Misr

Misr (rasmiy nomi — Misr Arab Respublikasi) Afrikaning şimoli-şarqiy qismida, Sinay yarim orol orqali esa Osiyoning janubi-ğarbida joylaşgan davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Qohira, davlat tili — arab tili, pul birligi — Misr funti.

Misr insoniyat sivilizatsiyasining ilk makonlaridan biri hisoblanadi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, taxminan miloddan avvalgi 3150-yilda şoh Menes Misrni birlaştirgan; rusça Vikipediyada birlaştiruvçi sifatida fir'avn Narmer va taxminan miloddan avvalgi 3000-yil körsatilgan. Qadimgi Misr davrida Qadimgi podşohlik (taxminan m. av. 2700–2200) davrida piramidalar, jumladan Giza piramidalari qurilgan. Miloddan avvalgi 525-yilda Misrni fors şohi Kambiz II, 332-yilda Aleksandr Makedonskiy bosib oldi, söng Ptolemeylar sulolasi hukmronlik qildi va Iskandariya barpo etildi.

Keyin Misr Rim imperiyasi, söng Vizantiya tarkibida böldi. Arablar 639–642-yillarda Misrni egallab, islom dinini keltirdi. Tuluniylar (868–905), ixşidiylar (935–969), fotimiylar, ayyubiylar (1171–1250) va mamluklar hukmronlik qildi. Qohiraning asos solinişi uzbekça Vikipediyada körsatilmagan; rusça Vikipediyada 972-yil, inglizça Vikipediyada 969-yil keltirilgan. 1517-yilda Misr Usmonli davlati tarkibiga kirdi. 1798-yilda Napoleon armiyasi Misrni egalladi, 1805-yilda hokimiyat Muhammad Ali poşoga ötdi. Suvayş kanali 1869-yilda işga tuşirildi; 1882-yilda inglizlar Misrni egalladi, 1914-yilda Britaniya protektorati örnatildi. 1922-yilda Misr mustaqil podşohlik deb e'lon qilindi.

1952-yil 23-iyulda Jamol Abdul Nosir boşçiligidagi „Ozod zobitlar“ davlat töntarişi ötkazdi, 1953-yil 23-iyunda Misr respublika deb e'lon qilindi. 1958-yilda Suriya bilan Birlaşgan Arab Respublikasi tuzildi, Suriya 1961-yilda undan çiqdi. 1967-yilgi uruşda Isroil Sinay yarim orolni bosib oldi. 1970-yilda Nosir vafot etib, Anvar Sadat prezident böldi. 2011-yilda ommaviy noroziliklar natijasida Husni Muborak iste'foga çiqdi; 2012-yilda Muhammad Mursiy prezident böldi, 2013-yil 3-iyulda hokimiyatdan ağdarildi.

Misr şimolda Örta yer dengizi, şarqda Qizil dengiz bilan çegaradoş; Isroil, Falastin, Sudan va Liviya bilan quruqlikda çegaralanadi. Maydoni — 1 million 14 ming km². Mamlakat 27 viloyatga bölinadi. Hududning deyarli hammasi çöl zonasida; aholi asosan Nil daryosi vodiysi va deltasida yaşaydi. Uzbekça Vikipediyada Nil vodiysi va deltasi hududning 3,5 % ini egallaşi aytilgan, rusça Vikipediyada esa 4 % (98 % aholi taxminan 3 % maydonda) deyiladi. Nil uzunligi rusça Vikipediyada 6853 km deb berilgan. Iqlimi asosan tropik çöl iqlimi; kunduzi harorat 50° gaça yetişi, keçasi esa keskin pasayişi mumkin. Foydali qazilmalardan neft, tabiiy gaz, temir, fosforit, marganets va boşqalar bor.

Misr — respublika. Davlat boşliği — prezident. Uzbekça Vikipediyaga köra, Abdulfattoh as-Sisiy 2014-yildan prezident, vakolat muddati 6 yil. Inglizça Vikipediyada hukumat yarim prezidentlik respublikasi sifatida tavsiflangan, as-Sisiy 2013-yilgi davlat töntarişi orqali hokimiyatga kelgan, keyingi saylovlar xalqaro kuzatuvçilar tomonidan erkin va adolatli deb baholanmagan. Uzbekça Vikipediyada amaldagi konstitutsiya 1971-yil 11-sentabrdagi referendumda ma'qullangani aytilgan.

Misr iqtisodiyoti rivojlanayotgan iqtisodiyot sifatida tavsiflanadi; inglizça Vikipediyaga köra, u Afrikada hajmi jihatidan ikkinçi örinda. Işlayotganlarning katta qismi xizmat körsatiş sohasida band, muhim daromad manbai — turizm. Suvayş kanali Örta yer va Qizil dengizlarni boğlaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, Misr madaniyatida zamonaviy hodisalar, islom qadriyatlari va Qadimgi Misrdan qolgan an'analar uyğunlaşgan. Aholining asosiy qismi arablar, sunniy musulmonlar; xristianlar (asosan koptlar) taxminan 10 %. Misr piramidalari yetti möjizadan biri sanaladi.