Isroil
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 343–349-b. — ziyouz.com
Isroil ISROIL, Isroil Davlati (Medinat Visra'el) — Yaqin Şarqda, Osiyoning ğarbiy qismida, Örta dengiz böyida joylaşgan davlat. Mayd. 14,1 ming km2 (BMT Boş Assambleyasining 1947 y. 29 noyab. qarori b-n belgilangan hudud). Aholisi 5,938 mln. kişi (2001). Asosiy iqtisodiy va madaniy markazi — Tel-Aviv ş. BMTning 1947 y.dagi qaroriga zid ravişda I. hukumati 1950 y. da Quddus ş.ning ğarbiy qismini davlat poytaxti deb e'lon qildi. 1980 y. 30 iyulda Quddus I.ning «abadiy va bölinmas» poytaxti deb e'lon qilindi. I. ma'muriy jihatdan 6 okrugga bölinadi.
Davlat tuzumi. I. — respublika. Mamlakatda yagona konstitutsiya yöq. Uning örnini bosuvçi bir qança qonunlar bor. Eng muhimlari: Qonun çiqaruvçi va ijroçi idoralarni taşkil etiş töğrisida 1948 y.gi Qonun va Ma'muriy farmon, 1949 y.gi Muvaqqat qonun, Qaytib keliş töğrisida 1950 y.gi Qonun, Fuqarolik haqida 1952 y.gi Qonun, Knesset töğrisida 1958 y. gi Asosiy qonun va b.
Davlat boşliği — prezident (2000 y.dan Moşe Katsav), u knesset (bir palatali parlament) tomonidan 7 y. muddatga saylanadi, 2-muddatga qayta saylaniş huquqiga ega emas. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — knesset, uning 120 deputati umumiy töğri yaşirin ovoz beriş yöli b-n 4 y. muddatga saylanadi. Ijroiya hokimiyatni hukumat amalga oşiradi, hukumat knesset tomonidan tasdiqlanadi.
Tabiati. I.ning dengiz böyi qismi kambar pasttekislik, şarqiy qismi bal. 500—1000 m li plato bölib, uning şarqiy çekkasi tor, çuqur Hor boti-ğiga tik tuşgan. Xula va Tiveriad köllari, Ulik dengiz, jan.da Negev çöli bor. Fosforit, toştuz, marmar, mis, temir rudasi, neft, gaz konlari topilgan.
Iqlimi subtropik, jan.da va soyliklarda çala çöl va çöl iqlimi. Yozi issiq (24—36°), qişi iliq (6—18°). Yillik yoğin 100—800 mm. Şim.şar-qidan Iordan daryosining yuqori qismi ötadi. Daryo suvidan suğorişda foydalaniladi. Tuproği qönğir, toğ böz-qönğir, böz, jan.dagi çöllarda böz-qönğir. Toğlarda makvis, gariga, doim yaşil eman, qarağay va b. usadi. Sirtlon, çiyaböri, daman, kemiruvçi va sudralib yuruvçilar köp. Quşlarning çöl va daştga xos turlari uçraydi.
Aholisining 82%i yahudiylar, 16%i arablar, qolgan qismi armanlar, druzlar. I. yaxudiylarining yarmidan köproği boşqa mamlakatlardan kelgan muhojirlardir. Rasmiy til — ivrit va arab tillari. Köpçilik aholi yahudiylik, qolganlari musulmon va xristian dinida. Aholining 90%i şahar va şaharçalarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Tel-Aviv, Xayfo, Quddus (ğarbiy qismi), Ramat-Gan.
Tarixi. I. davlati BMT Boş Assam-bleyasining 1947 y. 29 noyab. qarori asosida taşkil topgan (1948 y. 14 may). Qarorga köra, Buyuk Britaniya mandatidagi Falastin mustaqil deb e'lon qilindi; uning hududi arab va yahudiy mustaqil davlatlariga bölindi, har ikki davlat demokratik konstitutsiyaga ega bölişi lozim edi. Yahudiy davlatining hududi 14,1 ming km2, aholisi 498 ming yahudiy va 497 ming arab (şundan 90 mingi badaviy) deb belgilandi. Quddus BMT boşqaruvidagi mustaqil ma'muriy birlik deb ajratildi. Arab-Isroil uruşi (1948—49) davrida I. Falastin arab davlati uçun
1 Falastin qudu-di (Iordan daryo-sining Ğarbiy so hili va Ğazza ajratilgan hududning 4/5 qismini, Quddusning ğarbiy qismini bosib oldi va Quddusni I. poytaxti deb e'lon qildi. I. bosib olgan hududdan taxm. 1 mln. arab quvğin qilindi.
1956 y. I. Buyuk Britaniya va Fransiyaning Misrga, 1958 y. AQŞ b-n Buyuk Britaniyaning Livan va Iorda-niyaga qarşi agressiyalarida qatnaşdi. I. Iordan daryosi suvining bir kismini öz tomoniga burib yubordi (1964 y. iyun). 1967 y. 2 iyunda tuzilgan hukumat «Buyuk I.» davlatini barpo etiş rejasini amalga oşirişga kirişdi. 1967 y. 5 iyunda I. arab davlatlariga qarşi yana agressiya boşladi. BMT Xav-fsizlik Kengaşi özining 1967 y. 5—9 iyundagi majlisida I.dan harbiy harakatlarni darhol töxtatişni talab qildi, ammo I. agressiyani davom ettira-verdi. Taraqqiyparvar kuçlarning ta-labi va Xavfsizlik Kengaşining qaroriga muvofiq (1967 y. 10 iyulda) I. öq otişni töxtaşişga majbur böldi, ammo bosib olgan arab xududlaridan öz armiyasini olib ketişdan boş tortdi. 1967 y. 22 noyab.da Xavfsizlik Kengaşi Yaqin Şarqdagi tan-glikni siyosiy yöl b-n bartaraf etiş töğrisida qaror qabul qildi. Ammo I. bu qarorni mensimadi. Bosib olingan hududlarda harbiylaştirilgan yahudiy qişlokdari qurildi. 1973 y. kuzidagi arab-isroil uruşida I. armiyasi va texnikasi katta talafot köriş evaziga köpgina yerlarni bosib oldi. 1974 va 1975 y.larda I. Misr b-n, 1974 y.da Suriya b-n tuzgan bitimlarga binoan qöşinlar bir-biridan yiroqlaştirildi, ular örtasida bufer mintaqa hosil qilindi, bu yerga BMT qöşinlari joylaştirildi. 1979 y.gi I. -Misr sulh şartnomasiga muvofiq, I. öz qöşinlarini Sinay ya. o.dan olib ketdi va 1982 y.da yarim orolni Misrga kaytarib berdi. 1993 y.da I. b-n Falastin Ozodlik taşkiloti bir-birlarini tan oliş xamda Ğazza mintaqasi va Iyerixon ş. atrofida Muvaqqat Falastin muxtoriyati töğrisida bitim tuzdilar. 1998 y. oktyabrdagi I. — Falastin şartnomasida I. arablardan bosib olgan yerlarining bir qismini kaytarib berişi közda tutilgan. Ammo I. - Falastin mojarosini bartaraf etiş muşkul masalaligiça qolayotir.
