Tabiati. I. hududining köp qismi Yuqori va Quyi Mesopotamiya tekisliklaridan iborat. Şim. va şim.şarqida Armaniston va Eron toğliklari (bal. 3000 m dan yuqori), jan. va jan.-ğarbida Suriya-Arabiston yassi-toğligining çekka qismi (bal. 900 m gaça) joylaşgan. Yuqori Mesopotamiya (yoki Jazira) bal. 300—450 m tekis platodan iborat. Quyi Mesopotamiya esa bal. 100 m dan oşmaydigan al-lyuvial pasttekislikdir. Asosiy foydali qazilmalari — neft va gaz. Fosforit va oltingugurt konlari ham bor.
Iqlimi I. ning şim. qismida kontinental Örta dengiz ikdimi, yozi is-siq va quruq, qişi iliq va seryomğir, jan. da tropik iqlim. Mosulda iyulning örtaça t-rasi 34°, yanv. niki 7°. Qişda toğlarda qor yoğadi. Eng past t-ra — 18° gaça. Basrada yanv. ning örtaça t-rasi 11°, avg. niki 34°, ba'zan 50° ga yetadi. Yillik yoğin toğlarda 500 mm gaça, mamlakatning jan. şarqida 60— 100 mm. I. hududidan ötgan Dajla va Furot duryolaridan sugorişda keng foydalaniladi. Alkurn ş. yonida bu daryolar qöşilib, yagona Şatt ul-Arab daryosini hosil qiladi va Fors qöltiğiga quyiladi. Quyi Mesopotamiyada mayda köl köp. Çöllarida suv vaqtinça oqadigan soyliklar bor. Tuproqlari — daryo vodiylarida suğoriladigan unumdor allyuvial tuproq. I. ning kalgan qismida daşt va çala çölga xos kaştan va böz tuproqlar tarqalgan. Toğli joylarda toğ-ötloq tuproqlari uç-raydi. I. hududining köp qismi daşt, jan.-ğarbi çöl va çala çöl. Toğ yon bağirlarida siyrak butazorlar, daryo vodiylarida terak va tolzorlar bor. Şatt ul-Arab vodiysida hurmozor köp. I. ning hayvonot dunyosi xilma-xil. Tekisliklarda ğizol, yovvoyi eşak, ola sirtlon, çiyaböri, qoplon yaşaydi. Kemiruvçilar, sudralib yuruvçilar (jumladan, zaharli kölbor ilon) va zararli haşarotlar (çigirt-ka, falanga, çayon) köp. Daryo qirğoqlarida qöton, qizilğoz, saqoquş uç-raydi.
Aholisi, asosan, arablar (75%) va kurdlar (20%); şuningdek, turkmanlar, osuriy (aysor)lar, eroniylar, armanlar va b. ham yaşaydi. Rasmiy tili — arab va kurd tillari. Asosiy dini — islom. Aholisining 96% musulmonlar (62% şialar va 34% sunniylar). Xristianlar ham bor. Aholining 70,4% şaqarlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Bağdod, Basra, Mosul, Karkuk, Najaf.
Tarixi. I. xududi (Mesopotamiya) — dunyodagi eng kad. madaniy markazlardan biri. Mil. av. 7ming yillikda ilk suğorma deqqonçilik, çorvaçilik rivojlangan. Mil. av. 3ming yillikda şaharlar paydo bölgan, bir neça mayda kuldorlik davlatlari vujudga kelgan. Mil. av. 2ming yillikda ular Bo-bil podşoxligiga birlaşgan. Mil. av. 6-a. da I. xududi Axomaniylar, keyinçalik Salavkiylar (mil. av. 4—2-a. lar) va Parfiya (mil. av. 2-a.—mil. 3-a.) davlatlarining xöjalik, savdo markazi bölgan. Sosoniylar xukmronligi davrida bu yerda xristianlik, yaxudiylik va b. dinlar b-n birga zarduştiylik ham tarqalgan.
