Isroil

Isroil (rasmiy nomi — Isroil Davlati) — Örta Şarqning Levant qismida, Örta yer dengizining şarqiy böyida joylaşgan davlat. Rasmiy tili — ibroniy tili, arab tili alohida maqomga ega. Isroil 1948-yil 14-mayda öz mustaqilligini e'lon qilgan.

Ibtidoiy odamlarning bu hududda paydo bölişi taxminan 1,5 million yil oldinga borib taqaladi. Miloddan avvalgi 10 000-yillarda Natuf madaniyati vujudga kelgan. Isroil nomi bilan atalgan xalq haqidagi dastlabki ma'lumot miloddan avvalgi 13-asr oxiriga oid Merneptah toşbitigida uçraydi. Miloddan avvalgi 900-yillar atrofida şimolda Isroil podşoligi, 850-yillar atrofida Yahudiy podşoligi mavjud bölgan. Isroil podşoligi taxminan m.av. 720-yillarda Yangi Ossuriya tomonidan zabt etildi. M.av. 587/6-yilda Navuxodonosor II Quddusni va Sulaymon ibodatxonasini vayron qilib, yahudiy zodagonlarining katta qismini Bobilga surgun qildi. M.av. 539-yilda Bobilni egallagan Kir II surgun qilinganlarning qaytişiga ruxsat berdi; Ikkinçi ibodatxona taxminan m.av. 520-yilda qurib bitkazildi.

M.av. 332-yilda hududni Aleksandr egalladi, keyin uni Ptolemeylar va Salavkiylar boşqardi. M.av. 167-yilda Makkabiylar qözğoloni boşlandi, keyinçalik Hasmoniylar podşoligi vujudga keldi. M.av. 63-yilda hududni Rim Respublikasi egalladi, milodiy 6-yilda u Judaea provinsiyasiga aylantirildi. 66–73-yillardagi Birinçi Rim–Yahudiya uruşida Quddus va Ikkinçi ibodatxona vayron böldi; 132–136-yillardagi Bar Koxba qözğoloni bostirildi, provinsiya Syria Palaestina deb qayta nomlandi.

4-asrdan Vizantiya davrida xristianlik tarqaldi, 5-asr örtasida xristianlar aholining köpçiligini taşkil qila boşladi. 634–641-yillarda Raşidun xalifaligi Levantni egalladi; keyingi asrlarda hudud turli xalifaliklar va sulolalar qölida böldi, 11-asr oxirida Salib yurişlari boşlandi, 1291-yilda mamluklar nazorat örnatdi. 1516-yilda hududni Usmonlilar saltanati egalladi. Ingliz tilidagi manbaga köra, Birinçi jahon uruşidan keyin Britaniya hududni egallab, Majburiy Falastinni tuzdi; 1947-yilgi BMT böliş rejasidan söng fuqarolar uruşi boşlandi va Isroil 1948-yil 14-mayda mustaqillik e'lon qildi. 1967-yilgi Olti kunlik uruşda Isroil Ğarbiy Sohil, Ğazo va Sinayni egalladi; Misr bilan 1979-yilda, Urdun bilan 1994-yilda tinçlik şartnomalari imzolandi. Isroilning Falastin hududlaridagi harakatlari xalqaro tanqidga uçragan.

Isroil şimolda Lubnon, şimoli-şarqda Suriya, şarqda Urdun va Ğarbiy Sohil, janubi-ğarbda Misr va Ğazo sektori bilan çegaradoş. Ğarbda Örta yer dengizi bilan, janubda Qizil dengiz (Akaba qöltiği) bilan tutaşadi. Suveren hudud taxminan 20 770 km², Şarqiy Quddus va Golan tepaliklarini qöşganda 22 072 km²; hududning 2 foizi suvdan iborat. Hududning 22 072 km² deb hisoblanişi va Isroil nazoratidagi hudud (Ğarbiy Sohil bilan) maydoni manbalarda 27 799 va 28 177 km² deb turliça berilgan.

Topografik jihatdan mamlakat qirğoqböyi tekisligi, Jalila, Yahudiya va Samariya toğliklari, Urdun vodiysi va Negev platosiga bölinadi. Urdun vodiysi Yer yuzidagi quruqlikning eng past nuqtasini öz içiga oladi. Negevdagi Ramon maxteşi uzunligi 38 km. Iqlimi asosan subtropik, yillik yoğin 100–800 mm atrofida. Fosforit, toştuz, marmar, mis, neft va gaz konlari topilgan. Rus tilidagi manbaga köra, 2008-yildan şelfdagi tabiiy gaz sanoat usulida qazib olinadi. Hududning asosiy qismi quruq bölgani uçun suv resurslari çeklangan; dengiz suvini çuçuklaştiriş zavodlari 2016-yilga kelib suv ehtiyojining 55 foizini ta'minlagan.

Rus tilidagi manbaga köra, Isroil unitar parlament respublikasi bölib, kodifikatsiyalangan konstitutsiyasi yöq; uning örnini 14 ta Asosiy qonun bajaradi. Inglizça manbaga köra, Asosiy qonunlar Knessetni proporsional saylanadigan parlament sifatida belgilaydi; u boş vazir boşçiligidagi hukumatni şakllantiradi va asosan tantanavor vazifalarni bajaruvçi prezidentni saylaydi. Mamlakat 6 ma'muriy okrugga bölinadi. Quddus hukumat örni va e'lon qilingan poytaxt, uning maqomi qisman tan olingan.

Rus tilidagi manbaga köra, Isroil rivojlangan iqtisodiyotli postindustrial mamlakat; 2025-yilda nominal YaIM 611 milliard AQSh dollarini (jon boşiga 60 ming dollar) taşkil etgan, pul birligi — yangi isroil şekeli. Inglizça manbaga köra, mamlakat nominal YaIM böyiça dunyoda 24-örinda, jon boşiga 13-örinda; tadqiqot va işlanmalarga iqtisodiyotning boşqa davlatlarga qaraganda kattaroq uluşini ajratadi.

Aholining ozçiligini taşkil etuvçi arablar, druzlar va boşqalar bilan birga yahudiylar asosiy aholini taşkil qiladi. Özbekça manbaga köra aholining 82 foizi yahudiy, 16 foizi arab; rus manbasida 2024-yil oxiri uçun yahudiylar va boşqalar 76,9 foiz, arablar 21,0 foiz deb berilgan. Aholining köpçiligi yahudiylik, qolganlari islom va xristianlik dinida. Inglizça manbaga köra, ibroniy tili qayta tiklangan yagona rasmiy tildir, Isroil madaniyati yahudiy an'analarini arab ta'sirlari bilan uyğunlaştiradi.