Giza

Giza — Misrdagi şahar, Giza muhofazasining ma'muriy markazi. Nil daryosining ğarbiy qirğoğida, Qohira markazining qarşisida joylaşgan va Katta Qohira aglomeratsiyasi tarkibiga kiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, u maydoni va aholisi jihatidan Misrning uçinçi yirik şahri bölib, 2023-yilda aholisi 4,4 milliondan ortiq bölgan. Giza dunyoga, eng avvalo, şahar yonidagi yassitoğlikda joylaşgan qadimgi Misr ehromlari va Katta Sfinks bilan tanilgan.1

Hozirgi Giza hududi qadimda Misrning poytaxti bölgan Memfis şahriga yaqin joylaşgan va fir'avnlarning qabristoni vazifasini ötagan. Inglizça Vikipediyaga köra, Memfis Gizadan 30 km dan kamroq janubda bölgan. Keyinçalik bu yerlar navbatma-navbat forslar, yunonlar, rimliklar va Vizantiya hukmronligi ostida bölgan. Arab qöşinlari Misrni Vizantiyadan tortib olgaç, 642-yilda Giza şahriga asos solingan. Şahar nomining kelib çiqişi aniq emas: uni «çekka, yon» ma'nosidagi söz bilan ham, qal'a ma'nosidagi forsça söz bilan ham boğlaşadi.

ÖzME'ga köra, Giza yassitoğligida fir'avnlar Xufu (Xeops), Xafra (Xefren) va Menkaura (Mikerin) uçun qurilgan uçta yirik ehrom va ularga qöşni ibodatxonalar joylaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu inşootlar miloddan avvalgi 26-asrga mansub.

Majmuadagi eng ulkan inşoot — Xeops ehromi. ÖzME'ga köra, uning balandligi 146,6 metr, asosining har bir tomoni 233 metr bölgan, me'mori Xemiun hisoblanadi. Ehrom oğirligi 2,5 tonnadan 30 tonnagaça bölgan, jami 2,3 millionça ohaktoş bloklaridan tiklangan. Xefren ehromining balandligi 143,5 metr, uning yonidagi ibodatxonaning zali qirrali ustunlar bilan bezatilgan. Eng kiçigi — Mikerin ehromi, balandligi 62 metr. Qadimgi dunyoning yetti mö'jizasi röyxatiga kirgan va ulardan bizgaça saqlanib qolgan yagona inşoot — Xeops ehromi.

Har bir ehromga şarq tomondan ibodatxona tutaşgan, ular yöllar orqali özaro boğlangan. ÖzME'ga köra, majmuada qoyaga öyib işlangan «Katta Sfinks» (uzunligi 57 metr, balandligi 20 metr), kiçik ehromlar, mastaba deb ataladigan törtburçak qabrlar hamda zodagonlarning 7 mingdan ortiq qabri bor. Inglizça Vikipediyaga köra, şaharning tarixiy markazi YuNESKOning Butunjahon merosi röyxatiga kiritilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Giza Misrning muhim iqtisodiy, ilmiy va sayyohlik markazlaridan biri. Şahar iqtisodiyotida sayyohlik asosiy örinni egallaydi: ehromlar va Katta Misr muzeyini har yili millionlab sayyohlar ziyorat qiladi. Gizada Misr kinoçiligining yirik studiyalari, kimyo korxonalari, bir qator kompaniya va banklarning boş idoralari joylaşgan.

1924-yilda Qohira universiteti Gizaga köçirilgan. Şaharda 1891-yilda oçilgan, Afrikadagi birinçi hayvonot boği ham bor. Iqlimi issiq çöl iqlimi: yozda harorat 40 °C gaça kötariladi, yomğir kam yoğadi, bahorda Sahroi Kabirdan çang-töğonli şamollar esib turadi.