7-a. 30-y. larida Mesopotamiyani arablar egallagan. 661 y. u Umaviylar xalifaligiga köşib olindi. Aholi örtasida islom dini va arab tili keng tarkala boşladi. 750—1055 y. lari bu yerda abbosiylar xukmronlik qildi. Keyinçalik saljuqiylar, 13-a. 2-yarmida möğullar bostirib kirdi. 14-a. oxiri — 15-a. boşida I. Amir Temur saltanati tarkibiga kirgan. 16-a. 30-y. larida I. ni turklar, 17-a. boşida safaviylar egalladi. 17-a. 2-çoragidan 1-jahon uruşi oxirigaça Usmonli turk imperiyasi tarkibida böldi. 1-jahon uruşidan keyin I. ni inglizlar bosib oldi va talontoroj qildi. 1920 y. I. ustidan Buyuk Britaniya mandati örnatildi. Şu paytdan e'tiboran mustamlakaçilikka karşi butun mamlakat böylab milliy ozodlik qözğoloni boşlanib ketdi. Bu qözğolon şafqatsizlik b-n bostirilgan bölsa ham, inglizlar milliy hukumat tuzişga rozilik berdi. I. amir Faysal boşçiligidagi podşohlik deb e'lon qilindi, ammo u inglizlar nazoratida edi. Angliya I. podşohligini oğir şartnomalar tuzişga majbur qildi (1922, 1923). I. nefti Angliya boşliq monopoliyalar, asosan «Irak petroleum kompani» (1929 y. gaça «Terkiş petroleum») ixtiyorida qoldi. 1932 y. Buyuk Britaniya I. qa rasmiy jihatdan mustaqillik berdi, ammo harbiy-siyosiy na-zorat qilib turiş huquqini oldi. I. hukumatining Buyuk Britaniya b-n hamkorlikni kuçaytiriş, qişloqlarda zamindorlar qukmronligini mustahkamlaşni közda tutgan siyosati xalqni oçlikka olib keldi va si-yosiy huquqlardan mahrum etdi. Bu si-yosatga qarşi dehqonlarning qözğolonlari bölib ötdi (1930—36). Işçilar öz huquqlari uçun kuraş boşladi. Bir neça kasaba uyuşmalari tuzildi. I. hukumatining siyosatidan mayda milliy ziyoli va zobitlarning bir qismi ham norozi böldi. Hukumat rahbarlari bir neça marta özgartirildi. 1941 y. okt. da Nuri Sayd rahbarligida yangi hukumat tuzildi. 2-jahon uruşi davrida mehnatkaşlar ahvoli oğirlaşib, xalq harakatlari kuçaydi. Natijada siyosiy mahbuslar ozod qilindi.
Uruşdan keyin milliy ozodlik harakati kuçaydi. Arab-Isroil uruşi davri (1948—49) da hukumat mamlakatda qatağon va ta'qib qiliş siyosatini olib bordi, parlament tarqatildi, siyosiy partiyalar va kasaba uyuşmalari faoliyati taqiklandi. AQŞ b-n I. örtasida «texnika yordami» (1953), «harbiy yordam» (1954) töğrisida şartno-malar tuzildi. 1955 y. I.turkiya harbiy şartnomasi imzolandi. Bu esa Bağdod paktining tuzilişiga asos böldi. Mamlakatdagi vatanparvar kuçlar ozodlik va demokratiya uçun kuraşni töxtatmadilar. 1956 y. da I. armiyasida «Ozod zobitlar» nomli yaşirin inqilobiy taşkilot tuzildi. 1957 y. I. Kompartiyasi, Milliy demokratik partiya, Mustaqillik partiyasi («Is-tiqlol») va Arab sotsialistax uyğo-niş partiyasi (Baas) ning birlaşuvidan Milliy birlik Fronti (MBF) taşkil topdi.
1958 y. 14 iyulda MBF, «Ozod zobitlar» taşkiloti hamda mehnatkaşlarning birgalikdagi harakati natijasida podşoxlik ağdarildi va I. respublika deb e'lon qilindi. Ab-dulkarim Qosim boşçiligida hukumat tuzildi. Respublika hukumati I.ning Bağdod paktidan çiqqanligini e'lon qildi. I. dagi ingliz harbiy bazalari tugatildi (1959 y. ning 30 mayida).
1958 y. 26 iyulda qabul qilingan Konstitutsiyada barça fuqarolar qonun oldida teng huquqlar va demokratik erkinliklar b-n ta'minlanajagi qayd etildi. Şundan söng kasaba uyuşma taşkilotlari va siyosiy partiyalar oçiq işlay boşladi. Hukumat siyosiy mahbuslarga afv umumiy e'lon qildi. Ayollar erkaklar b-n teng huquqqa ega böldi. Çet el firmalarining I. yerlariga egaligi çeklandi.
