Misr
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 629–641-b. — ziyouz.com
Misr MISR, Misr Arab Respublikasi (Jumhuriya Misr al-Arabiya) — Afrikaning şim.-şarqi va qisman Osiyo (Sinay ya.o)da joylaşgan davlat. Mayd. 1001,4 ming km2. Aholisi 69,5 mln. kişi (2001). Poytaxti — Qohira ş. Ma'muriy jihatdan 27 muhofazaga bölinadi.
Davlat tuzumi. M — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1971 i. II sent. dagi referendumda ma'qullangan, keyinçalik unga özgartirişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident (1981 y.dan Muhammad Husniy Muborak). Va-kolat muddati — 6 y. Çeklanmagan marta qayta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni prezident amalga oşiradi; u boş vazir va hukumat a'zolarini tayinlaydi hamda lavozimlaridan ozod qiladi.
Tabiati. M. hududining deyarli xdmmasi çöl zonasida joylaşgan. Şundan faqat 3,5% (35 ming km2) Nil da-ryosi deltasi va vodiysiga töğri keladi. Relyefi va geologik tuzilişi jihatidan M. hududi şartli ravişda tört zonaga bölinadi: 1) Liviya çöli; 2) Arabiston çöli; 3) Sinay ya.o.; 4) Nil daryosi vodiysi va deltasi. Relyefi, asosan, tekislik; Qizil dengizga yaqin yerlar toğlikdir. Liviya çöli platosining balandligi şim.da 100 m, jan.da 600 m, jan. garbda 1000 m gaça bölib, yer yuzasi qum va toşloq. Arabiston çöli yassitoğligi şarqda 700 m gaça kötarilgan, bu yerda bal. 2000 m gaça bölgan tizmalar bor. Nil vodiysiga yaqin joylarning bal. esa 100— 200 m. Yassitoğlik kristalli jinslardan tuzilgan. Nil vodiysining kengligi (M. çegarasida) jan.da 1—3 km, deltaga yaqin joyda 20—25 km. Sinay ya.o.ning U, qismini At-Tix qirlari egallagan. Yarim orolning jan.da bal. 2641 m gaça bölgan toğlar bor. Foydali qazilmalardan: temir, marganets, mis, rux, qörğoşin, volfram, molibden, uran va oltin, şuningdek, neft, tabiiy gaz, fosforit, oş tuzi, ohaktoş bor. Sinay ya.o.da kumir konlari mavjud.
Mamlakatning katta qismida havo quruq va kam bulutli, tropik konti-nental çöl iqlimi, yoğin ahyon-ahyondagina yoğadi. Haroratning sutkalik farqi katta. Mac, çödda kunduzi t-ra 50° bölsa, keçasi 0°. Örta dengiz böyida subtropik, yozi issiq va quruq, qişi yumşoq va seryoğin. Eng issiq oylari (iyul—avg.) ning örtaça t-rasi Iskandariyada 25°, Qohirada 27°, Asvonda 33°. Eng salqin oylari (yanv.— fev.)ning t-rasi Iskandariyada 14°, Qohirada 12°, Asvonda 16°. Apr. va may oylarida 50 kungaça çöl şamoli (xasmin) esib turadi. Örtaça yillik yoğin Iskandariyada 180 mm, Qohirada 34 mm, Asyutda 7 mm, Asvonda 3 mm. Yoğin aksari qisqa muddatli jala bölib yoğadi.
Mamlakatdan birgina Nil daryosi ötadi. Uning suvi töğonlar b-n tartibga solingan. Baland Asvon töğoni qurilgaç, mamlakat jan.da Nosir nomidagi katta suv ombori vujudga keldi. Vohalarda sizot suvlardan keng foydalaniladi. Mayda köl köp. Nil deltasida kanallardan suğorişda foydalaniladi. Ayrim kanallarda kema katnaydi.
Jan.dan şim.ga tomon dastlab sariq-qönğir çöl tuproği, söngra böz tuproq (arablar bodiya — «çöl» tuproği deyişadi), taqir böz tuproq, şörxoklar, Nilning delta qismi — botqoq tuproq. Mamlakatning ğarbiy qismida köçma kumlar bor. Nil vodiysi va deltasining tuproği juda unumdor.
M. hududining katta qismi suvsiz va ösimliksiz çöllardir. Kserofit va lişayniklar, qisman daraxtsimon usimliklar, Liviya çulining şim.da qişda efemerlar ösadi. Köproq butasimon va ut ösimliklar tarqalgan. Nil vodiysida, asosan, madaniy usimliklar ekiladi. Örta dengiz sohillarida çalov, çöl piyozi, na'matak, yantoq va b. bor.
Hayvonlardan sudraluvçilar, jumladan, kaltakesak köp. Çullarda çiya-böri, tulki, sirtlon va b. hayvonlar uçraydi. Nil böyida ğoz, oqqur, ördak, şuningdek, yirtqiç quşlar bor.
Aholisining 98% misrlik arablar. Nubiylar, barbarlar, kopt (qibt)lar (mahalliy xristianlar) M.ning tub aholisi bölib, mamlakatga kelgan arablar b-n aralaşib ketgan qad. misrliklarning avlodlaridir. Greklar, armanlar, italyanlar, inglizlar, fransuzlar ham yaşaydi. Rasmiy til — arab tili, deyarli butun aholi şu tilda gaplaşadi. Aholi, asosan, islom dinining sunniylik yönalişida; xristianlar 10% ni taşkil etadi. Aholining 43,9% şaharlarda istiqomat
qiladi. Eng yirik şaharlari: Qohira, Iskandariya, Port-Said, Ismoiliya, Tanta, Suvayş, Al-Mansura, Damanxur, Al-Mahallat-ul-Kubro.
Tarixi. M. — insoniyat tamadsuni (sivilizatsiyasi)ning ilk makonlaridan biri (q. Misr, Qadimgi Misr). 3— 4-a. larda M. Rim imperiyasi tarkibiga kirgan. Rim imperiyasi yemirilgaç (395), Vizantiyaning bir viloyati bölib qoldi.7-a. boşlarida butun M. aholisi Vizantiyaning rasmiy pravo-slav çerkoviga qarşi bölgan xristi-anlarning monofisit mazhabini qabul qildi. Aholi kopt (qibt) tilida sözlaşar edi. Şu davrda M.ni sosoniylar, 639—642 y.larda esa arablar bosib oldi va mamlakatda islom dini tarqala boşladi. Keyinçalik tuluniylar (868 — 905), abbosiylar (905— 935), ixşidiylar (935—969) sulolalari hukmronlik qildi. Fotimiylar davri (969—1171 )da Falastin, Şom (Suriya) va Ğarbiy Arabiston M.ga qaram bölgan. 1113 y. salib yurişi qatnaşçilari M.ga bostirib kirdi. Şim. Suriya va Irokdagi saljuqiylar noibi Nuriddin Mahmud ibn Zangi (1146—74) salibçilarga qarşi kuraşda Fotimiy xalifa Adid (1160—71) ga katta yordam berdi. Buning evaziga xalifa uni vazir qilib tayinladi (1169). 1171 y. ayyubiylarsulolasi (1171 —1250) ning asosçisi Salohiddin taxtga çikdi. 1174 y. esa u sulton nomini oldi. 1187 y. Suriya va M. harbiy kuçlari birlaşib, salibçilarga qaqşatqiç zarba berdi va Falastin b-n Suriyani ulardan ozod qildi. M.da 13- a. yarmigaça Ayyubiylar, 14—15-a.larda mamluklar hukmronlik qildi.
1517 y. turk sultoni Salim I M.ni egallab, uni Usmonli turk davlati tarkibiga qöşib oldi. 18-a. 2-yarmidan Usmonli turk saltanati tanazzulga uçray boşladi. Bundan foydalangan mamluk beklaridan Alibey mustaqil davlat tuzişga erişdi (1769), Alibeyning vafotidan söng taxt uçun kuraş kuçaydi. 18-a. oxiri — 19-a. boşlarida Fransiya va Angliya M.ni bosib olişga harakat qildilar. 1798 y. M.ni Napoleon armiyasi egalladi. 1801 y. da in-gliz floti fransuz floti ustidan ğalabaga erişdi. 1805 y. da hokimnyat Muhammad Ali poşo qöliga ötdi. Muhammad Ali M.ni kuçli, mustaqil davlatga aylantiriş maqsadida mamluk beylariga qarşi kuraş olib bordi. Mamlakat iqtisodiyotining asosi bölgan q.x.ni rivojlantirdi. Bu davrda birinçi movut, töqimaçilik f-kalari, metallurgiya, qand, oyna z-dlari qurildi. Yevropa usulidagi maktablar oçildi, yoşlar ğarb davlatlariga öqişga yuborildi. Fransuz harbiy maslahatçilari yordamida armiya qayta tuzildi. Mahalliy aholi armiyaga olina boşladi (ilgari faqat yollanma askarlar bölar edi). Muhammad Ali Suriya, Falastin va Arabiston ya.o.ning bir kismini bosib oldi (1831—33). Turkiyaga qaramlikdan qutuliş uçun 1831 y.da unga qarşi uruş oçib, turk armiyasini mağlubiyatga uçratdi. Lekin Angliyaning ikkinçi Turkiya-M. uruşi (1839—40)ga aralaşuvi natijasida M. armiyasi yengildi. Bundan taşqari, Angliya 1838 y.gi ingliz-turk savdo bitimidagi şartlarni M.ga maj-buran qabul qildirdi. Bu esa mamlakatga ingliz mollari köplab kirib kelişiga yöl oçib berdi. Suvayş kanali işga tuşirilişi (1869) b-n Angliya va Fransiya M.da zör berib öz hukmronligini örnatişga urindi. 1882 y. inglizlar armiyasi M.ni egallab oldi va xalq qözğolonini şa-fqatsiz bostirdi. Mamlakatda mustamlaka tartibi örnatildi. Inglizlar bank va moliya işlarini, irrigatsiya qurilişlari, aloqa yöllarini öz qöllariga oldi. M. faqat paxta yetiştiradigan davlatga aylanib qoldi. 20-a. boşlarida Mustafo Komil (1874— 1908) rahbarligida milliy ozodlik harakati avj oldi. Ammo mustamlakaçilar xalq harakatini bostirdilar. 1914 y.da M.da Britaniya protektorati örnatildi.
1918 y.da Zağlul Sa'd boşçiligida «Misr delegatsiyasi» (keyinçalik «Vafd») partiyasi tuzildi. Bu partiya 1919—1924 y.larda inglizlarga qarşi kötarilgan qözğolonga boşçilik qildi. Xalqning kuraşi natijasida ingliz protektorati bekor qilinib, M. mustaqil podşoxlik deb e'lon qilindi (1922). 1923 y. M. konstitutsiyasi kabul etildi. Bu konstitutsiya parlament tuzişni nazarda tutdi. U ayrim erkinliklar — siyosiy taşkilotlar tuziş va matbuot erkinligini berdi, şu b-n birga, podşohga deputatlar palatasini tarqatiş, parlament çaqiriklari muddatini suriş, vazirlarni tayinlaş va böşatiş huquqini ham berdi. Şunday bölsada, Angliya M.da öz mavqeini, ya'ni davlat idoralari hamda harbiy kuçlar ustidan nazoratini, mamlakatda ingliz armiyasini saqlab qoldi. Parlament saylovida «Vafd» partiyasi ğalabaga erişdi va Zağlul Sa'd boşçiligida yangi xukumat tuzildi. Biroq mamlakatda milliy ozodlik kuraşi töxtamadi.
1936 y. Angliya b-n M. örtasida şartnoma tuzildi. Şartnomaga muvofiq, inglizlar M.ni bosib olişni töxtatdilar, lekin mamlakatda harbiy bazalar va armiya sakdaş huquqini oldilar. 2-jahon uruşi davrida M. Italiya-Germaniya va Angliya armiyalari örtasidagi jang maydoniga aylandi. Uruşdan keyin M.da milliy ozodlik harakati yanada kuçaydi. Arab-Isroil uruşi davri (1948— 49)da mamlakatda reaksiya avj oldi, söl vafdçilarni, talabalar harakati rahbarlarini qamaş boşlandi. Bunga qarşi xalq harakati yanada avj oldi. Parlament 1936 y. gi Angliya-M. şartnomasini bekor qiliş töğrisida qaror qabul qildi. Şundan keyin Angliya M.ga qarşi agressiya uyuştirdi. M. xalqi mustamlakaçilarga qarşi partizan uruşini boşladi. 1952 y. 23 iyulda Jamol Abdul Nosir boşçiligidagi «Zubbot alahror» («Ozod zobitlar») uyuşmasi armiyaga tayanib, davlat töntarişi ötkazdi. Davlat hokimiyati Inqilobga rahbarlik kengaşi ixtiyoriga ötdi. General M. Najib kengaş raisi va hukumat raxbari etib tay-inlandi; amalda kengaşga Nosir rahbarlik qildi. Yangi hukumat agrar islohot ötkazib, fallohlarni yer b-n ta'minladi, mamlakatni industrlaştiriş, iqtisodiy mustaqillikka erişiş siyosatini olib bordi. 1953 y. 23 iyunda M. respublika deb e'lon qilindi. 1953 y. örtalarida yangi tuzum rahbarlari orasida ikki oqim — Najib boşçiligidagi eski demokratiya va J. A. Nosir rahbarligidagi inqilobiy demokratiya tarafdorlari paydo böldi. Zidsiyat keskinlaşib, natijada Najib hukumatdan çetlatildi, Jamol Abdul Nosir boş vazir bölib qoldi (1954). Angliya - M. şartnomasi (1954)gamuvofiq, 1956 y. 18 iyunda oxirgi ingliz askari M.dan çiqib ketdi. M.ning siyosiy suvereniteti tiklandi.