I. — 1949 y.dan BMT a'zosi. ÖzR su-verenitetini 1991 y. 25 dek.da tan oldi va 1992 y.da diplomatiya munosabatlari örnatdi. Milliy bayrami — Mustaqillik kuni (1948) — Yahudiylar taqvimiga köra, bu bayram har yili har xil kunda kelişi mumkin (2001 y.da 26 apr.ga töğri keldi).
Asosiy siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. «Avoda» («Mehnat») sotsialistik partiyasi, 1968 y.da tuzilgan; «Likud» («Ittifoq») partiyasi, 1973 y.da taşkil etilgan; ŞAS diniy partiyasi, 1984 y.da tuzilgan; «Mafdal» milliy-diniy partiyasi, 1956 y.da taşkil etilgan; Arab demokratik partiyasi, 1988 y.da tuzilgan; «Isra-el ba-Aliya» («Isroil yuksalişda») partiyasi, 1996 y.da asos solingan. I. umumiy mehnat federatsiyasi kasaba uyuşmasi 1920 y.da taşkil etilgan.
Xöjaligi. I. — rivojlangan indust-rial-agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 21%, q. x. uluşi 3%ni taşkil etadi.
Sanoati. I. iqtisodiyotidaharbiy sanoat asosiy örinni egallaydi, u taş-qi moliyaviy manbalarga, ayniqsa AQŞ va Yevropa Ittifoqi yordamiga juda karam. I. sanoati ilmfan yutuqlariga asoslangan tarmoklar — tibbiy elektronika, aloqa vositalari, kompyuterlar i.ç.ga ixtisoslaşgan. Metall işlaş, maşinasozlik (jumladan, samolyotsozlik, kemasozlik, ay-niqsa ularning harbiy turlari), elektrotexnika, elektronika, kimyo sanoati, olmosni qayta işlaş ham rivojlangan. Yengil sanoatning töqimaçilik, tikuvçilik, könçilik kabi tarmoklari mavjud. Oziq-ovqat, yoğoçsozlik, ne-ftni qayta işlaş, binokorlik mate-riallari sanoati rivoj topgan. Bir oz mikdorda kaliy va toştuz, mis va temir rudalar, neft qazib olinadi. Energetika, asosan, çetdan keltirilgan xom aşyo negiziga qurilgan. Asosiy sanoat markazlari — Tel-Aviv, Xayfo.
Qişloq xöjaligi. Ekinzorlarning aksar qismi davlatga va Yahudiy milliy jamğarmasiga qaraşli bölib, bu yerlar kibutsa, moşava deb atalgan q. x. şirkatlariga ijaraga beriladi. Yer maydonlarining 20% dan köproği işlanadi, uning 40% dan or-tiği suğoriladi. Q. x.ning asosiy tar-moği — dehqonçilik. Eksport uçun, asosan, sitrus mevalar yetiştiriladi (yiliga 1,5 mln. tonna), bular boşqa mevalar b-n birga q. x. mahsuloti asosiy qiymatining 30% ni taşkil etadi. Içki ehtiyoj uçun buğdoy, kartoşka, sabzavot, texnika ekinlaridan paxta, qand lavlagi, zaytun va b. ekiladi. Boğdorçilik, tokçilik, gulçilik b-n ham şuğullaniladi. Çorvaçiligida qoramol, qöy va eçki, şuningdek, parranda boqiladi. Baliqçilik qam rivojlangan. Q.x. mamlakat ehti-yojlarini qondirmaydi.
Transporti. Asosan, avtomobil transporti rivojlangan, avtomobil yöllarining uz. — 13 mingkm. T. y. uzunligi — 890 km. Dengiz savdo floti muhim örin tutadi. Dengiz portlari: Xay-fo, Aşdod, Eylat. Tel-Aviv yaqinida xalqaro aeroport bor. Bir neça neft quvurlari bölib, ular orqali Qizil dengiz sohilidan Örta dengiz portlariga neft oqiziladi.
I. çetga q. x. va maşinasozlik mahsulotlari, taraşlangan olmos, ma'danli öğit, kimyoviy moddalar, qurol-yaroğ çiqaradi. Çetdan maşina va asbobus-kuna, taraşlanmagan olmos, neft, kimyoviy mahsulotlar, transport vositalari oladi. Savdo-sotiqdagi asosiy mijozlari: AQŞ, Buyuk Britaniya, Germaniya. Pul birligi — şekel.
Tibbiy xizmati. Aholi soğliğini saqlaş yuqori darajada. Davlat tibbiyot muassasalari b-n birga xususiy şifoxonalar xam bor. Vraçlar uç oliy öquv yur-tining tibbiyot f-tlarida tay-yorlanadi.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. I.da yahudiylar va arablar uçun alohida-alohida maktablar bor. Davlat maktablaridan taşqari xususiy öquv yurtlari ham bölib, ularning bir qismi diniy taşkilotlar mablaği hisobiga işlaydi. 1969 y.dan 5 yoşdan 15 yoşgaça bölgan bolalar uçun 10 y.lik majburiy ta'lim joriy etilgan. Boşlanğiç maktabda öqiş muddati — 6 y. Örta maktab — 6 y.lik (3 y.lik quyi va 3 y.lik yuqori maktab). I.da 5 un-t va 17 in-t bor. Eng yiriklari: Quddusdagi yahudiy unti (1918), Tel-Aviv unti (1953), Xay-fodagi un-t va Texnologiya in-ti («Texnikoy», 1912). I. Tabiiy va ijtimoiy FA (1961) işlaydi. Yirik kutubxonalari: Yahudiy milliy kutubxonasi, un-tlarning kutubxonalari. I. davlat arxivi bor. Muzeylari: I. milliy muzeyi (1965), Tiberiasdagi munitsipal osori atiqa muzeyi, Tel-Avivdagi Gaarets muzeyi, Xayfodagi zamonaviy san'at muzeyi va h.k.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. I.da 400 dan ortiq gaz. va jur. naşr etiladi. Yiriklari: «Gaa-rets» («Mamlakat», kundalik gaz., 1918 y.dan), «Gamodiya» («Xabarçi», kundalik gaz., 1950 y.dan), «Gatsofe» («Şarhçi», kundalik gaz., 1938 y.dan), «Yediot axronot» («Sönggi yangiliklar», kundalik keçki gaz., 1939 y.dan), «Ma-ariv» («Oqşom», kundalik keçki gaz., 1948 y.dan). Ivrit tilida çiqadigan yuqoridagi gaz.lardan taşqari ingliz tilida kundalik «Djeruzalem post» («Quddus poçtasi», 1932 y.dan) va arab tilida «Al-Ittihod» («Ittifoq», 1944 y.dan) gaz.lari naşr etiladi. Quddusda I. telegraf agentligi va Tel-Avivda I. axborot agentligi işlaydi. I. radioeşittiriş boşqarmasi hukumat xizmati bölib, radio va televideniyeni boşqaradi, 1948 y.da tuzilgan.
