Memfis

Memfis — Nil daryosining ğarbiy sohilida joylaşgan qadimgi Misr şahri. U miloddan avvalgi 3-ming yillik boşidan mavjud bölgan va Misrning Yuqori hamda Quyi qismlari çegarasida turgan. Uning xarobalari hozirgi Mit-Rahina qişloği yaqinida joylaşgan.

Manetonning rivoyatiga köra, şaharga Yuqori va Quyi Misrni birlaştirgan birinçi fir'avn Menes asos solgan. Menesning tarixiyligi munozarali: ba'zi misrşunoslar uni Narmer bilan bir şaxs deb hisoblagan. Biroq 2012 yilda Sinayda predinastik fir'avn Iri-Xorning Memfisga taşrifi haqida yozuv topilgan; u Narmerdan ikki avlod oldin yaşagani uçun Narmer şahar asosçisi böla olmagan. Yunon mifologiyasida şahar Epafosning rafiqasi Memfis şarafiga nomlangan.

Qadimgi qirollik davrida Memfis poytaxt bölgan, VI sulola davrida eng yuqori çöqqisiga çiqqan. IV sulola davrida u fir'avnlarning asosiy qarorgohiga aylangan; ular Ptax ibodatxonasida qöş tojni kiyib, Sed bayramini nişonlagan. Örta qirollik boşida poytaxt Fivaga köçgan, ammo Memfis muhim savdo va madaniy markaz bölib qolgan. Giksoslar bosqinida şahar qamal qilinib, köplab yodgorliklar vayron qilingan.

Yangi qirollik davrida şahar strategik mavqei tufayli yana kuçaydi; Poru-Nefer porti Biblos va Levantga eşik bölgan. Tutanxamon poytaxtni Axetatendan Memfisga köçirgan. Ramses II davrida şahar yangi poytaxt Per-Ramsesga yaqinligi tufayli siyosiy ahamiyat kasb etgan.

Keç davrda Memfis kuşitlar, ossuriyaliklar va forslarga qarşi kuraş maydoni bölgan. Miloddan avvalgi 671 yilda Esarxaddon, 664 yilda Aşurbanapal şaharni talon-toroj qilgan. Miloddan avvalgi 525 yilda Kambis uni egallab, Memfis fors satrapligining ma'muriy markaziga aylangan. Miloddan avvalgi 332 yilda Aleksandr Makedonskiy Memfisni egallab, şu yerda fir'avn sifatida toj kiygan.

Rim davrida Iskandariya Misrning asosiy şahri bölib qoldi, Memfis esa 641 yilda Fustat taşkil etilgunga qadar ikkinçi muhim şahar bölgan. Keyin u taşlab ketilib, yaqin aholi punktlari uçun toş olinadigan karerga aylangan. 12-asrda hamon ta'sirçan xarobalar saqlangan. Dastlabki xristianlik asrlarida Memfis şu nomdagi yeparxiya markazi bölgan (hozir Rim-katolik çerkovining titulli yeparxiyasi).

Şahar Nilning ğarbiy sohilida, Qohiradan 20 km janubda joylaşgan. Mit-Rahina, Dahşur, Abusir, Abu-Gorab va Zaviet el-Arian hozirgi aholi punktlari tarixiy Memfisning ma'muriy çegaralari içida yotadi. Şahar Yuqori Misrning 22-nomi va Quyi Misrning 1-nomi çegarasida bölgan.

Hozir qadimiy şahar hududida aholi yaşamaydi; eng yaqin aholi punkti — Mit-Rahina. Tarixiy aholi soni baholari turliça: Tertius Chandler şaharda taxminan 30 000 aholi bölgan va u ma'lum davrlarda dunyodagi eng yirik aholi punkti bölgan desa, K. A. Bard Qadimgi qirollik davrida taxminan 6000 aholi bölgan deb hisoblaydi. Memfis qadimgi Misrning suriyaliklar, finikiyaliklar, yunonlar va yahudiylar yaşagan birinçi yirik kosmopolit markazi bölgan.

Memfis Nil deltasi etagidagi strategik joyda savdo, hunarmandçilik va din markazi bölgan. Asosiy porti Peru-nefer köplab ustaxona, korxona va omborlarga ega bölib, oziq-ovqat va mollarni butun mamlakatga tarqatgan. Nekropollar atrofida hunarmand va işçilar yaşagan, ular şohlar qabrlarini quriş bilan band bölgan.

Memfis hunarmandlar homiysi bölgan Ptax xudosining markazi bölgan; Memfis uçligini Ptax, uning rafiqasi Sekhmet va öğli Nefertum taşkil etgan. Şaharning asosiy ibodatxonasi Xut-ka-Ptax edi; yunonça «Aiguptos» (Misr) nomi şu nomdan kelib çiqqan degan taxmin bor. Ptax ibodatxonasi kirişidagi alebastr sfinks şahar qudratining ramzi hisoblangan. Şuningdek, Apis buqasiga siğiniş rivojlangan.

Şahar atrofidagi dafn va ibodatxona majmualari — Abusir, Giza, Sakkara va Dahşurdagi piramidalar hamda nekropollar bilan maşhur. Memfis va uning nekropoli Jahon merosi obyekti sifatida röyxatga olingan; joy oçiq osmon ostidagi muzey sifatida taşrif uçun oçiq.

Şaharning qadimgi nomi Inbu-xedj — «oq devorlar». Boşqa nomlari: Anx-Taui («ikki yer hayoti») va Men-nefer. «Memfis» nomi Pepi I piramidasi nomining yunonça şakli deb hisoblanadi. Injilda şahar Mof yoki Nof deb atalgan.