1956 y. 23 iyunda M. Respublikasining konstitutsiyasi qabul qilindi va Jamol Abdul Nosir prezident etib saylandi. Prezident Suvayş kanali kompaniyasi davlat ixtiyoriga olinganligini e'lon qildi. Şunday qilib, iqtisodiy taraqqiyot dasturini mablağ b-n ta'minlaşning muxim manbai qölga kiritildi. Şundan keyin M.ga qarşi Angliya— Fransiya —Isroil tajovuzi boşlandi. Xalq bosqinçilarga qarşi qözğaldi. Tinçliksevar xalqlarning talabi b-n ingliz, fransuz (1956 y. dek.) xamda Isroil (1957 y. mart) armiyasi M.dan çiqib ketişga majbur böldi.
1958 y. 1 fev.da M. va Suriya hukumatlarining özaro kelişuvi natijasida yangi unitar (birlaşgan) davlat — Birlaşgan Arab Respublikasi (BAR) tuzildi. Suriyada 1961 y. 28 sent. da davlat töntarişi ötkazilib, Suriya BAR tarkibidan çikdi. M. BAR nomini saqlab qoldi. 1971 y. sent.dan BAR M. Arab Respublikasi deb nomlandi.
1963 y.da J.A.Nosir rahbarligida Arab Sotsialistik Ittifoqi (ASI) tuzildi. ASI 1952 y. iyul inqilobining maqsad va tamoyillarini ximoya qiliş, qolokdikni tugatişni özining asosiy burçi deb bildi. 1964 y. 23 martda yangi muvaqqat konstitutsiya qabul qilindi. Konstitutsiyaga muvofiq, hamma korxonalar xalqniki deb hisoblandi. Şu b-n birga, xususiy va kooperativ mulk xdm saqlanib qoldi. J. A. Nosir prezidentligi davrida muhim ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar ötkazildi. Banklar, köpgina yirik va örta savdo hamda sanoat kompaniyalari davlat ixtiyoriga olinişi, keng miqyosda yangi korxonalar qurilişi tufayli iqtisodiyotda qudratli davlat sektori barpo etildi.
1967 y. bahoridaYaqin Şarqdagi mojaro keskinlaşdi. 5—10 iyun kunlari Isroil qöşinlari Sinay ya.o.ni bosib olib, Suvayş kanalining şarqiy sohiliga yetib keldi. Xalqaro jamoatçilik va avvalo BMT Xavfsizlik Kengaşining talabi b-n uruş harakatlari töxtatildi. Ammo uruş natijasida M.ning iqtisodiyotiga katta talafot yetdi. Uruş tufayli Suvayş kanali zonasidagi iqtisodiy hayot izdan çiqdi. Kanaldagi kema qatnovi 1975 y.gaça töxtab qoldi.
1968 y. 30 martda J.A.Nosir Isroil tajovuzi oqibatlarini tugatiş uçun barça kuç va vositalarni safarbar etiş dasturini bayon qildi. 2 may umumxalq referendumi bu dasturni ma'qulladi.
1970 y. 28 sent.da J.A.Nosir vafot etdi. Öşa yil 15 okt.da A. Sadat prezident etib saylandi. Uning davrida bozor munosabatlarini rivojlantiriş, iqtisodiyotning xususiy sektorini kuçaytiriş va faollaştiriş, mamlakatda işlab çiqariladigan mahsulotlar va avvalo iste'mol mollari xamda xizmatlar hajmini oşiriş, xorijiy investitsiyalarni jalb etiş yölini amalga oşirişga kirişildi. Biroq 1967 y. «olti kunlik» uruşda Isroil tomonidan bosib olingan M. yerlarini (Sinay ya.o.ni) qaytarib oliş muammosi hal bölmay qolayotgan edi. 1973 y. okt.da M. armiyasi Suvayş kanalidan ötib, uning şarqiy sohiliga tuşdi. Uruş natijasida muammoni hal etişning iloji bölmagaç, öt oçiş töxtatildi va 1974 y.da qöşinlarni bir-biridan yiroklaştiriş haqida bitim imzolandi. 1979 y.da Kemp-Devid (AQŞ)da tuzilgan sulx. şartnomasi asosida Isroil uzi bosib olgan yerlarni M.ga qaytarib berdi. Bu sulhga boşqa arab davlatlari qarşi çikdi va M.ni Arab davlatlari uyuşmasidan çiqardi. 1981 y. 6 okt.da A. Sadat diniy taşkilot a'zolari tomonidan öldirildi va öşa yil 13 okt. da Husniy Muborak prezident etib saylandi. Yangi rahbariyat içki siyosiy vaziyatni, xalq noroziligini yumşatiş tadbirlarini kördi, ijtimoiy turmuşni birmunça erkinlaştirdi, iqtisodiyotni soğlomlaştiriş yölida katta qadamlar qöydi. I.ç. tarmoqlarini jadal rivojlantiriş orq-ali iqtisodiyotdagi nomutanosiblikni bartaraf etiş yöli tutiddi. Mamlakatni zamonaviy bozor munosabatlarini şakllantiriş yölidan rivojlantirişni jadallaştirişga qaratilgan islohotlar amalga oşirildi. Xalqaro maydonda oğir-vazmin va epçil siyosat ötkazila boşladi. Jumladan, Qöşilmaslik harakati, Arab davlatlari uyuşmasi, Islom konferen-siyasi taşkiloti b-n hamkorlik fa-ollaştirildi. Yaqin Şarqdagi tinçlik jarayonini davom ettiriş, arab-isroil mojarosini bartaraf qiliş M. taşqi siyosatining asosiy masalasi qilib qöyildi. 1989 y.da M.ning Arab davlatlari uyuşmasiga a'zoligi tiklandi. M. — 1945 y. dan BMTa'zosi. ÖzRsuverenitetini 1991 y. 26 dek.da tan olgan va 1992 y. 23 yanv. da diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 23 iyul — Inqilob kuni (1952).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Milliy demokratik partiya, 1978 y.da taşkil etilgan; Milliy taraqqiyparvar (söl) partiya, 1976—77 y.larda tuzilgan; Mehnat partiyasi, 1978 y.da asos solingan; Liberallar partiyasi, 1976—77 y.larda taşkil etilgan, 1990 y. yanv. gaça Liberalso-sialistik partiya deb atalgan; «Al-Vafd» partiyasi, 1978 y.da tuzilgan; «Al-Umma» («Millat») partiyasi, 1983 y.dan oşkora faoliyat yurita boşlagan. M. mexnat federatsiyasi kasaba uyuşmasi, 1957 y.da asos solingan, Afrika kasaba uyuşmalari birligi taşkilotiga kiradi.
Xöjaligi. M. — agrar-industrial mamlakat. Jahon bozoriga yuqori si-fatli uzun tolali paxta va undan töqilgan gazlamalarni köp mikdorda yetkazib beradi. 70-y.lar oxiri —80-y. lar boşlarida neft qazib oliş va eksport qiliş kupaya boşladi. Iqtisodiy taraqqiyotga, ayniqsa, sanoat va unga kömaklaşuvçi tarmoqlarni rivojlantirişga e'tibor kuçaydi. 90-y.larning örtalarida yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 28,5%, q.x. uluşi 20% ga yetdi.
Sanoati mustaqillikka erişgunga qadar, asosan, mayda hunarmandçilik korxonalaridan iborat edi. Iskandariyada neftni qayta işlovçi, avtomobil şinalari işlab çiqaruvçi z-dlar, Suvayş-Qohira neft quvuri mavjud. 1952 y.dan beri 1000 dan ortiq yangi sanoat obyektlari işga tuşirildi. Sanoat korxonalari, asosan, Qohira, Iskandariya va Nil deltasidagi boşqa yirik şaharlarda joylaşgan. 1958 y.da Qohira yaqinida qurilgan Hulvon metallurgiya z-di mamlakatning dastlabki yirik metallurgiya korxonalaridandir. Bu z-d Asvon yaqinidan qazib olingan sifatli temir (40—60%) rudasi asosida işlaydi. Asvon ş.da yiliga 300 ming t pölat işlab çiqaradigan metallurgiya markazi bor. Maşinasozlik sanoati ham qayta qurilgan. Mostorodda elektr kabellari z-di va metall buyumlar işlab çiqariş f-kasi, Hulvonda va-gonsozlik, avtomobil, pölat quvurlar z-dlari, Iskandariyada töqimaçilik sanoati uskunalari z-di, Qohirada velosiped va televizor z-dlari, Port-Fuod, Iskandariyada kemasozlik korxonalari, keyingi yillarda işga tuşirilgan avtomobil, traktor, sovitkiç, metall qirqiş stanoklari işlab çiqaruvçi korxonalar ham bor. Suvayş, Qohira, Iskandariya, Tanta ş.lari neftni qayta işlaş markazlaridir. Kime sanoati faqat mineral öğit i.ç.dan iborat. Kafr-uzzayyat va Abuza'baldagi z-dlar yiliga 200 ming t superfosfat i.ç. quvvatiga ega. Asyutda yiliga 200 ming t superfosfat çiqaradigan z-d mavjud. Abuza'balda qurilgan antibiotiklar z-di farmatsevtika sanoatiga asos soldi. Yana 5 farmatsevtika korxonasi qurildi. Bulardan taşqari, Asvonda kalsiy, Su-vayşda ammoniy sulfat, Iskandariya yonida soda z-dlari, Xulvonda kokskimyo z-di bor. Quriliş aşyolari sanoati korxonalari Hulvon, Al-Ma'sara, Al-Tur va Iskandariya atroflarida bölib, asosan, sement işlab çiqaradi. Yirik töqimaçilik korxonalari Al-Mahallat-ul-Kubro, Kafr-ud-Davvar va Kafr-uzzayyat ş.laridadir. Oziq-ovqat sanoati q.x. mahsulotini qayta işlaydi. Armant, Köm-Umbö, Adfu ş.larida yirik qand z-dlari bor. Asvon gidroenergetika majmuiga kiruvçi elektr st-yalar va yoqilği b-n işlaydigan elektr st-yalar yiliga örtaça 525 mlrd. kVtsoatdan ortiq elektr energiya işlab çiqaradi.
Qişloq xöjaligining yetakçi tarmoği — dehqonçilik. Q.x., asosan, Nil deltasi va vodiysida rivojlangan, bu yerda 3 mln. gektarga yaqin (mamlakat hududining 3%) maydonda yiliga 2 marta, Asvon töğoni qurilgandan beri 3 marta (qişda ham) ekin ekib, hosil olinadi. Birinçi navbatda köproq daromad keltiradigan şolikorlik va paxtaçilik (ingiçka tolali paxta tayyorlaş böyiça dunyoda 1-örin) rivojlangan. Bundan taşqari, buğdoy, arpa, makkajöxori, dukkaklilar va sabzavot, şakarqamiş, xaşaki ekinlar ekiladi. Sitrus mevalar (apelsin, mandarin, limon), xurmo, banan, anjir, uzum, asosan, mamlakat şim.da yetiştiriladi.
Tabiiy yaylov va yem-xaşak kamligi sababli çorvaçilik durust rivojlanmagan. Ötroq aholi (dehqonçilik vohalarida) qoramol (sut uçun), qöy, eçki va xonaki parranda, köçmançilar esa tuya, qöy va eçki boqadi. Asal-ariçilik rivojlangan. Nil daryosi va içki köllarda, şuningdek, Örta dengizda baliq ovlanadi.
Transporti. Mamlakat içida yuklar, asosan, avtomobil transportida (85%) taşiladi. Yuk taşişning salkam 10% t.y.larga, 5% çasi suv transportiga töğri keladi. Avtomobil yöllari uz. 48,8 ming km. Eng muhim avtomagistrallari: Qohira — Iskandariya, Iskandariya — Marso Matruh, Qohira — Suvayş, Suvayş — Port-Said, Qoqira — al-Ğardaqa, Qohira — Asyut. T.y. uzunligi — 8,8 ming km. Asosiy t.y. magistrallari: Qohira — Asvon, Qohira — Iskandariya, Qohira — Suvayş, Port-Said — Ismoiliya. Nil va magistral kanallardagi kema qatnovi yöllari uz. — 3 ming km dan ortiq. Dengiz savdo flotining tonnaji — 1,68 mln. tonna dedveyt.
Taşqi savdo yuklari, asosan, xorijiy dengiz kemalari va samolyotlarda taşiladi. Asosiy dengiz porti — Iskandariya (Örta dengizda), boşqa yirik portlari — Port-Said va Suvayş (Suvayş kanalida), Ras-Şukeyr va Safaga (Qizil dengizda), Qohirada yirik xalqaro aeroport bor.
M. çetga neft va neft mahsulotlari, paxta, ip gazlama va kalava ip, alyuminiy va b. çiqaradi. Çetdan maşina va asbob-uskuna, don va b. oziq-ovqat maxsulotlari, sement, metall, yoğoç va b. oladi. Taşqi savdodagi asosiy mijozlari: Italiya, Fransiya, Germaniya, Yaponiya, AQŞ. Çet el say-yohligi ançagina daromad keltiradi. Pul birligi — Misr funti.