Adabiyoti qad. Şarq adabiyotida qad. yahudiy adabiyoti alohida örin tutadi. U butun Yevropa va Şarq madaniyati taraqqiyotiga katta ta'sir körsatgan. Qad. yaxudiy adabiyoti deganda, birinçi navbatda, Bibliya tuşuniladi. Yahudiy adabiyoti keyingi asrlarda, asosan, ivrit tilida rivojlangan. Ayrim yozuvçilar (Y. Agnon, A. Şlyon-skiy, L. Goldberg, X. Byalik va b.) I. taşkil topişidan ança avval Falas-tinga köçib kelgan va 1948 y.dan key-in ham ijodini davom ettirgan. Ay-niqsa, Nobel mukofoti laureati (1966) Yosef Agnon hikoyalari haqqoniyligi va çuqur psixologizmi b-n e'tiborni tortadi. 50-y.larda Falastinda ösib voyaga yetgan adiblar guruhi — Ye. Map, Ye. Amixay, T. Rivner, S. Izxar va b. adabiyotga kirib keldi. Ular öz asarlarida ijtimoiy muam-molarni örtaga qöydilar. 60-y.larda Ğarbiy Yevropa modernizmi va ekzistensializm falsafasi ta'siri kuçaydi. Ilgor yozuvçilardan M. Avi-Şaul, A. Pen, X. Kadmon, A. Kenan, D. Ben-Amots, E. Ben-Ezer va b. yahudiy-arab munosabatlari muammolarini, rasmiy ekstremistik siyosatdan norozilik kayfiyatlarini aks ettirdilar. Ivrit tilida ijod qiluvçi köpgina yozuvçilar idiş tilida ham asarlar yarata boşladi. I. Zrubavel, M. Man, I. Pa-pernikov, P. Binetskiy va b. idiş tilidagi adabiyot namoyandalaridir. Arab tilida kalam tebratuvçi şoirlar — Tavfiq Ziyod, Xanna Abu Xon, Solih al-Qosim, hikoyanavislar — Emil Habibiy, Muhammad Ali Taxiy va b. mamlakatdagi arab aholisi kamsitilişiga qarşi norozilikni asosiy mav-zu qilib olganlar.
Me'morligi va tasviriy san'ati. I. hududida turli tarixiy davrlarga mansub köpgina me'morlik va san'at yodgorliklari sakdanib qolgan. Galileydamil.av. 10—8ming yilliklarda toşdan yasalgan yertölalar, Beysan, Megiddo va b. joylardagi mil.av. 4ming yillikka oid köhna şaharlar, Tel-Baytmirsim, Megiddo, Laxiş, Gezer, Xatsorda qoyalar orasidan ötkazilgan vodoprovod lahmlari, toş va xom ğiştdan qurilgan qalin mudofaa is-tehkomlari, ibodatxonalar, turar joylar mavjud. Isroil va Yaxudo pod-şoxliklari (mil. av. 11-a. oxiri — 6-a. boşlari) davridan qolgan oğilxonalar, istehkomlar, saroylar, maişatxonalarning xarobalari uçraydi. Neolit davriga mansub tasviriy va amaliy bezak san'ati namunalari — uy hayvonlarining fil suyagi va sopoldan yasalgan haykalçalari, öyma va na-qşin idişlar topilgan. Rim xukmronligi davri (mil. av. 1-a. — mil. 4-a.) Rim badiiy madaniyatiga xos bölgan köpgina yodgorliklarni qoldirgan (Beysandagi Dionis ibodatxonasi, Beysan va Sezardagi teatrlar, Sezar va Askalondagi osma kuvurlar, jamo-at va turar joy binolari). Qabr ustiga qöyilgan byustlar va marmar sarkofaglardagi qabariq tasvirlar saklangan. Vizantiya davridan bazilika (Bet-Alfadagi sinagogda koşinkori tasviridagi muçal aylanasi, qator bibliya sahnasi, qurbonlik marosimi tasvirlari va b.), monastir va ibodatxonalar, arablar davridan masjid, madrasalar, salibçilardan qal'a, qörğonlar, istehkomlar qolgan. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida yahudiylarning Fala-stinga köçib kela boşlaşi b-n I.ning zamonaviy me'morligi va badiiy madaniyati şakllandi. Turli mamlakatlardan köçib kelgan yahudiylar har xil badiiy va me'moriy maktab hamda yönaliş an'analarini olib keldi.
20-a.ning 50-y.laridan Tel-Aviv, Xayfo, Rexovat ş.lari rivojlana boşladi. Yangi barpo etilgan ma'muriy va jamoat binolari orasida Tel-Avivdagi F. Mann konsert zali (1957, me'morlar 3. Rexter, D. Karmi, M. Zarxi, Ya. Rexter), Beylinson şifoxonasi (1950—58, me'morlari A. Şaron, B. Idelson), Gaarets-muzey (1958—60, me'morlar V. Vitkover, E. Baumen), 36 qavatli «Şalom» ma'muriy va savdo binosi (70-y. lar), Bet-Yam ş.dagi mehmonxona majmui (1968—69), Rexovat ş.dagi atom fizikasi in-ti va b. alohida ajralib turadi. Tasviriy san'-atda turli modern yönalişlari va us-lublari ustun. I. Zaritskiy, I. Krize, B. Brizel kabi rassomlar maşhur. «Be-salel» san'at va badiiy hunarmandçilik maktabi realistik tamoyillarga asos soldi. Amaliy bezak san'atida metall, plastmassa, loy va hurmo danagidan, guldor gazmoldan yasalgan badiiy buyumlar keng tarqalgan. Kitoblarni badiiy bezaşga katta e'tibor beriladi.
Musiqasi falastinlik yahudiylar va arablarning madaniyati (xalq qöşiqlari, raqslar, musiqa jörligidagi marosim va urf-odatlar), şuningdek köçib kelgan yahudiylarning an'analari asosida rivojlangan. 1948 y.dan keyin musiqa muassasalari taşkil etildi. I. filarmoniyasi, milliy opera va «Inbal» musiqali teatri, Xolon konservatoriyasi, Tel-Aviv yaxudiy konservatoriyasi, Quddus musiqa akademiyasi bor. 1950 y.lardan kompo-zitorlik maktabi rivojlana boşladi (M. Lavri, E. Partoş, P. Benxaim, M. Avid va b.).
Teatri. 1926 y.da birinçi professional teatr — «Ogel» («Çodir») teatri taşkil etildi. Dastlab uning repertuarida diniy aqidalar asosidagi pyesalar bor edi. Keyin xorijiy mualliflarning dunyoviy asarlari sahnalaştirildi. Teatr rahbari M. Galevi A. Makarenko asarlari asosidagi «Pedagogik poema», Kişonning «Nikoh şartnomasi» pyesalarini körsatiş orqali tomoşabinlar e'tiborini qozondi. «Matete» («Supurgi») deb atalgan hajviy teatr 1928 y.da bolgar rej. I. Daniel tomonidan taşkil etildi. Dramaturglardan E. Xarusi, A. Penn, Alterman teatr uçun dolzarb mavzularda pyesalar yozib berişdi. 1949* y.da bu teatr moliyaviy qiyinçiliklar sababli yopilib qoldi. 50-y.larda «Batsal yarok» («Kök piyoz») va «Xamem» («Ili-miliq») satirik teatrlari yuzaga keldi. I.ning yetakçi teatri «Gabi-ma» («Saxna») 1928 y.dan beri Falas-tinda işlab kelayotir. Uning sahnasida Şekspir, Şiller, Gyote pyesalari körsatildi. 20-a.ning 2-yarmida bu teatrda X. Rovina, A. Meskin, Ş. Finkel, M. Zoxar, Ş. Rudenskiy, A. Tal, I. Beker, M. Aşerov kabi sahna ustalari şuhrat qozondi. Tel-Avivda Milliy teatr (1958 y.da asos solingan) va Kamer teatri (1944), Xayfoda Şahar teatri (1963), Tel-Aviv untida musiqa f-ti, 20 dan ziyod musiqa maktabi mavjud.
