamlakat iqtisodiyoti rivojlanayotgan, turizm tez-tez kuzatiladi deyiladi. Harakatlaniş çeklovlari, samarasiz boşqaruv va xavfsizlik holati asosiy muammolar qatorida sanaladi.

Rasmiy til — arab tili. Falastinliklarning aksariyati islom dinida, nasroniylik ham mavjud. Falastin Arab davlatlari ligasi, Islom hamkorlik taşkiloti va YUNESKO a'zosi.