Tibbiy xizmat aralaş tarzda taşkil etilgan. Soğliqni saqlaş vazirligi, muhofazalarda soğliqni saqlaş departamentlari bor. Mamlakatda bepul tibbiy xizmat yölga qöyilgan. Xususiy şifoxonalar ham bor. Vraçlar un-tlarning 9 ta tibbiyot, 4 ta stomatologiya, 6 ta farmatsevtika f-tida, şuningdek, çet ellarda tayyorlanadi. Örta malakali tibbiy xodimlar tayyorlaydigan 276 ta maktab bor. Un-tlarning tibbiyot f-tlarida i.t.lar ötkaziladi.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. M.ni 7-a.da arablar istilo qilganidan keyin islom diniy maktablari köplab oçila boşladi. 10-a. da al-Azhar musulmon untiga asos solindi. Dastlabki dunyoviy öquv yurtlari 19-a. 2-yarmida paydo böldi. Xorijiy va mahalliy xususiy maktablar barpo etildi. 4 y.lik boşlanğiç maktab eng köp tarqalgan öquv yurti edi.
.1952 y.dan keyin boşlanğiç va örta maktab isloh qilindi. 1956 y.da barça bolalarga 6 yoşdan majburiy bepul boşlanğiç ta'lim beriş haqida qonun qabul qilindi. 1962 y.gi dekret maktabgaça tarbiyadan to oliy öquv yurtigaça bölgan barça davlat öquv yurtlarida bepul ta'limni joriy etdi. Endilikda bolalar uçun 6 yoşdan boşlab 6 y.lik boşlanğiç ta'lim, söngra 3 y.lik töliqsiz tayyorlov maktabi, 3 y.lik töliq örta maktab mavjud. Barça bosqiçlarga ega bölgan xususiy maktablar bor. Hunartexnika tayyorgarligi hunar bilim yurtlari, hunar markazlari, örta maxsus öquv yurtlari, şuningdek, 5 y.lik texnika maktablarida olib boriladi.
Oliy ta'lim tizimiga un-t, in-t va 4 y.lik kollejlar kiradi. Töliqsiz oliy ma'lumot beradigan 2 y.lik texnika in-tlari xam bor. Mamlakatdagi 14 ta un-tning eng yiriklari: K,ohira, Ayn uş-Şams, Iskandariya un-tlari, Qohiradagi Amerika unti, Al-Azhar unti. Eng yirik in-tlari: Al-Mansura va Qohiradagi politexnika in-tlari, Asvondagi industrial in-t va b.
Yirik kutubxonalari: Qohiradagi Milliy kutubxona (1870), M. in-tining kutubxonasi (1859), Qoqiradagi Milliy majlis kutubxonasi (1924), Qohira unti kutubxonasi (1908), Iskandariya unti kutubxonasi (1942), Qohiradagi Hulvon unti kutubxonasi, Iskandariyadagi Munitsipal kutubxona (1892).
Yirik muzeylari: Islom san'ati muzeyi (1882), Geol. muzeyi (1899), M. muzeyi, Zamonaviy san'at muzeyi (1920), Paxta muzeyi (1923), T.y. muzeyi (1933), Harbiy muzey — hammasi Qoxirada, Iskandariyadagi Yunonrim osori atiqalari muzeyi (1892).
Ilmiy muassasalari: Qohiradagi M. in-ti (1798), I.t. va texnologiya akademiyasi (1971, tarkibida i.t. markazi, Atom energiyasi markazi, metallurgiya markaziy tadqiqot in-ti, Okeanografiya va baliq i.t. in-ti, Astronomiya in-ti, Neft tadqiqot in-ti, Axborot va hujjatlaştiriş milliy markazi mavjud). Qohirada Ped. tadqiqotlari milliy markazi, al-Jizada Arab tili akademiyasi, q.x. tadqiqot markazi va b. bor.
Matbuoti, telekörsatuvi va radioeşittirişi. M.da vaqtli naşrlar soni 300 dan oşadi. Eng yiriklari: «Alaqrom» («Ehrom», kundalik gaz., 1875 y.dan), «Al-axbor» («Xabarlar», kundalik gaz., 1944 y.dan), «Al-jumhuriya» («Respublika», kundalik gaz., 1953 y.dan), «Al-aholi» (kundalik gaz., 1978 y.dan), «Axbor al-Yaum» («Kun yangiliklari», kundalik gaz., 1944 y.dan). «Alahror» («Liberallar», haftalik gaz., 1977 y.dan), «Al-Vafd» («Delegatsiya», haftalik gaz., 1984 y.dan), «Axer saa» («Sönggi soatda», haftalik jur., 1934 y.dan), «Alka-vakib» («Yulduzlar», haftalik jur., 1952 y.dan), «Oktobr» («Oktyabr», oylik jur., 1976 y.dan) — hammasi arab tilida; «Jurnal d'Ejipt» («Misr gazetasi», fransuz tilida çikadigan kundalik xususiy gaz., 1936 y.dan), «Ijipşn gazett» («Misr gazetasi», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1880 y.dan), «Ijipşn meyl» («Misr poçtasi», ingliz tilida çikadigan gaz., 1910 y.dan) va b. Yaqin Şarq axborot agentligi (MENA), M.ning rasmiy axborot agentligi, 1955 y.datuzilgan. M. radioeşittiriş va telekörsatuv uyuşmasi 1928 y.da taşkil etilgan.
Adabiyoti eng qad. adabiyotlardan bölib, mil. av. 3ming yillikda paydo bölgan. Qad. M. va qibt adabiyoti rivojlangan. Rasmiy va tarixiy voqealar bayoni, mehnat jarayonini kuylovçi qöşiklar kabi adabiy yodgorliklarning köpgina namunasi şoxlar sağanalari devorlariga yozib qoldirilgan. Örta va Yangi şoxlik (mil. av. 16—11-a.lar) papiruslarida yozilgan köpgina rivoyatlar saqlangan. Ularning mu-alliflari ma'lum emas. Asosiy janrlari: ertak, rivoyat, madhiya, marsiya, duo, nasihat, masal, epos, işqiy lirika kabilar. Mil. 7—15-a.larda arab adabiyoti şakllanib, ravnaq topdi. Adabiy janr va mavzular kengaydi. Yangi M. adabiyoti turklar hukmronligi (16—18-a.lar) tufayli rivojlanmay qolgan edi. 19-a. boşlaridan M. adabiyoti Yevropa mustamlakaçilariga qarşi kuraş ta'sirida arab tilida rivojlandi. 19-a.ning 1-yarmida Muhammad Alining islohoti munosabati b-n M.da dunyoviy maktablar oçildi, kitoblar naşr etila boşladi, birinçi arab gaz. çop etildi. Ana şu davrda Muqammad Abdo, Abdulloh Nodim, Adib Ishoq kabi ma'rifatparvar adiblar xorijiy kelgindilar zulmiga qarşi çiqib, ijtimoiy islohotlarning zarurligi haqida yozdilar, Mahmud Sami al-Barudiy (1837—1904) öz şe'rlarida ingliz mustabidlariga qarşi kuraşişga çaqirdi. Hofiz Ibrohim (1871 — 1932) va «şoirlar amiri» Ahmad Şavqiy (1869—1932) ham öz asarlarida inglizlar hukmronligiga qarşi kuraşni tasvirladi. Yangi M. adabiyoti va publitsistikasining asosçisi Mustafo Komil (1874— 1908) ham öşa davrning yirik ma'rifatparvaridir. 1919—24 y.larda M. xalqining inglizlarga qarşi qözğolonlaridan keyin Toho Husayn, Tavfiq alhakim kabi adiblar samarali ijod qildilar. 20-y.lar M. adabiyotida maişiy mavzudagi novellalar asosiy örinni egalladi. Uning asosçisi «Şayx Juma va boşqa hikoyalar» nomli ilk novellalar töplami muallifi Mahmud Taymurdir. Salom Muso va Ibrohim Amin kabi keksa taraqqiypar-var adiblar ham mehnatkaşlarning inglizlar hukmronligiga qarşi kuraşini aks ettiruvçi asarlar yaratib, milliy ozodlik ğoyalariga sodiq qoldilar. 20-y.larda M. adabiyotida maişiy mavzudagi dramalar ham paydo böddi. M. Tay-murning «Halokat», Farax Antuanning «Yangi va köhna Misr», Antuan Yazbekning «Uyda böron» va «Qurbon» pyesalarida zamonaviy mavzular öz ifodasini topgan. 20—30-y.larda atoqli dramaturg Ahmad Şavqiy qad. M. adabiyoti tarixiga oid «Kleopatraning ölimi», «Antara» kabi şe'riy t-ragediyalar yaratdi. 30-y.larda şe'riyat taraqqiyotida «Apolo» («Apollon») tögaragi muhim rolöynadi. M. adabiyoti 2-jahon uruşidan keyingi yillarda, ayniqsa,
gurkirab rivojlandi. Bu davr adabiyotida demokratik ğoyalarni kuylagan bir qança iste'dodli yoşlar paydo böldi. Tinçlik va kelajak uçun kuraş adiblarning asosiy mavzui böldi. 40— 50-y.lar hikoyanavisligida Abdurahmon alhamisiy va Abdurahmon aş-Şarkaviy ijodi asosiy örinni egallaydi. Hamisiyning «Qonli köylak», «Qotmagan qon», «Biz ölmaymiz» va Şarkaviyning «Bayroq», «Markaziy köça ortidan» kabi töplamlarida milliy mustaqillik uçun kuraş aks etgan. Xuddi şu mavzu romantik ruxda Yusuf as-Siboyining «Yuragimni qaytarib ber» va Ishoq Abdul Quddusning «Öyimizda erkak bor» asarlarida öz ifodasini topgan. Bu davrdagi ijtimoiymaişiy mavzuni aks ettirgan romanlar diqqatga sazovor. Nagib Mahfuz inqilobgaça va undan sönggi davr haqida yirik asarlar yaratdi. «Ovloqköçalar», «Ibtido va in-tiho» nomli romanlari va «Bayn al-Qasrayn», «As-Sukkariya» trilogiyasi adibga şuhrat keltirdi. U 50-y.larda tanqidiy realizm an'analarini davom ettirib, zamonaviy mavzudagi «Kuzgi bedanalar», «Yöl», «Gado» kabi romanlar yozdi. M. jamiyati hayotida yuz berayotgan ijtimoiy hodisalarni aks ettirişga uriniş adabiyotdagi asosiy yönalişdir. 60—90-y.lar adabiyotning dolzarb mavzudagi asarlari orasida al-Hitaniyning «Za'faron» köçasidagi hangomalar», al-Kuayidning «Misr diyoridagi jang», «Qişki tuş», S Ibrohimning «Avgust yulduzi» romanlari bor.
Me'morligi. M. qad. me'moriy yodgorliklarga boy mamlakat. 4 ming yillik rivojlaniş davrini öz içiga oluvçi Qad. M. me'morligida ehrom, maqbaralarning nodir şakl va turlari yaratildi. Bular jahon san'atining noyob namunalaridir. Yunon- Rim davri (mil. 300 y.)da qad. me'moriy an'analar b-n yonma-yon yangi me'moriy obidalar yuzaga keldi. Xristianlik esa Bavit, Vodiy Na-trun, Söhoj sahrolaridagi monastirlarda aks ettirildi. M.ga arablar kelişi natijasida musulmon me'morligining rivojlanişiga asos solindi. Masjid, şoh saroyi, hammomlar va harbiy qal'alar şahar me'morligining asosiy unsurlari bölib qoldi. Nilning şarqiy qirğoğida qurilgan Fustat qal'asi (640—41) arablarning M.da qurgan dastlabki me'moriy inşootidir. 8—9-y.lardayoq töğri burçakli, hovlili, atrofi ustunli ayvonlar b-n öralgan öziga xos masjid binolari paydo böldi (Amir masjidi, 641 — 827; Ibn Tulun masjidi, 876—79 va b.). Fotimiylar Fustatni bosib olib, uning şim.da M.ning hoz. poytaxti — Al-Qohira (ğolib)ni qurdilar (969). Fotimiylar (10—12-a.lar) va ayyubiylar (12—13-a.lar) davridan Qohirada köp masjidlar, inşootlar, şu jumladan, Qohiraning uç şahar darvozasi, Qohira qal'asi qolgan. Mamluklar davri (13— 16-a. boşlari)da katta masjidlar, madrasalar qurilişi mu-him örin egalladi. Bu binolar bezagida koşinkorlik, toş va oyna katta örin oldi. 16-a. dan imoratlar, asosan, turk an'analari asosida qurildi. Mac, Muhammad Ali masjidi (qal'ada, 1630—48). 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida M. me'morligida qad. milliy an'analarni tiklaşga intiliş kuçaydi. Biroq, ayni vaqtda Yevropa klassitsizmining ham ta'siri zöraydi. Suvayş kanalining qazilişi (1835— 69) b-n yangi şaharlar: Port-Said, Suvayş, Ismoiliya qurildi. M.ning öziga xos şaroitida Yevropa me'morligini tatbiq etiş tajribasi faqat taşqi sifatlarni yuzaki ravişda qabul qiliş yöli b-ngina bordi. 20-a. boşlarida Qohira Gezir va Rod o.larida qurilgan yangi binolar hisobiga ança kengaydi. 20-a.ning 30—50-y.larida M.ning ijtimoiy va madaniy hayotida oldinga siljiş yuz berişi natijasida M. me'morligida zamonaviylik asosiy örin egalladi. Iskandariya qayta qurilib, şarqda al-Muntaz, ğarbda Ras at-Din qal'alari b-n tutaşdi. Oralikda istirohat boğlari, sport klublari qurildi. M. xalqining mustaqillik uçun kuraşi utmişdagi milliy merosni ijodiy tiklaş bayroği ostida ötdi. An-Naxda «Uyğoniş» nomini olgan bu harakat, ayniqsa, adabiyot va san'atga kuçli ta'sir etdi, me'morlik ham bundan çetda qolmadi. Şu davrdagi M. me'morlari özining yangi yönalişida jahrn zamonaviy me'morligining nazariya va amaliyotini inobatga olib bordi. Krxira (1955) va Iskandariya (1958) ş.larini qayta quriş rejasi tuzildi. 60-y.larda yangi me'morlik uçun olib borilgan kuraş, asosan, ğalaba qozondi. Zamonaviy uslubda köpgina jamoat binolari (Qo-hira aeroporti, Iskandariyada «Falastin» mehmonxonasi, Qohiraning yangi Madinat-an-Nosir tumani, 1959— 62, boş me'mor Sayd Karim), Hukumat uyi, un-t şaharçasi, kasalxonalar, 100 ming örinli stadion, sayyohlar markazi qurildi. Ularda örta asr arab me'morligi an'analaridan ham foydalanilgan.