Kinosi. I.da kino i.ç. 1950 y.da boşlandi. Şu yili rej. A. Amar «Sulh» badiiy filmini yaratdi. 1954 y.da milliy kinematografiyani ragbatlantiriş haqida qonun qabul qilinib, kinoteatrlarda albatta I. filmlarini körsatiş joriy etildi. «Yodingda tut» (rej. F. Artvis) badiiy filmi va «Salax Şabati» hajviy komediyasi (ikkalasi 1964 y.da yaratilgan) ayniqsa diqqatga sazovor. Keyingi yillarda musiqiy filmlar, komediyalar, josuslik va «jangari» filmlar yaratildi. Savdo va sanoat vazirligi xuzurida kino markazi taşkil etilgan. Tel-Avivda ikkita, Quddusda bitta kinostudiya bor.
Özbekiston — I. munosabatlari. I. davlati ÖzR mustaqilligini tan olganidan keyin ikkala mamlakat örtasidagi iqtisodiy va madaniy aloqalar uçun huquqiy negiz yaratişga kirişildi. 1994 y.dan investitsiyalarni rağbatlantiriş va özaro himoya qiliş, havo qatnovi, avtotransport va sayyohlikni rivojlantiriş xususida bitimlar imzolandi. 1997 y. apr.da ÖzR Taşqi işlar vazirining I.ga rasmiy taşrifi çoğida madaniyat, fan va ma-orif sohasidagi hamkorlik haqida bitim tuzildi.
1998 y. sent. oyida ÖzR Prezidenti I. Karimovning I.ga taşrifi davomida hamkorlikning turli jihatlariga oid 8 ta şartnoma imzolandi. Hukumatlararo özbek-isroil savdo-iqtisodiy komissiyasi iş boşladi. Ikki mamlakat örtasidagi tovar aylanmasi 2000 y.da 27,1 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi. I. dastlabki yillarda Özbekistondan, asosan, qimmatbaho toşlar, rözğor paxtasi, kigiz xarid qilgan bölsa, keyinçalik ularning yoniga paxta tolasi va gazlama, kimyoviy mahsulotlar ham qöşildi. Özbekiston esa undan mexanik va elektr asbob-uskunalar, qora metall, plastmassa va ulardan yasalgan buyumlar, optika apparatlari, qandolat mahsulotlari, kofe, çoy, göşt va baliq mahsulotlari, sport anjomlari, dori-darmon, öyinçoqlar xarid qiladi.
Q. x. sohasida I. firma va kompaniyalari b-n hamkorlik yölga qöyilgan. Jumladan, 1994 y.dan buyen Toşkent viloyati Yuqori Çirçiq tumanining Ahmad Yassaviy nomidagi xöjaligida 46 ga yerda tomçilatib suğoriş usulining ilğor texnologiyasi joriy etilişi sabzavot va kartoşka hosildorligini 3 baravar oşirdi. Oqqörğon tumanidagi «Oqqörğon» xöjaligida qurilgan kiçik sut z-di 9 xil mahsulot beradi. Yem-xaşak sexi va 2 ta xususiy çorvaçilik fermasi qurib işga tuşirildi, ular uçun zarur asbob-uskunalar keltirildi. 1998 y. iyunida Toşkent viloyati Qibray tumanida sutni qayta işlab, turli mahsulotlar işlab çiqradigan özbekisroil-amerika «Turon-97» qöşma korxonasi işga tuşirildi. I.ning «Zeraim Gedera» va «Netafim» kompa-niyalari b-n hamkorlikda I. paxta na-vlarini yetiştirişga kirişildi. Özbekistonning bir qança tumanlarida I.ning «Marav» firmasi asbob-us-kunalari asosida 15 ta kiçik sut z-di kuriş işlari boşlab yuborildi. Ularning har biri smenada 1, 1,5, 2 ming litr sutni qayta işlaydi; quriliş mablağini I. banklari beradi. «Netafim» kompaniyasining «Qoraqalpoqis-siqxona» birlaşmasi b-n 120 ga yerda tomçilatib suğoriş usulida pomidor yetiştiriş va tomat pastasi i.ç. uçun tuzgan şartnomasiga binoan 4,67 mln. dollarlik texnologiya jihozlari keltiriladi. Irrigatsiya i.t. instituti va I.ning «Plastro Texnoloji» firmasi tomonidan tuzilgan «Saniplast» Özbekistan-Isroil qöşma korxonasi turli ekinlarni, jumladan, ğözani suğorişda tejamli texnologiyalarni joriy etiş va rivojlantiriş b-n şuğullanadi.
1996 y.dan I.ning «M.A.D» firmasi b-n parrandaçilik sohasida kurka göşti yetiştirişning intensiv texnologiyasini amalga oşirişga kirişildi. 8 mln. AQŞ dollari turadigan loyihani bajariş uçun I.ning «Diskont» banki 6,8 mln. dollar beradigan böldi. Bu pulga texnologiya uskunalari, veterinariya preparatlari, ozuqa qöşimçasi va zotdor kurkalar keltiriladi. 6 ta broyler parrandaçilik f-kasini kurkaçilik f-kasiga aylantiriş, kurka göşti yetiştirişni yiliga 12 ming t ga yetkaziş közda tutilgan. Kelgusida 15 ta parrandaçilik f-ka-sini qayta jihozlaş va namunali sutçilik majmuini barpo etiş rejalari bor.
Olmaliq kon-metallurgiya kti I.ning «Metek» kompaniyasi b-n amaliy hamkorlikni yölga qöygan. Mis saralaş f-kasi çiqitlarini qayta işlaydigan qöşma korxona barpo etiş, reniy va osmiy kabi nodir metallarni ajratib oladigan sanoat kurilmalari örnatiş işlari nihoyasiga yetay deb qoldi. Poçta va telekommunikatsiya tarmoğida ham qamkorlik yölga qöyilgan. 1997 y. martda «I Si Ai Telekom» kompaniyasi b-n tuzilgan şartnomaga muvofiq, yer sun'iy yöldoşlari orqali işlaydigan telefon st-yasi va Toşkent telefon-telegraf st-yasi uçun asbob-uskunalar keltirib örnatildi.
Özbekistonda I. sarmoyasi iştirokidagi 45 korxona röyxatga olingan. Ular q.x. mahsulotini qayta işlaş, oziq-ovqat mahsulotlari va xalq iste'mol mollari i.ç., savdo-sotiq b-n şuğullanadi.
I. Samarqanddagi «Şarq taronalari» festivallarida qatnaşib kelayotir. Toşkentda 2 ta foto körgazma uyuştirdi, Toşkent Yoş tomoşabinlar teatri iştirokidagi «Humo» festivalida qatnaşiş uçun 3 ta teatr gu-ruhini yubordi. Yoş tomoşabinlar teatrining badiiy rahbari Nabi Abdu-rahmonov I.ga borib, Bet-Svi teatr maktabi b-n birgalikda spektakllar sahnalaştirdi.