Tasviriy san'ati. M.da qad. san'at obidalari köp saqlangan (q. Misr, Qadimgi Misr). Musulmon tasviriy san'-atining bizgaça yetib kelgan ilk na-munalari fotimiylar davriga mansubdir. Fustatdagi xammom devoriga çizilgan rasmlar, toş, yoğoç, fil su-yagiga öymakorlik usulida işlangan sozandalar, raqqosalar, çavandozlar qiyofalari, ov va ziyofat manzaralari, miniatyuralar, «Maqomot» kitobiga işlangan suratlar şu jumlaga kiradi. Ularning tasviriy uslubida yunon va qibt san'ati an'analari ta'siri seziladi. Örta asr manzarali-amaliy san'atida kaşta, töqima yoki bosma gulli matolar, rangbarang gulli so-pol buyumlar, toğ billuridan taraşlab va öyib naqşlangan idişlar, sirkorlik b-n işlangan şişa buyumlar, nafis öyma va qadama anjomlar, jimjimador yoğoç mehroblar, minbarlar yasaş keng urf böldi. M.dagi arab san'-atining barça turlarida naqş va husnixat alohida örin oladi. 10— 12-a.lar san'at asarlarining bezaklarida odam va jonivorlar tasviri köp uçraydi, keyingi davrlarda esa tabiat va ösimliklar tasviri, turli çiziqdar ustunlik qildi.
19-a. oxiri — 20-a. boşlarida M.da yangi tasviriy san'at vujudga keldi. Bu voqea, bir tomondan, yangi davrdagi yevropalik ustalar tajribasi va san'atini özlaştiriş, ikkinçi tomondan, milliy ozodlik harakati ta'sirida qad. va örta asr milliy badiiy an'analarini qayta tiklaş muddaosi b-n izoxlanadi. Zamonaviy M. san'ati nisbatan yoş. Ilk davrda u ğarb modern oqimlari ta'sirida bölsada, tezlikda milliy an'analar va qad. merosni örganişga kirişdi. Yangi san'-atning asosçilari Mahmud Muxtor va Mahmud Saidning ijodi 20-a.ning 20—30-y.larida gullaş davrini boşdan keçirdi. Bularga 40-y.larda yangi davr san'atining yirik vakili Muhammad Naği qöşildi. Ularning ijodi öz xalqining qad. badiiy madaniyatiga intilişi, insonparvarligi va xalqparvarligi b-n ajralib turadi. Muxtorning yirik asarlaridan «Uyğonayotgan Misr» monumenti keng şuhrat qozongan. Nağining «Efiopiya hayotidan parça», «Pardoz», «Qohiradagi köprik» va b. asarlari maşhur. 1952 y. gi inqilob yoş realist rassomlar: manzaraçi Georg Sabax, Labib Tadros, Said as-Sadr, portretçi Husan Bakar, Latif Nasim, Muhammad Uvays va b.ning ijodiga keng yöl oçdi. 50-a.lar rassomligida bezak kartinalar ham keng tarqaldi. Maşhur Jamol as-Sağinning «Ozodlik», «Tinçlik ğalabasi», «Afrikaning uyğonişi» kabi ramziy haykallari muallifning insonparvarlik, xalq ğalabasiga işonçidan dalolat beradi. Haykaltaroşlardan M. Muso, A. Usmoniy, haykaltaroş va rassom Dia Sakkoflar milliy mavzuni ifodalaşning realistik usullariga murojaat etadilar. Ba'zi yoş rassomlar Ğarbdagi eng yangi modernistik oqimlar yölidan borişga intiladi. An'anaviy manzarali-amaliy san'at turlari, suyak, yoğoç, metall öymakorligi, zargarlik, töquvçilik, kulollik taraqqiy etgan. Suratkaşlik ham rivojlandi: Abdul Vofiy, Fuod, Izzat, al-Buxgöri, Zuxdiy Roha va b. xalq amaliy san'atida çinni, oyna, toş va zamonaviy sintetik materiallardan foydalanila boşladi. Qohiradagi nafis san'at maktabi badiiy in-tga aylantirildi.
Musiqa — M. madaniy qayotining ajralmas qismi. Qad. dramatik diniy janrlardan tortib maqamlargaça maşxur. Arab maqamlari Şarkdagi boşqa xalqlar orasiga ham yoyilgan. Çolğu as-boblari benihrya xilma-xil. Mustamlakaçilik asorati M. madaniyati taraqqiyotiga ğov böldi. Said Darviş (1892—1923) yangi M. musiqasining qaldirğoçidir. Uning yorqin vatanparvarlik ruhidagi qöşiqlari köpgina arab mamlakatlariga yoyilgan. «Al-Barux», «Şahrizoda», «Önlik ğiştin» kabi musiqali sahna asarlari M. zamonaviy musiqasiga asos böldi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida M. musiqasida konsertlar katta örin oldi. Yangi konsert janrlari vujudga keldi. 1910—20 y.larda arab operettasi degan janr yuzaga keldi. Kompozitor S. Darviş bu janrning eng atoqli ar-bobi edi. 1914 y.da Koxirada asos solingan musiqa klubi keyinçalik Şarq musiqasi maktabiga (1929 y.dan Arab musiqasi in-tiga) aylantirildi. 1927 y.da M. musiqa jamiyati taşki l etildi.
1952 y. inqilobidan söng M. musiqiy hayoti jonlandi. Bir qator örta va oliy öquv yurtlarida musiqaçilar tayyorlana boşladi. 60—80-y.larda, ayniqsa, şaharlarda ommaviy musiqa keng yoyildi. Qohira konservatoriyasi poytaxt opera teatrining milliy kad-rlar öçoğidir. 1962 y.da Kohirada Operetta teatri oçilgan. M. musiqasida yangi ğoyaviybadiiy zamin kuçaydi, mahalliy mavzularga e'tibor köpaydi. M. san'atkorlari orasida Um Kulsum, Şams, Sağira, Şodiya, Fayz, Ahdam, Saboh singari yakkaxonlar maşhur.
Teyatri. M.da teatr san'ati unsurlari eng qad. diniy marosim va bayram tomoşalariga borib taqaladi. Örta asrlarda soya teatri bölgan. Mamluklar hukmronligi urf-odatlarini mazah qiluvçi komediyalar muallifi Ibn Daniala bu teatrning tanikli arbobi edi. Bu davrda qöğirçoq teatrlari qam keng yoyildi. «Araguz» qöğirçoq teatri, ayniqsa, maşhur böldi. 1869 y.da Suvayş kanali tantanali oçilişi munosabati b-n Opera teatri qurildi va J. Verdining «Rigoletto», 1871 y.da «Aida» operalari körsatildi. 1869 y.da Yo. Sannua rahbarligida birinçi milliy professional teatr truppasi taşkil etildi va özining arab tilidagi operettasini körsatdi. Keyinçalik Qohira va Iskandariyada ham professional drama teatrlari oçildi. Bular orasida I. Farrah tomonidan tuzilgan (1891) teatr truppasi ijodi milliy musiqali dramaga asos böldi. Köpgina havaskorlik jamoalari ham işladi. M. teatri taraqqiyotining key-ingi davri J. Abyod, M. Taymur, Yu. Vahbiy, T. alhakim kabi iste'dodli teatr arboblari nomi b-n boğliq. 1920 y.da «Al-Ezbakiya» teatri, 1923 y.da Yu. Vahbiy boşçiligida «Ramzes» teatri, 1933 y.da «Milliy truppa», 1935 y.da alhakim boşçiligida «Milliy teatr» taşkil etildi. M. sekin-asta arab teatr madaniyatining markaziga aylandi. 1952 y. gi inqilobdan keyin arab xalqlari hayotidagi siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy özgariş milliy san'-at, jumladan, teatr san'ati taraqqi-yotida muhim rol öynadi. Qohiradagi Milliy teatr, Xalq teatri, «Arab teatri» kabi davlat teatrlarining faoliyati yangi bosqiçga kötarildi. Teatr san'ati in-ti (1952), «26 iyul teatri» (1959), «Al-Jumhuriya» (1961) teatri oçildi. Qoqirada xususiy teatrlar ham bor. Iskandariyadagi Muhammad Ali teatr truppasi, «Kleopatra» teatri, Milliy teatr, şuningdek, Qohira, Port-Said, Damanhur, Tanta kabi şaharlardagi havaskorlik trup-palari ham maşhur. Teatrlar repertu-arlaridan Yo. Sannua, Yu. Vahbiy, A. Ezbak, T. alhakim, M. Taymur, A. Farrah, Yu. Idris kabi milliy hamda ja-hon klassiklarining asarlari örin olgan. Ularda M. köça xalq teatri usullaridan ham foydalaniladi. Sahna san'atining boşqa turlari kabi xalq raqs san'ati ham qadimiydir. Har bir teatr truppasi raqsga katta örin beradi. Mumtoz baletga qiziqiş M. sahnasiga Ğarb mumtoz baletining kirib kelişi b-n boşlandi. Mamlakatda xususiy balet maktablari taşkil etildi, qobiliyatli yoşlar balet san'atini örganiş uçun Yevropa şaharlariga yuborildi. 1959 y.da milliy xoreografiya maktabi oçildi.
Kiiosi. 1896 y. da Iskandariyada birinçi kinoteatr oçilgan, unda xorijiy filmlar körsatilgan. 1912 y.da hujjatli lentalar işlab çiqarila boşlagan. Dastlabki arab badiiy filmlari — «Jar yokasida» va «Uzilgan gul» 1917 va 1918 y.larda ekranga çiqarilgan bölsada, ularni muttasil i.ç. 1927 y.dan boşlangan. Ilk arab ovozli filmlari («Laylo», rej. A. Jalol; «Qalb qöşiği», rej. J. Abyod va Nadra; «Boylarning bolalari», rej. M. Karim) 1931 y.da Parijda suratga olingan. 30-y.lar oxiri — 40-y.lar boşida milliy kinoni rivojlantiriş harakati boşlandi. 1935 y.da Qohirada «Misr» milliy kinostudiyasining oçilişi b-n arab kinematografiyasi tez rivojlana boşladi. 1927—38 y.lar mobaynida 70 ta kinofilm, 1952 y.dan esa har yili 60—70 tadan kinofilm işlab çiqarildi va M. kinematografiyasi xalqaro miqyosda tanila boşladi. «Yurakdagi öq», «Oq gul» (rej. M. Karim), «Dözax osmoni», «Jamila» (rej. Yu. Şaxin), «Iroda» (rej. K. Salim), «Sevgi va köz yoşlari» (rej. K. aş-Şayx), «Qora közoynak» (rej. X. Mustafo) kabi arab filmlari mamlakat va çet el kino-ekranlarida şuhrat qozongan. 1963 y.da Kino, radio va telekörsatuv boş boşqarmasi tuzildi. 60-y.larda G. Barakatning «Gunoh», T. Salohning «Qahramonlar kuraşi», S. Sayfining «Seviş mavridi emas» filmlarida xotinqizlar ozodligi masalasi, Yu. Şaxin, K. aş-Şayxning filmlarida dehqonlar va ziyolilarning ongi uygonişi muammolari kötarildi. 70—80-y.larda ekranga çiqarilgan badiiy tasmalar xalq hayoti, turmuş jumboqlari, maorif islo-hoti va b. mavzularga bağişlangan. 1975 y.dan milliy kino festivallari, 1976 y.dan Qohira xalqaro kinofestivallari muntazam ötkazila boşladi. M.ning köplab filmlari Jeneva, Bayrut, Toşkent kinofestivallarida oltin sovrin va faxriy yorlikdar b-n takdirlangan. Mamlakatda 8 kinostudiya, 350 kinoteatr bor.
Özbekiston — M. munosabatlari. 1992 y. yanv.da M. rasmiy delegatsiyasining Özbekistonga va 1992 y. dek. da ÖzR Prezidenti I. Karimovning M.gataşrifi vaqtida ikkala mamlakatning turli sohalardagi hamkorlikni çuqurlaştiriş va kengaytiriş muddaolari tasdiklanib, ularga aniklik kiritildi. 2000 y.gaça mamlakatlar örtasida 10 ta ikki tomonlama hujjat imzolandi. ÖzR b-n M. örtasidagi munosabat va hamkorlik asoslari, investitsiyalarni rağbatlantiriş va özaro himoya qiliş, iqtisodiy, ilmiy va texnikaviy hamkorlik, aviatsiya qatnovi va havo transporti sohasidagi hamkorlik, Toşkent şarqşunoslik in-ti b-n M.ning Al-Azhar unti örtasida fan va madaniyat sohasidagi hamkorlik, Özbekiston va M. taşki işlar vazirliklari örtasida hamkorlik va maslahatlaşuvlar töğrisidagi bitimlar şu hujjatlarning eng muhimlaridir.
Q.: Misr, Qadimgi Misr
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИСР, Миср Араб Республикаси (Жумҳурия Миср ал-Арабия) — Африканинг шим.-шарқи ва қисман Осиё (Синай я.о)да жойлашган давлат. Майд. 1001,4 минг км2. Аҳолиси 69,5 млн. киши (2001). Пойтахти — Қоҳира ш. Маъмурий жиҳатдан 27 муҳофазага бўлинади.
Давлат тузуми. М — республика. Амалдаги конституцияси 1971 и. II сент. даги референдумда маъқулланган, кейинчалик унга ўзгартиришлар киритилган. Давлат бошлиғи — президент (1981 й.дан Муҳаммад Ҳусний Муборак). Ва-колат муддати — 6 й. Чекланмаган марта қайта сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни президент амалга оширади; у бош вазир ва ҳукумат аъзоларини тайинлайди ҳамда лавозимларидан озод қилади.
Табиати. М. ҳудудининг деярли хдммаси чўл зонасида жойлашган. Шундан фақат 3,5% (35 минг км2) Нил да-рёси дельтаси ва водийсига тўғри келади. Рельефи ва геологик тузилиши жиҳатидан М. ҳудуди шартли равишда тўрт зонага бўлинади: 1) Ливия чўли; 2) Арабистон чўли; 3) Синай я.о.; 4) Нил дарёси водийси ва дельтаси. Рельефи, асосан, текислик; Қизил денгизга яқин ерлар тоғликдир. Ливия чўли платосининг баландлиги шим.да 100 м, жан.да 600 м, жан. гарбда 1000 м гача бўлиб, ер юзаси қум ва тошлоқ. Арабистон чўли ясситоғлиги шарқда 700 м гача кўтарилган, бу ерда бал. 2000 м гача бўлган тизмалар бор. Нил водийсига яқин жойларнинг бал. эса 100— 200 м. Ясситоғлик кристалли жинслардан тузилган. Нил водийсининг кенглиги (М. чегарасида) жан.да 1—3 км, дельтага яқин жойда 20—25 км. Синай я.о.нинг У, қисмини Ат-Тих қирлари эгаллаган. Ярим оролнинг жан.да бал. 2641 м гача бўлган тоғлар бор. Фойдали қазилмалардан: темир, марганец, мис, рух, қўрғошин, вольфрам, молибден, уран ва олтин, шунингдек, нефть, табиий газ, фосфорит, ош тузи, оҳактош бор. Синай я.о.да кумир конлари мавжуд.
Мамлакатнинг катта қисмида ҳаво қуруқ ва кам булутли, тропик конти-нентал чўл иқлими, ёғин аҳён-аҳёндагина ёғади. Ҳароратнинг суткалик фарқи катта. Mac, чўдда кундузи т-ра 50° бўлса, кечаси 0°. Ўрта денгиз бўйида субтропик, ёзи иссиқ ва қуруқ, қиши юмшоқ ва серёғин. Энг иссиқ ойлари (июль—авг.) нинг ўртача т-раси Искандарияда 25°, Қоҳирада 27°, Асвонда 33°. Энг салқин ойлари (янв.— фев.)нинг т-раси Искандарияда 14°, Қоҳирада 12°, Асвонда 16°. Апр. ва май ойларида 50 кунгача чўл шамоли (хасмин) эсиб туради. Ўртача йиллик ёғин Искандарияда 180 мм, Қоҳирада 34 мм, Асютда 7 мм, Асвонда 3 мм. Ёғин аксари қисқа муддатли жала бўлиб ёғади.
Мамлакатдан биргина Нил дарёси ўтади. Унинг суви тўғонлар б-н тартибга солинган. Баланд Асвон тўғони қурилгач, мамлакат жан.да Носир номидаги катта сув омбори вужудга келди. Воҳаларда сизот сувлардан кенг фойдаланилади. Майда кўл кўп. Нил дельтасида каналлардан суғоришда фойдаланилади. Айрим каналларда кема катнайди.
Жан.дан шим.га томон дастлаб сариқ-қўнғир чўл тупроғи, сўнгра бўз тупроқ (араблар бодия — «чўл» тупроғи дейишади), тақир бўз тупроқ, шўрхоклар, Нилнинг дельта қисми — ботқоқ тупроқ. Мамлакатнинг ғарбий қисмида кўчма кумлар бор. Нил водийси ва дельтасининг тупроғи жуда унумдор.
М. ҳудудининг катта қисми сувсиз ва ўсимликсиз чўллардир. Ксерофит ва лишайниклар, қисман дарахтсимон усимликлар, Ливия чулининг шим.да қишда эфемерлар ўсади. Кўпроқ бутасимон ва ут ўсимликлар тарқалган. Нил водийсида, асосан, маданий усимликлар экилади. Ўрта денгиз соҳилларида чалов, чўл пиёзи, наъматак, янтоқ ва б. бор.
Ҳайвонлардан судралувчилар, жумладан, калтакесак кўп. Чулларда чия-бўри, тулки, сиртлон ва б. ҳайвонлар учрайди. Нил бўйида ғоз, оққур, ўрдак, шунингдек, йиртқич қушлар бор.
Аҳолисининг 98% мисрлик араблар. Нубийлар, барбарлар, копт (қибт)лар (маҳаллий христианлар) М.нинг туб аҳолиси бўлиб, мамлакатга келган араблар б-н аралашиб кетган қад. мисрликларнинг авлодларидир. Греклар, арманлар, итальянлар, инглизлар, французлар ҳам яшайди. Расмий тил — араб тили, деярли бутун аҳоли шу тилда гаплашади. Аҳоли, асосан, ислом динининг суннийлик йўналишида; христианлар 10% ни ташкил этади. Аҳолининг 43,9% шаҳарларда истиқомат
қилади. Энг йирик шаҳарлари: Қоҳира, Искандария, Порт-Саид, Исмоилия, Танта, Сувайш, Ал-Мансура, Даманхур, Ал-Маҳаллат-ул-Кубро.
Тарихи. М. — инсоният тамадцуни (цивилизацияси)нинг илк маконларидан бири (қ. Миср, Қадимги Миср). 3— 4-а. ларда М. Рим империяси таркибига кирган. Рим империяси емирилгач (395), Византиянинг бир вилояти бўлиб қолди.7-а. бошларида бутун М. аҳолиси Византиянинг расмий право-слав черковига қарши бўлган христи-анларнинг монофисит мазҳабини қабул қилди. Аҳоли копт (қибт) тилида сўзлашар эди. Шу даврда М.ни сосонийлар, 639—642 й.ларда эса араблар босиб олди ва мамлакатда ислом дини тарқала бошлади. Кейинчалик тулунийлар (868 — 905), аббосийлар (905— 935), ихшидийлар (935—969) сулолалари ҳукмронлик қилди. Фотимийлар даври (969—1171 )да Фаластин, Шом (Сурия) ва Ғарбий Арабистон М.га қарам бўлган. 1113 й. салиб юриши қатнашчилари М.га бостириб кирди. Шим. Сурия ва Ирокдаги салжуқийлар ноиби Нуриддин Маҳмуд ибн Занги (1146—74) салибчиларга қарши курашда Фотимий халифа Адид (1160—71) га катта ёрдам берди. Бунинг эвазига халифа уни вазир қилиб тайинлади (1169). 1171 й. айюбийларсулоласи (1171 —1250) нинг асосчиси Салоҳиддин тахтга чикди. 1174 й. эса у султон номини олди. 1187 й. Сурия ва М. ҳарбий кучлари бирлашиб, салибчиларга қақшатқич зарба берди ва Фаластин б-н Сурияни улардан озод қилди. М.да 13- а. ярмигача Айюбийлар, 14—15-а.ларда мамлуклар ҳукмронлик қилди.
1517 й. турк султони Салим I М.ни эгаллаб, уни Усмонли турк давлати таркибига қўшиб олди. 18-а. 2-ярмидан Усмонли турк салтанати таназзулга учрай бошлади. Бундан фойдаланган мамлук бекларидан Алибей мустақил давлат тузишга эришди (1769), Алибейнинг вафотидан сўнг тахт учун кураш кучайди. 18-а. охири — 19-а. бошларида Франция ва Англия М.ни босиб олишга ҳаракат қилдилар. 1798 й. М.ни Наполеон армияси эгаллади. 1801 й. да ин-глиз флоти француз флоти устидан ғалабага эришди. 1805 й. да ҳокимнят Муҳаммад Али пошо қўлига ўтди. Муҳаммад Али М.ни кучли, мустақил давлатга айлантириш мақсадида мамлук бейларига қарши кураш олиб борди. Мамлакат иқтисодиётининг асоси бўлган қ.х.ни ривожлантирди. Бу даврда биринчи мовут, тўқимачилик ф-калари, металлургия, қанд, ойна з-длари қурилди. Европа усулидаги мактаблар очилди, ёшлар ғарб давлатларига ўқишга юборилди. Француз ҳарбий маслаҳатчилари ёрдамида армия қайта тузилди. Маҳаллий аҳоли армияга олина бошлади (илгари фақат ёлланма аскарлар бўлар эди). Муҳаммад Али Сурия, Фаластин ва Арабистон я.о.нинг бир кисмини босиб олди (1831—33). Туркияга қарамликдан қутулиш учун 1831 й.да унга қарши уруш очиб, турк армиясини мағлубиятга учратди. Лекин Англиянинг иккинчи Туркия-М. уруши (1839—40)га аралашуви натижасида М. армияси енгилди. Бундан ташқари, Англия 1838 й.ги инглиз-турк савдо битимидаги шартларни М.га маж-буран қабул қилдирди. Бу эса мамлакатга инглиз моллари кўплаб кириб келишига йўл очиб берди. Сувайш канали ишга туширилиши (1869) б-н Англия ва Франция М.да зўр бериб ўз ҳукмронлигини ўрнатишга уринди. 1882 й. инглизлар армияси М.ни эгаллаб олди ва халқ қўзғолонини ша-фқатсиз бостирди. Мамлакатда мустамлака тартиби ўрнатилди. Инглизлар банк ва молия ишларини, ирригация қурилишлари, алоқа йўлларини ўз қўлларига олди. М. фақат пахта етиштирадиган давлатга айланиб қолди. 20-а. бошларида Мустафо Комил (1874— 1908) раҳбарлигида миллий озодлик ҳаракати авж олди. Аммо мустамлакачилар халқ ҳаракатини бостирдилар. 1914 й.да М.да Британия протекторати ўрнатилди.
1918 й.да Зағлул Саъд бошчилигида «Миср делегацияси» (кейинчалик «Вафд») партияси тузилди. Бу партия 1919—1924 й.ларда инглизларга қарши кўтарилган қўзғолонга бошчилик қилди. Халқнинг кураши натижасида инглиз протекторати бекор қилиниб, М. мустақил подшохлик деб эълон қилинди (1922). 1923 й. М. конституцияси кабул этилди. Бу конституция парламент тузишни назарда тутди. У айрим эркинликлар — сиёсий ташкилотлар тузиш ва матбуот эркинлигини берди, шу б-н бирга, подшоҳга депутатлар палатасини тарқатиш, парламент чақириклари муддатини суриш, вазирларни тайинлаш ва бўшатиш ҳуқуқини ҳам берди. Шундай бўлсада, Англия М.да ўз мавқеини, яъни давлат идоралари ҳамда ҳарбий кучлар устидан назоратини, мамлакатда инглиз армиясини сақлаб қолди. Парламент сайловида «Вафд» партияси ғалабага эришди ва Зағлул Саъд бошчилигида янги хукумат тузилди. Бироқ мамлакатда миллий озодлик кураши тўхтамади.
1936 й. Англия б-н М. ўртасида шартнома тузилди. Шартномага мувофиқ, инглизлар М.ни босиб олишни тўхтатдилар, лекин мамлакатда ҳарбий базалар ва армия сакдаш ҳуқуқини олдилар. 2-жаҳон уруши даврида М. Италия-Германия ва Англия армиялари ўртасидаги жанг майдонига айланди. Урушдан кейин М.да миллий озодлик ҳаракати янада кучайди. Араб-Исроил уруши даври (1948— 49)да мамлакатда реакция авж олди, сўл вафдчиларни, талабалар ҳаракати раҳбарларини қамаш бошланди. Бунга қарши халқ ҳаракати янада авж олди. Парламент 1936 й. ги Англия-М. шартномасини бекор қилиш тўғрисида қарор қабул қилди. Шундан кейин Англия М.га қарши агрессия уюштирди. М. халқи мустамлакачиларга қарши партизан урушини бошлади. 1952 й. 23 июлда Жамол Абдул Носир бошчилигидаги «Зуббот алаҳрор» («Озод зобитлар») уюшмаси армияга таяниб, давлат тўнтариши ўтказди. Давлат ҳокимияти Инқилобга раҳбарлик кенгаши ихтиёрига ўтди. Генерал М. Нажиб кенгаш раиси ва ҳукумат рахбари этиб тай-инланди; амалда кенгашга Носир раҳбарлик қилди. Янги ҳукумат аграр ислоҳот ўтказиб, фаллоҳларни ер б-н таъминлади, мамлакатни индустрлаштириш, иқтисодий мустақилликка эришиш сиёсатини олиб борди. 1953 й. 23 июнда М. республика деб эълон қилинди. 1953 й. ўрталарида янги тузум раҳбарлари орасида икки оқим — Нажиб бошчилигидаги эски демократия ва Ж. А. Носир раҳбарлигидаги инқилобий демократия тарафдорлари пайдо бўлди. Зидцият кескинлашиб, натижада Нажиб ҳукуматдан четлатилди, Жамол Абдул Носир бош вазир бўлиб қолди (1954). Англия - М. шартномаси (1954)гамувофиқ, 1956 й. 18 июнда охирги инглиз аскари М.дан чиқиб кетди. М.нинг сиёсий суверенитети тикланди.