Madaniy hamkorlikni faollaştiriş uçun 1998 y.da «Özbekiston — Isroil» döstlik jamiyati taşkil etildi. Maorif va fan arboblari delegatsiyalarining özaro tajriba almaşişlari yölga qöyilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИСРОИЛ, Исроил Давлати (Medinat Visra’el) — Яқин Шарқда, Осиёнинг ғарбий қисмида, Ўрта денгиз бўйида жойлашган давлат. Майд. 14,1 минг км2 (БМТ Бош Ассамблеясининг 1947 й. 29 нояб. қарори б-н белгиланган ҳудуд). Аҳолиси 5,938 млн. киши (2001). Асосий иқтисодий ва маданий маркази — Тель-Авив ш. БМТнинг 1947 й.даги қарорига зид равишда И. ҳукумати 1950 й. да Қуддус ш.нинг ғарбий қисмини давлат пойтахти деб эълон қилди. 1980 й. 30 июлда Қуддус И.нинг «абадий ва бўлинмас» пойтахти деб эълон қилинди. И. маъмурий жиҳатдан 6 округга бўлинади.
Давлат тузуми. И. — республика. Мамлакатда ягона конституция йўқ. Унинг ўрнини босувчи бир қанча қонунлар бор. Энг муҳимлари: Қонун чиқарувчи ва ижрочи идораларни ташкил этиш тўғрисида 1948 й.ги Қонун ва Маъмурий фармон, 1949 й.ги Муваққат қонун, Қайтиб келиш тўғрисида 1950 й.ги Қонун, Фуқаролик ҳақида 1952 й.ги Қонун, Кнессет тўғрисида 1958 й. ги Асосий қонун ва б.
Давлат бошлиғи — президент (2000 й.дан Моше Кацав), у кнессет (бир палатали парламент) томонидан 7 й. муддатга сайланади, 2-муддатга қайта сайланиш ҳуқуқига эга эмас. Қонун чиқарувчи ҳокимият — кнессет, унинг 120 депутати умумий тўғри яширин овоз бериш йўли б-н 4 й. муддатга сайланади. Ижроия ҳокимиятни ҳукумат амалга оширади, ҳукумат кнессет томонидан тасдиқланади.
Табиати. И.нинг денгиз бўйи қисми камбар пасттекислик, шарқий қисми бал. 500—1000 м ли плато бўлиб, унинг шарқий чеккаси тор, чуқур Ҳор боти-ғига тик тушган. Хула ва Тивериад кўллари, Улик денгиз, жан.да Негев чўли бор. Фосфорит, тоштуз, мармар, мис, темир рудаси, нефть, газ конлари топилган.
Иқлими субтропик, жан.да ва сойликларда чала чўл ва чўл иқлими. Ёзи иссиқ (24—36°), қиши илиқ (6—18°). Йиллик ёғин 100—800 мм. Шим.шар-қидан Иордан дарёсининг юқори қисми ўтади. Дарё сувидан суғоришда фойдаланилади. Тупроғи қўнғир, тоғ бўз-қўнғир, бўз, жан.даги чўлларда бўз-қўнғир. Тоғларда маквис, гарига, доим яшил эман, қарағай ва б. усади. Сиртлон, чиябўри, даман, кемирувчи ва судралиб юрувчилар кўп. Қушларнинг чўл ва даштга хос турлари учрайди.
Аҳолисининг 82%и яҳудийлар, 16%и араблар, қолган қисми арманлар, друзлар. И. яхудийларининг ярмидан кўпроғи бошқа мамлакатлардан келган муҳожирлардир. Расмий тил — иврит ва араб тиллари. Кўпчилик аҳоли яҳудийлик, қолганлари мусулмон ва христиан динида. Аҳолининг 90%и шаҳар ва шаҳарчаларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Тель-Авив, Хайфо, Қуддус (ғарбий қисми), Рамат-Ган.
Тарихи. И. давлати БМТ Бош Ассам-блеясининг 1947 й. 29 нояб. қарори асосида ташкил топган (1948 й. 14 май). Қарорга кўра, Буюк Британия мандатидаги Фаластин мустақил деб эълон қилинди; унинг ҳудуди араб ва яҳудий мустақил давлатларига бўлинди, ҳар икки давлат демократик конституцияга эга бўлиши лозим эди. Яҳудий давлатининг ҳудуди 14,1 минг км2, аҳолиси 498 минг яҳудий ва 497 минг араб (шундан 90 минги бадавий) деб белгиланди. Қуддус БМТ бошқарувидаги мустақил маъмурий бирлик деб ажратилди. Араб-Исроил уруши (1948—49) даврида И. Фаластин араб давлати учун
1 Фаластин қуду-ди (Иордан дарё-сининг Ғарбий со ҳили ва Ғазза ажратилган ҳудуднинг 4/5 қисмини, Қуддуснинг ғарбий қисмини босиб олди ва Қуддусни И. пойтахти деб эълон қилди. И. босиб олган ҳудуддан тахм. 1 млн. араб қувғин қилинди.
1956 й. И. Буюк Британия ва Франциянинг Мисрга, 1958 й. АҚШ б-н Буюк Британиянинг Ливан ва Иорда-нияга қарши агрессияларида қатнашди. И. Иордан дарёси сувининг бир кисмини ўз томонига буриб юборди (1964 й. июнь). 1967 й. 2 июнда тузилган ҳукумат «Буюк И.» давлатини барпо этиш режасини амалга оширишга киришди. 1967 й. 5 июнда И. араб давлатларига қарши яна агрессия бошлади. БМТ Хав-фсизлик Кенгаши ўзининг 1967 й. 5—9 июндаги мажлисида И.дан ҳарбий ҳаракатларни дарҳол тўхтатишни талаб қилди, аммо И. агрессияни давом эттира-верди. Тараққийпарвар кучларнинг та-лаби ва Хавфсизлик Кенгашининг қарорига мувофиқ (1967 й. 10 июлда) И. ўқ отишни тўхташишга мажбур бўлди, аммо босиб олган араб худудларидан ўз армиясини олиб кетишдан бош тортди. 1967 й. 22 нояб.да Хавфсизлик Кенгаши Яқин Шарқдаги тан-гликни сиёсий йўл б-н бартараф этиш тўғрисида қарор қабул қилди. Аммо И. бу қарорни менсимади. Босиб олинган ҳудудларда ҳарбийлаштирилган яҳудий қишлокдари қурилди. 1973 й. кузидаги араб-исроил урушида И. армияси ва техникаси катта талафот кўриш эвазига кўпгина ерларни босиб олди. 1974 ва 1975 й.ларда И. Миср б-н, 1974 й.да Сурия б-н тузган битимларга биноан қўшинлар бир-биридан йироқлаштирилди, улар ўртасида буфер минтақа ҳосил қилинди, бу ерга БМТ қўшинлари жойлаштирилди. 1979 й.ги И. -Миср сулҳ шартномасига мувофиқ, И. ўз қўшинларини Синай я. о.дан олиб кетди ва 1982 й.да ярим оролни Мисрга кайтариб берди. 1993 й.да И. б-н Фаластин Озодлик ташкилоти бир-бирларини тан олиш хамда Ғазза минтақаси ва Иерихон ш. атрофида Муваққат Фаластин мухторияти тўғрисида битим туздилар. 1998 й. октябрдаги И. — Фаластин шартномасида И. араблардан босиб олган ерларининг бир қисмини кайтариб бериши кўзда тутилган. Аммо И. - Фаластин можаросини бартараф этиш мушкул масалалигича қолаётир.
И. — 1949 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР су-веренитетини 1991 й. 25 дек.да тан олди ва 1992 й.да дипломатия муносабатлари ўрнатди. Миллий байрами — Мустақиллик куни (1948) — Яҳудийлар тақвимига кўра, бу байрам ҳар йили ҳар хил кунда келиши мумкин (2001 й.да 26 апр.га тўғри келди).
Асосий сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. «Авода» («Меҳнат») социалистик партияси, 1968 й.да тузилган; «Ликуд» («Иттифоқ») партияси, 1973 й.да ташкил этилган; ШАС диний партияси, 1984 й.да тузилган; «Мафдал» миллий-диний партияси, 1956 й.да ташкил этилган; Араб демократик партияси, 1988 й.да тузилган; «Исра-эль ба-Алия» («Исроил юксалишда») партияси, 1996 й.да асос солинган. И. умумий меҳнат федерацияси касаба уюшмаси 1920 й.да ташкил этилган.
Хўжалиги. И. — ривожланган индуст-риал-аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 21%, қ. х. улуши 3%ни ташкил этади.
Саноати. И. иқтисодиётидаҳарбий саноат асосий ўринни эгаллайди, у таш-қи молиявий манбаларга, айниқса АҚШ ва Европа Иттифоқи ёрдамига жуда карам. И. саноати илмфан ютуқларига асосланган тармоклар — тиббий электроника, алоқа воситалари, компьютерлар и.ч.га ихтисослашган. Металл ишлаш, машинасозлик (жумладан, самолётсозлик, кемасозлик, ай-ниқса уларнинг ҳарбий турлари), электротехника, электроника, кимё саноати, олмосни қайта ишлаш ҳам ривожланган. Енгил саноатнинг тўқимачилик, тикувчилик, кўнчилик каби тармоклари мавжуд. Озиқ-овқат, ёғочсозлик, не-фтни қайта ишлаш, бинокорлик мате-риаллари саноати ривож топган. Бир оз микдорда калий ва тоштуз, мис ва темир рудалар, нефть қазиб олинади. Энергетика, асосан, четдан келтирилган хом ашё негизига қурилган. Асосий саноат марказлари — Тель-Авив, Хайфо.
Қишлоқ хўжалиги. Экинзорларнинг аксар қисми давлатга ва Яҳудий миллий жамғармасига қарашли бўлиб, бу ерлар кибуца, мошава деб аталган қ. х. ширкатларига ижарага берилади. Ер майдонларининг 20% дан кўпроғи ишланади, унинг 40% дан ор-тиғи суғорилади. Қ. х.нинг асосий тар-моғи — деҳқончилик. Экспорт учун, асосан, цитрус мевалар етиштирилади (йилига 1,5 млн. тонна), булар бошқа мевалар б-н бирга қ. х. маҳсулоти асосий қийматининг 30% ни ташкил этади. Ички эҳтиёж учун буғдой, картошка, сабзавот, техника экинларидан пахта, қанд лавлаги, зайтун ва б. экилади. Боғдорчилик, токчилик, гулчилик б-н ҳам шуғулланилади. Чорвачилигида қорамол, қўй ва эчки, шунингдек, парранда боқилади. Балиқчилик қам ривожланган. Қ.х. мамлакат эҳти-ёжларини қондирмайди.
Транспорти. Асосан, автомобиль транспорти ривожланган, автомобиль йўлларининг уз. — 13 мингкм. Т. й. узунлиги — 890 км. Денгиз савдо флоти муҳим ўрин тутади. Денгиз портлари: Хай-фо, Ашдод, Эйлат. Тель-Авив яқинида халқаро аэропорт бор. Бир неча нефть қувурлари бўлиб, улар орқали Қизил денгиз соҳилидан Ўрта денгиз портларига нефть оқизилади.
И. четга қ. х. ва машинасозлик маҳсулотлари, тарашланган олмос, маъданли ўғит, кимёвий моддалар, қурол-яроғ чиқаради. Четдан машина ва асбобус-куна, тарашланмаган олмос, нефть, кимёвий маҳсулотлар, транспорт воситалари олади. Савдо-сотиқдаги асосий мижозлари: АҚШ, Буюк Британия, Германия. Пул бирлиги — шекель.
Тиббий хизмати. Аҳоли соғлиғини сақлаш юқори даражада. Давлат тиббиёт муассасалари б-н бирга хусусий шифохоналар хам бор. Врачлар уч олий ўқув юр-тининг тиббиёт ф-тларида тай-ёрланади.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. И.да яҳудийлар ва араблар учун алоҳида-алоҳида мактаблар бор. Давлат мактабларидан ташқари хусусий ўқув юртлари ҳам бўлиб, уларнинг бир қисми диний ташкилотлар маблағи ҳисобига ишлайди. 1969 й.дан 5 ёшдан 15 ёшгача бўлган болалар учун 10 й.лик мажбурий таълим жорий этилган. Бошланғич мактабда ўқиш муддати — 6 й. Ўрта мактаб — 6 й.лик (3 й.лик қуйи ва 3 й.лик юқори мактаб). И.да 5 ун-т ва 17 ин-т бор. Энг йириклари: Қуддусдаги яҳудий унти (1918), Тель-Авив унти (1953), Хай-фодаги ун-т ва Технология ин-ти («Техникой», 1912). И. Табиий ва ижтимоий ФА (1961) ишлайди. Йирик кутубхоналари: Яҳудий миллий кутубхонаси, ун-тларнинг кутубхоналари. И. давлат архиви бор. Музейлари: И. миллий музейи (1965), Тибериасдаги муниципал осори атиқа музейи, Тель-Авивдаги Гаарец музейи, Хайфодаги замонавий санъат музейи ва ҳ.к.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. И.да 400 дан ортиқ газ. ва жур. нашр этилади. Йириклари: «Гаа-рец» («Мамлакат», кундалик газ., 1918 й.дан), «Гамодия» («Хабарчи», кундалик газ., 1950 й.дан), «Гацофе» («Шарҳчи», кундалик газ., 1938 й.дан), «Едиот ахронот» («Сўнгги янгиликлар», кундалик кечки газ., 1939 й.дан), «Ма-арив» («Оқшом», кундалик кечки газ., 1948 й.дан). Иврит тилида чиқадиган юқоридаги газ.лардан ташқари инглиз тилида кундалик «Джерузалем пост» («Қуддус почтаси», 1932 й.дан) ва араб тилида «Ал-Иттиҳод» («Иттифоқ», 1944 й.дан) газ.лари нашр этилади. Қуддусда И. телеграф агентлиги ва Тель-Авивда И. ахборот агентлиги ишлайди. И. радиоэшиттириш бошқармаси ҳукумат хизмати бўлиб, радио ва телевидениени бошқаради, 1948 й.да тузилган.