1956 й. 23 июнда М. Республикасининг конституцияси қабул қилинди ва Жамол Абдул Носир президент этиб сайланди. Президент Сувайш канали компанияси давлат ихтиёрига олинганлигини эълон қилди. Шундай қилиб, иқтисодий тараққиёт дастурини маблағ б-н таъминлашнинг мухим манбаи қўлга киритилди. Шундан кейин М.га қарши Англия— Франция —Исроил тажовузи бошланди. Халқ босқинчиларга қарши қўзғалди. Тинчликсевар халқларнинг талаби б-н инглиз, француз (1956 й. дек.) хамда Исроил (1957 й. март) армияси М.дан чиқиб кетишга мажбур бўлди.
1958 й. 1 фев.да М. ва Сурия ҳукуматларининг ўзаро келишуви натижасида янги унитар (бирлашган) давлат — Бирлашган Араб Республикаси (БАР) тузилди. Сурияда 1961 й. 28 сент. да давлат тўнтариши ўтказилиб, Сурия БАР таркибидан чикди. М. БАР номини сақлаб қолди. 1971 й. сент.дан БАР М. Араб Республикаси деб номланди.
1963 й.да Ж.А.Носир раҳбарлигида Араб Социалистик Иттифоқи (АСИ) тузилди. АСИ 1952 й. июль инқилобининг мақсад ва тамойилларини химоя қилиш, қолокдикни тугатишни ўзининг асосий бурчи деб билди. 1964 й. 23 мартда янги муваққат конституция қабул қилинди. Конституцияга мувофиқ, ҳамма корхоналар халқники деб ҳисобланди. Шу б-н бирга, хусусий ва кооператив мулк хдм сақланиб қолди. Ж. А. Носир президентлиги даврида муҳим ижтимоий-иқтисодий ислоҳотлар ўтказилди. Банклар, кўпгина йирик ва ўрта савдо ҳамда саноат компаниялари давлат ихтиёрига олиниши, кенг миқёсда янги корхоналар қурилиши туфайли иқтисодиётда қудратли давлат сектори барпо этилди.
1967 й. баҳоридаЯқин Шарқдаги можаро кескинлашди. 5—10 июнь кунлари Исроил қўшинлари Синай я.о.ни босиб олиб, Сувайш каналининг шарқий соҳилига етиб келди. Халқаро жамоатчилик ва аввало БМТ Хавфсизлик Кенгашининг талаби б-н уруш ҳаракатлари тўхтатилди. Аммо уруш натижасида М.нинг иқтисодиётига катта талафот етди. Уруш туфайли Сувайш канали зонасидаги иқтисодий ҳаёт издан чиқди. Каналдаги кема қатнови 1975 й.гача тўхтаб қолди.
1968 й. 30 мартда Ж.А.Носир Исроил тажовузи оқибатларини тугатиш учун барча куч ва воситаларни сафарбар этиш дастурини баён қилди. 2 май умумхалқ референдуми бу дастурни маъқуллади.
1970 й. 28 сент.да Ж.А.Носир вафот этди. Ўша йил 15 окт.да А. Садат президент этиб сайланди. Унинг даврида бозор муносабатларини ривожлантириш, иқтисодиётнинг хусусий секторини кучайтириш ва фаоллаштириш, мамлакатда ишлаб чиқариладиган маҳсулотлар ва аввало истеъмол моллари хамда хизматлар ҳажмини ошириш, хорижий инвестицияларни жалб этиш йўлини амалга оширишга киришилди. Бироқ 1967 й. «олти кунлик» урушда Исроил томонидан босиб олинган М. ерларини (Синай я.о.ни) қайтариб олиш муаммоси ҳал бўлмай қолаётган эди. 1973 й. окт.да М. армияси Сувайш каналидан ўтиб, унинг шарқий соҳилига тушди. Уруш натижасида муаммони ҳал этишнинг иложи бўлмагач, ўт очиш тўхтатилди ва 1974 й.да қўшинларни бир-биридан йироклаштириш ҳақида битим имзоланди. 1979 й.да Кэмп-Дэвид (АҚШ)да тузилган сулх. шартномаси асосида Исроил узи босиб олган ерларни М.га қайтариб берди. Бу сулҳга бошқа араб давлатлари қарши чикди ва М.ни Араб давлатлари уюшмасидан чиқарди. 1981 й. 6 окт.да А. Садат диний ташкилот аъзолари томонидан ўлдирилди ва ўша йил 13 окт. да Ҳусний Муборак президент этиб сайланди. Янги раҳбарият ички сиёсий вазиятни, халқ норозилигини юмшатиш тадбирларини кўрди, ижтимоий турмушни бирмунча эркинлаштирди, иқтисодиётни соғломлаштириш йўлида катта қадамлар қўйди. И.ч. тармоқларини жадал ривожлантириш орқ-али иқтисодиётдаги номутаносибликни бартараф этиш йўли тутидди. Мамлакатни замонавий бозор муносабатларини шакллантириш йўлидан ривожлантиришни жадаллаштиришга қаратилган ислоҳотлар амалга оширилди. Халқаро майдонда оғир-вазмин ва эпчил сиёсат ўтказила бошлади. Жумладан, Қўшилмаслик ҳаракати, Араб давлатлари уюшмаси, Ислом конферен-цияси ташкилоти б-н ҳамкорлик фа-оллаштирилди. Яқин Шарқдаги тинчлик жараёнини давом эттириш, араб-исроил можаросини бартараф қилиш М. ташқи сиёсатининг асосий масаласи қилиб қўйилди. 1989 й.да М.нинг Араб давлатлари уюшмасига аъзолиги тикланди. М. — 1945 й. дан БМТаъзоси. ЎзРсуверенитетини 1991 й. 26 дек.да тан олган ва 1992 й. 23 янв. да дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 23 июль — Инқилоб куни (1952).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Миллий демократик партия, 1978 й.да ташкил этилган; Миллий тараққийпарвар (сўл) партия, 1976—77 й.ларда тузилган; Меҳнат партияси, 1978 й.да асос солинган; Либераллар партияси, 1976—77 й.ларда ташкил этилган, 1990 й. янв. гача Либералсо-циалистик партия деб аталган; «Ал-Вафд» партияси, 1978 й.да тузилган; «Ал-Умма» («Миллат») партияси, 1983 й.дан ошкора фаолият юрита бошлаган. М. мехнат федерацияси касаба уюшмаси, 1957 й.да асос солинган, Африка касаба уюшмалари бирлиги ташкилотига киради.
Хўжалиги. М. — аграр-индустриал мамлакат. Жаҳон бозорига юқори си-фатли узун толали пахта ва ундан тўқилган газламаларни кўп микдорда етказиб беради. 70-й.лар охири —80-й. лар бошларида нефть қазиб олиш ва экспорт қилиш купая бошлади. Иқтисодий тараққиётга, айниқса, саноат ва унга кўмаклашувчи тармоқларни ривожлантиришга эътибор кучайди. 90-й.ларнинг ўрталарида ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 28,5%, қ.х. улуши 20% га етди.
Саноати мустақилликка эришгунга қадар, асосан, майда ҳунармандчилик корхоналаридан иборат эди. Искандарияда нефтни қайта ишловчи, автомобиль шиналари ишлаб чиқарувчи з-длар, Сувайш-Қоҳира нефть қувури мавжуд. 1952 й.дан бери 1000 дан ортиқ янги саноат объектлари ишга туширилди. Саноат корхоналари, асосан, Қоҳира, Искандария ва Нил дельтасидаги бошқа йирик шаҳарларда жойлашган. 1958 й.да Қоҳира яқинида қурилган Ҳулвон металлургия з-ди мамлакатнинг дастлабки йирик металлургия корхоналаридандир. Бу з-д Асвон яқинидан қазиб олинган сифатли темир (40—60%) рудаси асосида ишлайди. Асвон ш.да йилига 300 минг т пўлат ишлаб чиқарадиган металлургия маркази бор. Машинасозлик саноати ҳам қайта қурилган. Мостородда электр кабеллари з-ди ва металл буюмлар ишлаб чиқариш ф-каси, Ҳулвонда ва-гонсозлик, автомобиль, пўлат қувурлар з-длари, Искандарияда тўқимачилик саноати ускуналари з-ди, Қоҳирада велосипед ва телевизор з-длари, Порт-Фуод, Искандарияда кемасозлик корхоналари, кейинги йилларда ишга туширилган автомобиль, трактор, совиткич, металл қирқиш станоклари ишлаб чиқарувчи корхоналар ҳам бор. Сувайш, Қоҳира, Искандария, Танта ш.лари нефтни қайта ишлаш марказларидир. Киме саноати фақат минерал ўғит и.ч.дан иборат. Кафр-уззайят ва Абузаъбалдаги з-длар йилига 200 минг т суперфосфат и.ч. қувватига эга. Асютда йилига 200 минг т суперфосфат чиқарадиган з-д мавжуд. Абузаъбалда қурилган антибиотиклар з-ди фармацевтика саноатига асос солди. Яна 5 фармацевтика корхонаси қурилди. Булардан ташқари, Асвонда кальций, Су-вайшда аммоний сульфат, Искандария ёнида сода з-длари, Хулвонда кокскимё з-ди бор. Қурилиш ашёлари саноати корхоналари Ҳулвон, Ал-Маъсара, Ал-Тур ва Искандария атрофларида бўлиб, асосан, цемент ишлаб чиқаради. Йирик тўқимачилик корхоналари Ал-Маҳаллат-ул-Кубро, Кафр-уд-Даввар ва Кафр-уззайят ш.ларидадир. Озиқ-овқат саноати қ.х. маҳсулотини қайта ишлайди. Армант, Кўм-Умбў, Адфу ш.ларида йирик қанд з-длари бор. Асвон гидроэнергетика мажмуига кирувчи электр ст-ялар ва ёқилғи б-н ишлайдиган электр ст-ялар йилига ўртача 525 млрд. кВтсоатдан ортиқ электр энергия ишлаб чиқаради.
Қишлоқ хўжалигининг етакчи тармоғи — деҳқончилик. Қ.х., асосан, Нил дельтаси ва водийсида ривожланган, бу ерда 3 млн. гектарга яқин (мамлакат ҳудудининг 3%) майдонда йилига 2 марта, Асвон тўғони қурилгандан бери 3 марта (қишда ҳам) экин экиб, ҳосил олинади. Биринчи навбатда кўпроқ даромад келтирадиган шоликорлик ва пахтачилик (ингичка толали пахта тайёрлаш бўйича дунёда 1-ўрин) ривожланган. Бундан ташқари, буғдой, арпа, маккажўхори, дуккаклилар ва сабзавот, шакарқамиш, хашаки экинлар экилади. Цитрус мевалар (апельсин, мандарин, лимон), хурмо, банан, анжир, узум, асосан, мамлакат шим.да етиштирилади.
Табиий яйлов ва ем-хашак камлиги сабабли чорвачилик дуруст ривожланмаган. Ўтроқ аҳоли (деҳқончилик воҳаларида) қорамол (сут учун), қўй, эчки ва хонаки парранда, кўчманчилар эса туя, қўй ва эчки боқади. Асал-аричилик ривожланган. Нил дарёси ва ички кўлларда, шунингдек, Ўрта денгизда балиқ овланади.
Транспорти. Мамлакат ичида юклар, асосан, автомобиль транспортида (85%) ташилади. Юк ташишнинг салкам 10% т.й.ларга, 5% часи сув транспортига тўғри келади. Автомобиль йўллари уз. 48,8 минг км. Энг муҳим автомагистраллари: Қоҳира — Искандария, Искандария — Марсо Матруҳ, Қоҳира — Сувайш, Сувайш — Порт-Саид, Қоқира — ал-Ғардақа, Қоҳира — Асют. Т.й. узунлиги — 8,8 минг км. Асосий т.й. магистраллари: Қоҳира — Асвон, Қоҳира — Искандария, Қоҳира — Сувайш, Порт-Саид — Исмоилия. Нил ва магистрал каналлардаги кема қатнови йўллари уз. — 3 минг км дан ортиқ. Денгиз савдо флотининг тоннажи — 1,68 млн. тонна дедвейт.
Ташқи савдо юклари, асосан, хорижий денгиз кемалари ва самолётларда ташилади. Асосий денгиз порти — Искандария (Ўрта денгизда), бошқа йирик портлари — Порт-Саид ва Сувайш (Сувайш каналида), Рас-Шукейр ва Сафага (Қизил денгизда), Қоҳирада йирик халқаро аэропорт бор.
М. четга нефть ва нефть маҳсулотлари, пахта, ип газлама ва калава ип, алюминий ва б. чиқаради. Четдан машина ва асбоб-ускуна, дон ва б. озиқ-овқат махсулотлари, цемент, металл, ёғоч ва б. олади. Ташқи савдодаги асосий мижозлари: Италия, Франция, Германия, Япония, АҚШ. Чет эл сай-ёҳлиги анчагина даромад келтиради. Пул бирлиги — Миср фунти.
Тиббий хизмат аралаш тарзда ташкил этилган. Соғлиқни сақлаш вазирлиги, муҳофазаларда соғлиқни сақлаш департаментлари бор. Мамлакатда бепул тиббий хизмат йўлга қўйилган. Хусусий шифохоналар ҳам бор. Врачлар ун-тларнинг 9 та тиббиёт, 4 та стоматология, 6 та фармацевтика ф-тида, шунингдек, чет элларда тайёрланади. Ўрта малакали тиббий ходимлар тайёрлайдиган 276 та мактаб бор. Ун-тларнинг тиббиёт ф-тларида и.т.лар ўтказилади.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. М.ни 7-а.да араблар истило қилганидан кейин ислом диний мактаблари кўплаб очила бошлади. 10-а. да ал-Азҳар мусулмон унтига асос солинди. Дастлабки дунёвий ўқув юртлари 19-а. 2-ярмида пайдо бўлди. Хорижий ва маҳаллий хусусий мактаблар барпо этилди. 4 й.лик бошланғич мактаб энг кўп тарқалган ўқув юрти эди.