Адабиёти қад. Шарқ адабиётида қад. яҳудий адабиёти алоҳида ўрин тутади. У бутун Европа ва Шарқ маданияти тараққиётига катта таъсир кўрсатган. Қад. яхудий адабиёти деганда, биринчи навбатда, Библия тушунилади. Яҳудий адабиёти кейинги асрларда, асосан, иврит тилида ривожланган. Айрим ёзувчилар (Й. Агнон, А. Шлён-ский, Л. Гольдберг, X. Бялик ва б.) И. ташкил топишидан анча аввал Фалас-тинга кўчиб келган ва 1948 й.дан кей-ин ҳам ижодини давом эттирган. Ай-ниқса, Нобель мукофоти лауреати (1966) Йосеф Агнон ҳикоялари ҳаққонийлиги ва чуқур психологизми б-н эътиборни тортади. 50-й.ларда Фаластинда ўсиб вояга етган адиблар гуруҳи — Е. Map, Е. Амихай, Т. Ривнер, С. Изхар ва б. адабиётга кириб келди. Улар ўз асарларида ижтимоий муам-моларни ўртага қўйдилар. 60-й.ларда Ғарбий Европа модернизми ва экзистенциализм фалсафаси таъсири кучайди. Илгор ёзувчилардан М. Ави-Шаул, А. Пэн, X. Кадмон, А. Кенан, Д. Бен-Амоц, Э. Бен-Эзер ва б. яҳудий-араб муносабатлари муаммоларини, расмий экстремистик сиёсатдан норозилик кайфиятларини акс эттирдилар. Иврит тилида ижод қилувчи кўпгина ёзувчилар идиш тилида ҳам асарлар ярата бошлади. И. Зрубавэл, М. Ман, И. Па-перников, П. Бинецкий ва б. идиш тилидаги адабиёт намояндаларидир. Араб тилида калам тебратувчи шоирлар — Тавфиқ Зиёд, Ханна Абу Хон, Солиҳ ал-Қосим, ҳикоянавислар — Эмил Ҳабибий, Муҳаммад Али Тахий ва б. мамлакатдаги араб аҳолиси камситилишига қарши норозиликни асосий мав-зу қилиб олганлар.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. И. ҳудудида турли тарихий даврларга мансуб кўпгина меъморлик ва санъат ёдгорликлари сакданиб қолган. Галилейдамил.ав. 10—8минг йилликларда тошдан ясалган ертўлалар, Бейсан, Мегиддо ва б. жойлардаги мил.ав. 4минг йилликка оид кўҳна шаҳарлар, Тель-Байтмирсим, Мегиддо, Лахиш, Гезер, Хацорда қоялар орасидан ўтказилган водопровод лаҳмлари, тош ва хом ғиштдан қурилган қалин мудофаа ис-теҳкомлари, ибодатхоналар, турар жойлар мавжуд. Исроил ва Яхудо под-шохликлари (мил. ав. 11-а. охири — 6-а. бошлари) давридан қолган оғилхоналар, истеҳкомлар, саройлар, маишатхоналарнинг харобалари учрайди. Неолит даврига мансуб тасвирий ва амалий безак санъати намуналари — уй ҳайвонларининг фил суяги ва сополдан ясалган ҳайкалчалари, ўйма ва на-қшин идишлар топилган. Рим хукмронлиги даври (мил. ав. 1-а. — мил. 4-а.) Рим бадиий маданиятига хос бўлган кўпгина ёдгорликларни қолдирган (Бейсандаги Дионис ибодатхонаси, Бейсан ва Цезардаги театрлар, Цезар ва Аскалондаги осма кувурлар, жамо-ат ва турар жой бинолари). Қабр устига қўйилган бюстлар ва мармар саркофаглардаги қабариқ тасвирлар сакланган. Византия давридан базилика (Бет-Альфадаги синагогда кошинкори тасвиридаги мучал айланаси, қатор библия саҳнаси, қурбонлик маросими тасвирлари ва б.), монастир ва ибодатхоналар, араблар давридан масжид, мадрасалар, салибчилардан қалъа, қўрғонлар, истеҳкомлар қолган. 19-а. охири — 20-а. бошларида яҳудийларнинг Фала-стинга кўчиб кела бошлаши б-н И.нинг замонавий меъморлиги ва бадиий маданияти шаклланди. Турли мамлакатлардан кўчиб келган яҳудийлар ҳар хил бадиий ва меъморий мактаб ҳамда йўналиш анъаналарини олиб келди.
20-а.нинг 50-й.ларидан Тель-Авив, Хайфо, Реховат ш.лари ривожлана бошлади. Янги барпо этилган маъмурий ва жамоат бинолари орасида Тель-Авивдаги Ф. Манн концерт зали (1957, меъморлар 3. Рехтер, Д. Карми, М. Зархи, Я. Рехтер), Бейлинсон шифохонаси (1950—58, меъморлари А. Шарон, Б. Идельсон), Гаарец-музей (1958—60, меъморлар В. Витковер, Э. Баумен), 36 қаватли «Шалом» маъмурий ва савдо биноси (70-й. лар), Бет-Ям ш.даги меҳмонхона мажмуи (1968—69), Реховат ш.даги атом физикаси ин-ти ва б. алоҳида ажралиб туради. Тасвирий санъ-атда турли модерн йўналишлари ва ус-лублари устун. И. Зарицкий, И. Кризе, Б. Бризель каби рассомлар машҳур. «Бе-цалел» санъат ва бадиий ҳунармандчилик мактаби реалистик тамойилларга асос солди. Амалий безак санъатида металл, пластмасса, лой ва ҳурмо данагидан, гулдор газмолдан ясалган бадиий буюмлар кенг тарқалган. Китобларни бадиий безашга катта эътибор берилади.
Мусиқаси фаластинлик яҳудийлар ва арабларнинг маданияти (халқ қўшиқлари, рақслар, мусиқа жўрлигидаги маросим ва урф-одатлар), шунингдек кўчиб келган яҳудийларнинг анъаналари асосида ривожланган. 1948 й.дан кейин мусиқа муассасалари ташкил этилди. И. филармонияси, миллий опера ва «Инбал» мусиқали театри, Холон консерваторияси, Тель-Авив яхудий консерваторияси, Қуддус мусиқа академияси бор. 1950 й.лардан компо-зиторлик мактаби ривожлана бошлади (М. Лаври, Э. Партош, П. Бенхаим, М. Авид ва б.).
Театри. 1926 й.да биринчи профессионал театр — «Огель» («Чодир») театри ташкил этилди. Дастлаб унинг репертуарида диний ақидалар асосидаги пьесалар бор эди. Кейин хорижий муаллифларнинг дунёвий асарлари саҳналаштирилди. Театр раҳбари М. Галеви А. Макаренко асарлари асосидаги «Педагогик поэма», Кишоннинг «Никоҳ шартномаси» пьесаларини кўрсатиш орқали томошабинлар эътиборини қозонди. «Матэтэ» («Супурги») деб аталган ҳажвий театр 1928 й.да болгар реж. И. Даниэль томонидан ташкил этилди. Драматурглардан Э. Харуси, А. Пэнн, Альтерман театр учун долзарб мавзуларда пьесалар ёзиб беришди. 1949* й.да бу театр молиявий қийинчиликлар сабабли ёпилиб қолди. 50-й.ларда «Бацал ярок» («Кўк пиёз») ва «Хамем» («Или-милиқ») сатирик театрлари юзага келди. И.нинг етакчи театри «Габи-ма» («Сахна») 1928 й.дан бери Фалас-тинда ишлаб келаётир. Унинг саҳнасида Шекспир, Шиллер, Гёте пьесалари кўрсатилди. 20-а.нинг 2-ярмида бу театрда X. Ровина, А. Мескин, Ш. Финкель, М. Зохар, Ш. Руденский, А. Таль, И. Бекер, М. Ашеров каби саҳна усталари шуҳрат қозонди. Тель-Авивда Миллий театр (1958 й.да асос солинган) ва Камер театри (1944), Хайфода Шаҳар театри (1963), Тель-Авив унтида мусиқа ф-ти, 20 дан зиёд мусиқа мактаби мавжуд.