.1952 й.дан кейин бошланғич ва ўрта мактаб ислоҳ қилинди. 1956 й.да барча болаларга 6 ёшдан мажбурий бепул бошланғич таълим бериш ҳақида қонун қабул қилинди. 1962 й.ги декрет мактабгача тарбиядан то олий ўқув юртигача бўлган барча давлат ўқув юртларида бепул таълимни жорий этди. Эндиликда болалар учун 6 ёшдан бошлаб 6 й.лик бошланғич таълим, сўнгра 3 й.лик тўлиқсиз тайёрлов мактаби, 3 й.лик тўлиқ ўрта мактаб мавжуд. Барча босқичларга эга бўлган хусусий мактаблар бор. Ҳунартехника тайёргарлиги ҳунар билим юртлари, ҳунар марказлари, ўрта махсус ўқув юртлари, шунингдек, 5 й.лик техника мактабларида олиб борилади.
Олий таълим тизимига ун-т, ин-т ва 4 й.лик коллежлар киради. Тўлиқсиз олий маълумот берадиган 2 й.лик техника ин-тлари хам бор. Мамлакатдаги 14 та ун-тнинг энг йириклари: К,оҳира, Айн уш-Шамс, Искандария ун-тлари, Қоҳирадаги Америка унти, Ал-Азҳар унти. Энг йирик ин-тлари: Ал-Мансура ва Қоҳирадаги политехника ин-тлари, Асвондаги индустриал ин-т ва б.
Йирик кутубхоналари: Қоҳирадаги Миллий кутубхона (1870), М. ин-тининг кутубхонаси (1859), Қоқирадаги Миллий мажлис кутубхонаси (1924), Қоҳира унти кутубхонаси (1908), Искандария унти кутубхонаси (1942), Қоҳирадаги Ҳулвон унти кутубхонаси, Искандариядаги Муниципал кутубхона (1892).
Йирик музейлари: Ислом санъати музейи (1882), Геол. музейи (1899), М. музейи, Замонавий санъат музейи (1920), Пахта музейи (1923), Т.й. музейи (1933), Ҳарбий музей — ҳаммаси Қохирада, Искандариядаги Юнонрим осори атиқалари музейи (1892).
Илмий муассасалари: Қоҳирадаги М. ин-ти (1798), И.т. ва технология академияси (1971, таркибида и.т. маркази, Атом энергияси маркази, металлургия марказий тадқиқот ин-ти, Океанография ва балиқ и.т. ин-ти, Астрономия ин-ти, Нефть тадқиқот ин-ти, Ахборот ва ҳужжатлаштириш миллий маркази мавжуд). Қоҳирада Пед. тадқиқотлари миллий маркази, ал-Жизада Араб тили академияси, қ.х. тадқиқот маркази ва б. бор.
Матбуоти, телекўрсатуви ва радиоэшиттириши. М.да вақтли нашрлар сони 300 дан ошади. Энг йириклари: «Алақром» («Эҳром», кундалик газ., 1875 й.дан), «Ал-ахбор» («Хабарлар», кундалик газ., 1944 й.дан), «Ал-жумҳурия» («Республика», кундалик газ., 1953 й.дан), «Ал-аҳоли» (кундалик газ., 1978 й.дан), «Ахбор ал-Яум» («Кун янгиликлари», кундалик газ., 1944 й.дан). «Алаҳрор» («Либераллар», ҳафталик газ., 1977 й.дан), «Ал-Вафд» («Делегация», ҳафталик газ., 1984 й.дан), «Ахер саа» («Сўнгги соатда», ҳафталик жур., 1934 й.дан), «Алка-вакиб» («Юлдузлар», ҳафталик жур., 1952 й.дан), «Октобр» («Октябрь», ойлик жур., 1976 й.дан) — ҳаммаси араб тилида; «Журналь д’Эжипт» («Миср газетаси», француз тилида чикадиган кундалик хусусий газ., 1936 й.дан), «Ижипшн газетт» («Миср газетаси», инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1880 й.дан), «Ижипшн мейл» («Миср почтаси», инглиз тилида чикадиган газ., 1910 й.дан) ва б. Яқин Шарқ ахборот агентлиги (МЕНА), М.нинг расмий ахборот агентлиги, 1955 й.датузилган. М. радиоэшиттириш ва телекўрсатув уюшмаси 1928 й.да ташкил этилган.
Адабиёти энг қад. адабиётлардан бўлиб, мил. ав. 3минг йилликда пайдо бўлган. Қад. М. ва қибт адабиёти ривожланган. Расмий ва тарихий воқеалар баёни, меҳнат жараёнини куйловчи қўшиклар каби адабий ёдгорликларнинг кўпгина намунаси шохлар сағаналари деворларига ёзиб қолдирилган. Ўрта ва Янги шохлик (мил. ав. 16—11-а.лар) папирусларида ёзилган кўпгина ривоятлар сақланган. Уларнинг му-аллифлари маълум эмас. Асосий жанрлари: эртак, ривоят, мадҳия, марсия, дуо, насиҳат, масал, эпос, ишқий лирика кабилар. Мил. 7—15-а.ларда араб адабиёти шаклланиб, равнақ топди. Адабий жанр ва мавзулар кенгайди. Янги М. адабиёти турклар ҳукмронлиги (16—18-а.лар) туфайли ривожланмай қолган эди. 19-а. бошларидан М. адабиёти Европа мустамлакачиларига қарши кураш таъсирида араб тилида ривожланди. 19-а.нинг 1-ярмида Муҳаммад Алининг ислоҳоти муносабати б-н М.да дунёвий мактаблар очилди, китоблар нашр этила бошлади, биринчи араб газ. чоп этилди. Ана шу даврда Муқаммад Абдо, Абдуллоҳ Нодим, Адиб Исҳоқ каби маърифатпарвар адиблар хорижий келгиндилар зулмига қарши чиқиб, ижтимоий ислоҳотларнинг зарурлиги ҳақида ёздилар, Маҳмуд Сами ал-Барудий (1837—1904) ўз шеърларида инглиз мустабидларига қарши курашишга чақирди. Ҳофиз Иброҳим (1871 — 1932) ва «шоирлар амири» Аҳмад Шавқий (1869—1932) ҳам ўз асарларида инглизлар ҳукмронлигига қарши курашни тасвирлади. Янги М. адабиёти ва публицистикасининг асосчиси Мустафо Комил (1874— 1908) ҳам ўша даврнинг йирик маърифатпарваридир. 1919—24 й.ларда М. халқининг инглизларга қарши қўзғолонларидан кейин Тоҳо Ҳусайн, Тавфиқ алҳаким каби адиблар самарали ижод қилдилар. 20-й.лар М. адабиётида маиший мавзудаги новеллалар асосий ўринни эгаллади. Унинг асосчиси «Шайх Жума ва бошқа ҳикоялар» номли илк новеллалар тўплами муаллифи Маҳмуд Таймурдир. Салом Мусо ва Иброҳим Амин каби кекса тараққийпар-вар адиблар ҳам меҳнаткашларнинг инглизлар ҳукмронлигига қарши курашини акс эттирувчи асарлар яратиб, миллий озодлик ғояларига содиқ қолдилар. 20-й.ларда М. адабиётида маиший мавзудаги драмалар ҳам пайдо бўдди. М. Тай-мурнинг «Ҳалокат», Фарах Антуаннинг «Янги ва кўҳна Миср», Антуан Язбекнинг «Уйда бўрон» ва «Қурбон» пьесаларида замонавий мавзулар ўз ифодасини топган. 20—30-й.ларда атоқли драматург Аҳмад Шавқий қад. М. адабиёти тарихига оид «Клеопатранинг ўлими», «Антара» каби шеърий т-рагедиялар яратди. 30-й.ларда шеърият тараққиётида «Аполо» («Аполлон») тўгараги муҳим рольўйнади. М. адабиёти 2-жаҳон урушидан кейинги йилларда, айниқса,
гуркираб ривожланди. Бу давр адабиётида демократик ғояларни куйлаган бир қанча истеъдодли ёшлар пайдо бўлди. Тинчлик ва келажак учун кураш адибларнинг асосий мавзуи бўлди. 40— 50-й.лар ҳикоянавислигида Абдураҳмон алҳамисий ва Абдураҳмон аш-Шаркавий ижоди асосий ўринни эгаллайди. Ҳамисийнинг «Қонли кўйлак», «Қотмаган қон», «Биз ўлмаймиз» ва Шаркавийнинг «Байроқ», «Марказий кўча ортидан» каби тўпламларида миллий мустақиллик учун кураш акс этган. Худди шу мавзу романтик рухда Юсуф ас-Сибойининг «Юрагимни қайтариб бер» ва Исҳоқ Абдул Қуддуснинг «Ўйимизда эркак бор» асарларида ўз ифодасини топган. Бу даврдаги ижтимоиймаиший мавзуни акс эттирган романлар диққатга сазовор. Нагиб Маҳфуз инқилобгача ва ундан сўнгги давр ҳақида йирик асарлар яратди. «Овлоқкўчалар», «Ибтидо ва ин-тиҳо» номли романлари ва «Байн ал-Қасрайн», «Ас-Суккария» трилогияси адибга шуҳрат келтирди. У 50-й.ларда танқидий реализм анъаналарини давом эттириб, замонавий мавзудаги «Кузги беданалар», «Йўл», «Гадо» каби романлар ёзди. М. жамияти ҳаётида юз бераётган ижтимоий ҳодисаларни акс эттиришга уриниш адабиётдаги асосий йўналишдир. 60—90-й.лар адабиётнинг долзарб мавзудаги асарлари орасида ал-Ҳитанийнинг «Заъфарон» кўчасидаги ҳангомалар», ал-Куайиднинг «Миср диёридаги жанг», «Қишки туш», С Иброҳимнинг «Август юлдузи» романлари бор.
Меъморлиги. М. қад. меъморий ёдгорликларга бой мамлакат. 4 минг йиллик ривожланиш даврини ўз ичига олувчи Қад. М. меъморлигида эҳром, мақбараларнинг нодир шакл ва турлари яратилди. Булар жаҳон санъатининг ноёб намуналаридир. Юнон- Рим даври (мил. 300 й.)да қад. меъморий анъаналар б-н ёнма-ён янги меъморий обидалар юзага келди. Христианлик эса Бавит, Водий На-трун, Сўҳож саҳроларидаги монастирларда акс эттирилди. М.га араблар келиши натижасида мусулмон меъморлигининг ривожланишига асос солинди. Масжид, шоҳ саройи, ҳаммомлар ва ҳарбий қалъалар шаҳар меъморлигининг асосий унсурлари бўлиб қолди. Нилнинг шарқий қирғоғида қурилган Фустат қалъаси (640—41) арабларнинг М.да қурган дастлабки меъморий иншоотидир. 8—9-й.лардаёқ тўғри бурчакли, ҳовлили, атрофи устунли айвонлар б-н ўралган ўзига хос масжид бинолари пайдо бўлди (Амир масжиди, 641 — 827; Ибн Тулун масжиди, 876—79 ва б.). Фотимийлар Фустатни босиб олиб, унинг шим.да М.нинг ҳоз. пойтахти — Ал-Қоҳира (ғолиб)ни қурдилар (969). Фотимийлар (10—12-а.лар) ва айюбийлар (12—13-а.лар) давридан Қоҳирада кўп масжидлар, иншоотлар, шу жумладан, Қоҳиранинг уч шаҳар дарвозаси, Қоҳира қалъаси қолган. Мамлуклар даври (13— 16-а. бошлари)да катта масжидлар, мадрасалар қурилиши му-ҳим ўрин эгаллади. Бу бинолар безагида кошинкорлик, тош ва ойна катта ўрин олди. 16-а. дан иморатлар, асосан, турк анъаналари асосида қурилди. Mac, Муҳаммад Али масжиди (қалъада, 1630—48). 19-а. охири — 20-а. бошларида М. меъморлигида қад. миллий анъаналарни тиклашга интилиш кучайди. Бироқ, айни вақтда Европа классицизмининг ҳам таъсири зўрайди. Сувайш каналининг қазилиши (1835— 69) б-н янги шаҳарлар: Порт-Саид, Сувайш, Исмоилия қурилди. М.нинг ўзига хос шароитида Европа меъморлигини татбиқ этиш тажрибаси фақат ташқи сифатларни юзаки равишда қабул қилиш йўли б-нгина борди. 20-а. бошларида Қоҳира Гезир ва Род о.ларида қурилган янги бинолар ҳисобига анча кенгайди. 20-а.нинг 30—50-й.ларида М.нинг ижтимоий ва маданий ҳаётида олдинга силжиш юз бериши натижасида М. меъморлигида замонавийлик асосий ўрин эгаллади. Искандария қайта қурилиб, шарқда ал-Мунтаз, ғарбда Рас ат-Дин қалъалари б-н туташди. Ораликда истироҳат боғлари, спорт клублари қурилди. М. халқининг мустақиллик учун кураши утмишдаги миллий меросни ижодий тиклаш байроғи остида ўтди. Ан-Нахда «Уйғониш» номини олган бу ҳаракат, айниқса, адабиёт ва санъатга кучли таъсир этди, меъморлик ҳам бундан четда қолмади. Шу даврдаги М. меъморлари ўзининг янги йўналишида жаҳрн замонавий меъморлигининг назария ва амалиётини инобатга олиб борди. Крхира (1955) ва Искандария (1958) ш.ларини қайта қуриш режаси тузилди. 60-й.ларда янги меъморлик учун олиб борилган кураш, асосан, ғалаба қозонди. Замонавий услубда кўпгина жамоат бинолари (Қо-ҳира аэропорти, Искандарияда «Фаластин» меҳмонхонаси, Қоҳиранинг янги Мадинат-ан-Носир тумани, 1959— 62, бош меъмор Сайд Карим), Ҳукумат уйи, ун-т шаҳарчаси, касалхоналар, 100 минг ўринли стадион, сайёҳлар маркази қурилди. Уларда ўрта аср араб меъморлиги анъаналаридан ҳам фойдаланилган.
Тасвирий санъати. М.да қад. санъат обидалари кўп сақланган (қ. Миср, Қадимги Миср). Мусулмон тасвирий санъ-атининг бизгача етиб келган илк на-муналари фотимийлар даврига мансубдир. Фустатдаги хаммом деворига чизилган расмлар, тош, ёғоч, фил су-ягига ўймакорлик усулида ишланган созандалар, раққосалар, чавандозлар қиёфалари, ов ва зиёфат манзаралари, миниатюралар, «Мақомот» китобига ишланган суратлар шу жумлага киради. Уларнинг тасвирий услубида юнон ва қибт санъати анъаналари таъсири сезилади. Ўрта аср манзарали-амалий санъатида кашта, тўқима ёки босма гулли матолар, рангбаранг гулли со-пол буюмлар, тоғ биллуридан тарашлаб ва ўйиб нақшланган идишлар, сиркорлик б-н ишланган шиша буюмлар, нафис ўйма ва қадама анжомлар, жимжимадор ёғоч меҳроблар, минбарлар ясаш кенг урф бўлди. М.даги араб санъ-атининг барча турларида нақш ва ҳуснихат алоҳида ўрин олади. 10— 12-а.лар санъат асарларининг безакларида одам ва жониворлар тасвири кўп учрайди, кейинги даврларда эса табиат ва ўсимликлар тасвири, турли чизиқдар устунлик қилди.
19-а. охири — 20-а. бошларида М.да янги тасвирий санъат вужудга келди. Бу воқеа, бир томондан, янги даврдаги европалик усталар тажрибаси ва санъатини ўзлаштириш, иккинчи томондан, миллий озодлик ҳаракати таъсирида қад. ва ўрта аср миллий бадиий анъаналарини қайта тиклаш муддаоси б-н изохланади. Замонавий М. санъати нисбатан ёш. Илк даврда у ғарб модерн оқимлари таъсирида бўлсада, тезликда миллий анъаналар ва қад. меросни ўрганишга киришди. Янги санъ-атнинг асосчилари Маҳмуд Мухтор ва Маҳмуд Саиднинг ижоди 20-а.нинг 20—30-й.ларида гуллаш даврини бошдан кечирди. Буларга 40-й.ларда янги давр санъатининг йирик вакили Муҳаммад Нағи қўшилди. Уларнинг ижоди ўз халқининг қад. бадиий маданиятига интилиши, инсонпарварлиги ва халқпарварлиги б-н ажралиб туради. Мухторнинг йирик асарларидан «Уйғонаётган Миср» монументи кенг шуҳрат қозонган. Нағининг «Эфиопия ҳаётидан парча», «Пардоз», «Қоҳирадаги кўприк» ва б. асарлари машҳур. 1952 й. ги инқилоб ёш реалист рассомлар: манзарачи Георг Сабах, Лабиб Тадрос, Саид ас-Садр, портретчи Ҳусан Бакар, Латиф Насим, Муҳаммад Увайс ва б.нинг ижодига кенг йўл очди. 50-а.лар рассомлигида безак картиналар ҳам кенг тарқалди. Машҳур Жамол ас-Сағиннинг «Озодлик», «Тинчлик ғалабаси», «Африканинг уйғониши» каби рамзий ҳайкаллари муаллифнинг инсонпарварлик, халқ ғалабасига ишончидан далолат беради. Ҳайкалтарошлардан М. Мусо, А. Усмоний, ҳайкалтарош ва рассом Диа Саккофлар миллий мавзуни ифодалашнинг реалистик усулларига мурожаат этадилар. Баъзи ёш рассомлар Ғарбдаги энг янги модернистик оқимлар йўлидан боришга интилади. Анъанавий манзарали-амалий санъат турлари, суяк, ёғоч, металл ўймакорлиги, заргарлик, тўқувчилик, кулоллик тараққий этган. Сураткашлик ҳам ривожланди: Абдул Вофий, Фуод, Иззат, ал-Бухгўри, Зухдий Роҳа ва б. халқ амалий санъатида чинни, ойна, тош ва замонавий синтетик материаллардан фойдаланила бошлади. Қоҳирадаги нафис санъат мактаби бадиий ин-тга айлантирилди.
Мусиқа — М. маданий қаётининг ажралмас қисми. Қад. драматик диний жанрлардан тортиб мақамларгача машхур. Араб мақамлари Шаркдаги бошқа халқлар орасига ҳам ёйилган. Чолғу ас-боблари бениҳря хилма-хил. Мустамлакачилик асорати М. маданияти тараққиётига ғов бўлди. Саид Дарвиш (1892—1923) янги М. мусиқасининг қалдирғочидир. Унинг ёрқин ватанпарварлик руҳидаги қўшиқлари кўпгина араб мамлакатларига ёйилган. «Ал-Барух», «Шаҳризода», «Ўнлик ғиштин» каби мусиқали саҳна асарлари М. замонавий мусиқасига асос бўлди. 19-а. охири — 20-а. бошларида М. мусиқасида концертлар катта ўрин олди. Янги концерт жанрлари вужудга келди. 1910—20 й.ларда араб опереттаси деган жанр юзага келди. Композитор С. Дарвиш бу жанрнинг энг атоқли ар-боби эди. 1914 й.да Кохирада асос солинган мусиқа клуби кейинчалик Шарқ мусиқаси мактабига (1929 й.дан Араб мусиқаси ин-тига) айлантирилди. 1927 й.да М. мусиқа жамияти ташки л этилди.
1952 й. инқилобидан сўнг М. мусиқий ҳаёти жонланди. Бир қатор ўрта ва олий ўқув юртларида мусиқачилар тайёрлана бошлади. 60—80-й.ларда, айниқса, шаҳарларда оммавий мусиқа кенг ёйилди. Қоҳира консерваторияси пойтахт опера театрининг миллий кад-рлар ўчоғидир. 1962 й.да Коҳирада Оперетта театри очилган. М. мусиқасида янги ғоявийбадиий замин кучайди, маҳаллий мавзуларга эътибор кўпайди. М. санъаткорлари орасида Ум Кулсум, Шамс, Сағира, Шодия, Файз, Аҳдам, Сабоҳ сингари яккахонлар машҳур.
Теятри. М.да театр санъати унсурлари энг қад. диний маросим ва байрам томошаларига бориб тақалади. Ўрта асрларда соя театри бўлган. Мамлуклар ҳукмронлиги урф-одатларини мазаҳ қилувчи комедиялар муаллифи Ибн Даниала бу театрнинг таникли арбоби эди. Бу даврда қўғирчоқ театрлари қам кенг ёйилди. «Арагуз» қўғирчоқ театри, айниқса, машҳур бўлди. 1869 й.да Сувайш канали тантанали очилиши муносабати б-н Опера театри қурилди ва Ж. Вердининг «Риголетто», 1871 й.да «Аида» опералари кўрсатилди. 1869 й.да Ё. Саннуа раҳбарлигида биринчи миллий профессионал театр труппаси ташкил этилди ва ўзининг араб тилидаги опереттасини кўрсатди. Кейинчалик Қоҳира ва Искандарияда ҳам профессионал драма театрлари очилди. Булар орасида И. Фарраҳ томонидан тузилган (1891) театр труппаси ижоди миллий мусиқали драмага асос бўлди. Кўпгина ҳаваскорлик жамоалари ҳам ишлади. М. театри тараққиётининг кей-инги даври Ж. Абёд, М. Таймур, Ю. Ваҳбий, Т. алҳаким каби истеъдодли театр арбоблари номи б-н боғлиқ. 1920 й.да «Ал-Эзбакия» театри, 1923 й.да Ю. Ваҳбий бошчилигида «Рамзес» театри, 1933 й.да «Миллий труппа», 1935 й.да алҳаким бошчилигида «Миллий театр» ташкил этилди. М. секин-аста араб театр маданиятининг марказига айланди. 1952 й. ги инқилобдан кейин араб халқлари ҳаётидаги сиёсий ва ижтимоий-иқтисодий ўзгариш миллий санъ-ат, жумладан, театр санъати тараққи-ётида муҳим роль ўйнади. Қоҳирадаги Миллий театр, Халқ театри, «Араб театри» каби давлат театрларининг фаолияти янги босқичга кўтарилди. Театр санъати ин-ти (1952), «26 июль театри» (1959), «Ал-Жумҳурия» (1961) театри очилди. Қоқирада хусусий театрлар ҳам бор. Искандариядаги Муҳаммад Али театр труппаси, «Клеопатра» театри, Миллий театр, шунингдек, Қоҳира, Порт-Саид, Даманҳур, Танта каби шаҳарлардаги ҳаваскорлик труп-палари ҳам машҳур. Театрлар реперту-арларидан Ё. Саннуа, Ю. Ваҳбий, А. Эзбак, Т. алҳаким, М. Таймур, А. Фарраҳ, Ю. Идрис каби миллий ҳамда жа-ҳон классикларининг асарлари ўрин олган. Уларда М. кўча халқ театри усулларидан ҳам фойдаланилади. Саҳна санъатининг бошқа турлари каби халқ рақс санъати ҳам қадимийдир. Ҳар бир театр труппаси рақсга катта ўрин беради. Мумтоз балетга қизиқиш М. саҳнасига Ғарб мумтоз балетининг кириб келиши б-н бошланди. Мамлакатда хусусий балет мактаблари ташкил этилди, қобилиятли ёшлар балет санъатини ўрганиш учун Европа шаҳарларига юборилди. 1959 й.да миллий хореография мактаби очилди.
Кииоси. 1896 й. да Искандарияда биринчи кинотеатр очилган, унда хорижий фильмлар кўрсатилган. 1912 й.да ҳужжатли ленталар ишлаб чиқарила бошлаган. Дастлабки араб бадиий фильмлари — «Жар ёкасида» ва «Узилган гул» 1917 ва 1918 й.ларда экранга чиқарилган бўлсада, уларни муттасил и.ч. 1927 й.дан бошланган. Илк араб овозли фильмлари («Лайло», реж. А. Жалол; «Қалб қўшиғи», реж. Ж. Абёд ва Надра; «Бойларнинг болалари», реж. М. Карим) 1931 й.да Парижда суратга олинган. 30-й.лар охири — 40-й.лар бошида миллий кинони ривожлантириш ҳаракати бошланди. 1935 й.да Қоҳирада «Миср» миллий киностудиясининг очилиши б-н араб кинематографияси тез ривожлана бошлади. 1927—38 й.лар мобайнида 70 та кинофильм, 1952 й.дан эса ҳар йили 60—70 тадан кинофильм ишлаб чиқарилди ва М. кинематографияси халқаро миқёсда танила бошлади. «Юракдаги ўқ», «Оқ гул» (реж. М. Карим), «Дўзах осмони», «Жамила» (реж. Ю. Шахин), «Ирода» (реж. К. Салим), «Севги ва кўз ёшлари» (реж. К. аш-Шайх), «Қора кўзойнак» (реж. X. Мустафо) каби араб фильмлари мамлакат ва чет эл кино-экранларида шуҳрат қозонган. 1963 й.да Кино, радио ва телекўрсатув бош бошқармаси тузилди. 60-й.ларда Г. Баракатнинг «Гуноҳ», Т. Салоҳнинг «Қаҳрамонлар кураши», С. Сайфининг «Севиш мавриди эмас» фильмларида хотинқизлар озодлиги масаласи, Ю. Шахин, К. аш-Шайхнинг фильмларида деҳқонлар ва зиёлиларнинг онги уйгониши муаммолари кўтарилди. 70—80-й.ларда экранга чиқарилган бадиий тасмалар халқ ҳаёти, турмуш жумбоқлари, маориф исло-ҳоти ва б. мавзуларга бағишланган. 1975 й.дан миллий кино фестиваллари, 1976 й.дан Қоҳира халқаро кинофестиваллари мунтазам ўтказила бошлади. М.нинг кўплаб фильмлари Женева, Байрут, Тошкент кинофестивалларида олтин соврин ва фахрий ёрликдар б-н такдирланган. Мамлакатда 8 киностудия, 350 кинотеатр бор.
Ўзбекистон — М. муносабатлари. 1992 й. янв.да М. расмий делегациясининг Ўзбекистонга ва 1992 й. дек. да ЎзР Президенти И. Каримовнинг М.гаташрифи вақтида иккала мамлакатнинг турли соҳалардаги ҳамкорликни чуқурлаштириш ва кенгайтириш муддаолари тасдикланиб, уларга аниклик киритилди. 2000 й.гача мамлакатлар ўртасида 10 та икки томонлама ҳужжат имзоланди. ЎзР б-н М. ўртасидаги муносабат ва ҳамкорлик асослари, инвестицияларни рағбатлантириш ва ўзаро ҳимоя қилиш, иқтисодий, илмий ва техникавий ҳамкорлик, авиация қатнови ва ҳаво транспорти соҳасидаги ҳамкорлик, Тошкент шарқшунослик ин-ти б-н М.нинг Ал-Азҳар унти ўртасида фан ва маданият соҳасидаги ҳамкорлик, Ўзбекистон ва М. ташки ишлар вазирликлари ўртасида ҳамкорлик ва маслаҳатлашувлар тўғрисидаги битимлар шу ҳужжатларнинг энг муҳимларидир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.