Киноси. И.да кино и.ч. 1950 й.да бошланди. Шу йили реж. А. Амар «Сулҳ» бадиий фильмини яратди. 1954 й.да миллий кинематографияни рагбатлантириш ҳақида қонун қабул қилиниб, кинотеатрларда албатта И. фильмларини кўрсатиш жорий этилди. «Ёдингда тут» (реж. Ф. Артвис) бадиий фильми ва «Салах Шабати» ҳажвий комедияси (иккаласи 1964 й.да яратилган) айниқса диққатга сазовор. Кейинги йилларда мусиқий фильмлар, комедиялар, жосуслик ва «жангари» фильмлар яратилди. Савдо ва саноат вазирлиги хузурида кино маркази ташкил этилган. Тель-Авивда иккита, Қуддусда битта киностудия бор.
Ўзбекистон — И. муносабатлари. И. давлати ЎзР мустақиллигини тан олганидан кейин иккала мамлакат ўртасидаги иқтисодий ва маданий алоқалар учун ҳуқуқий негиз яратишга киришилди. 1994 й.дан инвестицияларни рағбатлантириш ва ўзаро ҳимоя қилиш, ҳаво қатнови, автотранспорт ва сайёҳликни ривожлантириш хусусида битимлар имзоланди. 1997 й. апр.да ЎзР Ташқи ишлар вазирининг И.га расмий ташрифи чоғида маданият, фан ва ма-ориф соҳасидаги ҳамкорлик ҳақида битим тузилди.
1998 й. сент. ойида ЎзР Президенти И. Каримовнинг И.га ташрифи давомида ҳамкорликнинг турли жиҳатларига оид 8 та шартнома имзоланди. Ҳукуматлараро ўзбек-исроил савдо-иқтисодий комиссияси иш бошлади. Икки мамлакат ўртасидаги товар айланмаси 2000 й.да 27,1 млн. АҚШ долларини ташкил этди. И. дастлабки йилларда Ўзбекистондан, асосан, қимматбаҳо тошлар, рўзғор пахтаси, кигиз харид қилган бўлса, кейинчалик уларнинг ёнига пахта толаси ва газлама, кимёвий маҳсулотлар ҳам қўшилди. Ўзбекистон эса ундан механик ва электр асбоб-ускуналар, қора металл, пластмасса ва улардан ясалган буюмлар, оптика аппаратлари, қандолат маҳсулотлари, кофе, чой, гўшт ва балиқ маҳсулотлари, спорт анжомлари, дори-дармон, ўйинчоқлар харид қилади.
Қ. х. соҳасида И. фирма ва компаниялари б-н ҳамкорлик йўлга қўйилган. Жумладан, 1994 й.дан буен Тошкент вилояти Юқори Чирчиқ туманининг Аҳмад Яссавий номидаги хўжалигида 46 га ерда томчилатиб суғориш усулининг илғор технологияси жорий этилиши сабзавот ва картошка ҳосилдорлигини 3 баравар оширди. Оққўрғон туманидаги «Оққўрғон» хўжалигида қурилган кичик сут з-ди 9 хил маҳсулот беради. Ем-хашак цехи ва 2 та хусусий чорвачилик фермаси қуриб ишга туширилди, улар учун зарур асбоб-ускуналар келтирилди. 1998 й. июнида Тошкент вилояти Қибрай туманида сутни қайта ишлаб, турли маҳсулотлар ишлаб чиқрадиган ўзбекисроил-америка «Турон-97» қўшма корхонаси ишга туширилди. И.нинг «Зераим Гедера» ва «Нетафим» компа-ниялари б-н ҳамкорликда И. пахта на-вларини етиштиришга киришилди. Ўзбекистоннинг бир қанча туманларида И.нинг «Марав» фирмаси асбоб-ус-куналари асосида 15 та кичик сут з-ди куриш ишлари бошлаб юборилди. Уларнинг ҳар бири сменада 1, 1,5, 2 минг литр сутни қайта ишлайди; қурилиш маблағини И. банклари беради. «Нетафим» компаниясининг «Қорақалпоқис-сиқхона» бирлашмаси б-н 120 га ерда томчилатиб суғориш усулида помидор етиштириш ва томат пастаси и.ч. учун тузган шартномасига биноан 4,67 млн. долларлик технология жиҳозлари келтирилади. Ирригация и.т. институти ва И.нинг «Пластро Техноложи» фирмаси томонидан тузилган «Санипласт» Ўзбекистан-Исроил қўшма корхонаси турли экинларни, жумладан, ғўзани суғоришда тежамли технологияларни жорий этиш ва ривожлантириш б-н шуғулланади.
1996 й.дан И.нинг «М.А.Д» фирмаси б-н паррандачилик соҳасида курка гўшти етиштиришнинг интенсив технологиясини амалга оширишга киришилди. 8 млн. АҚШ доллари турадиган лойиҳани бажариш учун И.нинг «Дисконт» банки 6,8 млн. доллар берадиган бўлди. Бу пулга технология ускуналари, ветеринария препаратлари, озуқа қўшимчаси ва зотдор куркалар келтирилади. 6 та бройлер паррандачилик ф-касини куркачилик ф-касига айлантириш, курка гўшти етиштиришни йилига 12 минг т га етказиш кўзда тутилган. Келгусида 15 та паррандачилик ф-ка-сини қайта жиҳозлаш ва намунали сутчилик мажмуини барпо этиш режалари бор.
Олмалиқ кон-металлургия кти И.нинг «Метек» компанияси б-н амалий ҳамкорликни йўлга қўйган. Мис саралаш ф-каси чиқитларини қайта ишлайдиган қўшма корхона барпо этиш, рений ва осмий каби нодир металларни ажратиб оладиган саноат курилмалари ўрнатиш ишлари ниҳоясига етай деб қолди. Почта ва телекоммуникация тармоғида ҳам қамкорлик йўлга қўйилган. 1997 й. мартда «И Си Аи Телеком» компанияси б-н тузилган шартномага мувофиқ, ер сунъий йўлдошлари орқали ишлайдиган телефон ст-яси ва Тошкент телефон-телеграф ст-яси учун асбоб-ускуналар келтириб ўрнатилди.
Ўзбекистонда И. сармояси иштирокидаги 45 корхона рўйхатга олинган. Улар қ.х. маҳсулотини қайта ишлаш, озиқ-овқат маҳсулотлари ва халқ истеъмол моллари и.ч., савдо-сотиқ б-н шуғулланади.
И. Самарқанддаги «Шарқ тароналари» фестивалларида қатнашиб келаётир. Тошкентда 2 та фото кўргазма уюштирди, Тошкент Ёш томошабинлар театри иштирокидаги «Ҳумо» фестивалида қатнашиш учун 3 та театр гу-руҳини юборди. Ёш томошабинлар театрининг бадиий раҳбари Наби Абду-раҳмонов И.га бориб, Бет-Цви театр мактаби б-н биргаликда спектакллар саҳналаштирди.
Маданий ҳамкорликни фаоллаштириш учун 1998 й.да «Ўзбекистон — Исроил» дўстлик жамияти ташкил этилди. Маориф ва фан арбоблари делегацияларининг ўзаро тажриба алмашишлари йўлга қўйилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.