Hukumatning xalqparvarlik siyosati içki hurofiy kuçlarning qarşiligiga uçradi. A. Qosim vatanparvar taşkilotlar faoliyatini çeklaşga majbur böldi. 1961 y. sent. da kurd xal-qiga qarşi uruş boşladi. 1963 y. fev. da davlat töntarişi bölib, hokimiyat Baasning ekstremist rahbarlari kuliga ötdi. Ular demokratlarni jismonan yöqqilişga kirişdi. Minglab vatanparvarlar öldirildi va qamoqqa olindi. Bunday zulmkor siyosatga nisbatan xalq ğazabi kuçayişi natijasida Baas rahbarlari ikki qaramaqarşi guruhga bölindi. 1963 y. noyab.da hokimiyatni A. S Orif boşliq harbiylar qölga oldi. 1963—68 y. lar turli siyosiy gu-ruxlarning hokimiyat uçun kuraşi b-n ötdi. Hukumatga qarşi namoyişlar böldi. 1968 y. iyuldagi davlat töntarişi natijasida hokimiyat general Ahmad Hasan al-Bakr boşçiligidagi Baas rahbarlari qöliga ötdi. Hukumat siyosiy mahbuslarni ozod qilib, oldingi vazifalariga qayta tayinladi. Kam haq oladigan mehnatkaşlar «mudofaa soliği» dan ozod bölli. Mehnat, nafaqa, işçilarning ijtimoiy ta'minoti, yer islohoti haqida yangi qonun qabul qilindi (1970). Inq-ilobiy qömondonlik kengaşi I. davlati doirasida kurdlarning milliy muxtoriyatini tan oldi. I. Kurdistonidagi xarbiy harakatlar töxtatildi. Kurd taraqqiyparvar taşkilotlariga erkinlik berildi. Kurd tili ikkinçi rasmiy til deb e'lon qilindi. Hukumatga 5 kurd kiritildi. Kurdistonni rivojlantiriş dasturi amalga oşirila boşladi. 1974 y. 11 martda I. Kurdistoni muxtoriyati e'lon qilindi.
1979 y. S Husayn mamlakat prezidenti bölgaç, 1980 y. sent. da Iroq b-n Eron örtasida Şatt-ul Arab daryosi böylab ötgan çegara xususidagi janjal qurolli töqnaşuvga aylanib ketdi. 8 y. davom etgan bu mojaro Yaqin Şarq va Fors körfazi atrofidagi vaziyatni keskinlaştirib yubordi. Nihoyat, 1990 y. 15 avg. da Iroq prezidenta Saddam Husayn Eron prezidenta A. A. Hoşimiy-Rafsanjoniyga maktub yöllab darhol sulh tuzişni taklif etdi. Eron bu taklifni qabul qildi. Ammo bu uruş mamlakat iqtisodiyotiga katta zarar yetkazdi.
1990 y. 1 avg. dan 2 avg. ga ötar keçasi I. qöşinlari Kuvayt hududiga bostirib kirdi va bir neça kun davomida uni qamal qilib turdi. Bağdod Kuvaytning Iroq b-n «töla-tökis va abadiy birlaşganini» e'lon qildi. BMT Xavfsizlik Kengaşi Kuvaytning I. tomonidan bosib olinişini qoraladi va I. qöşinlari Kuvaytdan darhol olib çiqib ketilişini talab qildi, I. qa qarşi qattiq iqtisodiy jazo çoralari joriy etdi. Ammo I. rahbariyati bu talabni bajarmadi. Natijada BMT Xavfsizlik Kengaşining «mazkur regionda tin-çlik va xavfsizlikni tiklaş uçun barça zarur vositalardan foydalaniş» töğrisidagi qaroriga binoan, AQŞ, Buyuk Britaniya, Fransiya, bir qator arab davlatlari harbiy qismlaridan iborat köp millatli kuçlarning qöşinlari 1991 y. 16 yanv. dan 17 yanv. ga ötar keçasi I. qa qarşi uruş harakatlari boşladi. «Çöldagi böron» deb atalgan bu jangda I. qöşinlari mağlubiyatga uçradi. 1994 y. Yunoyab. da I. Kuvaytning suvereniteta, hududiy butunligi va xalqaro çegaralarini töla-tökis va uzil-kesil tan olişini bildirdi. BMT Xavfsizlik Ken-gaşi qarorlariga muvofiq, I. ning ommaviy qirğin qurollari zaxiralari, ularni eltuvçi vositalar va i. ç. quvvatlarini aniqlab, yöq qilib taşlaş uçun maxsus komissiya tuzildi. I. dan barça turdagi xom aşyo, şu jumladan, neft, tayyor mahsulotlar sotib oliş hamda unga barça turdagi xom aşyo va tayyor mahsulotlar, qurol-yaroğ, harbiy texnika sotiş, boşqa tarzda harbiy yordam körsatiş taqiqlandi. Oziq-ovqat va dori-darmon bundan mustasno. Harbiy mojarolar va iqtisodiy qamal natijasida I. ijtimoiy-iqtisodiy sohalarda haddan taşqari oğir ahvolga tuşib qoldi.
I. - 1945 y. dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1993 y. 19 iyunda örnatdi. Milliy bay-rami — 17 iyul — Inqilob kuni (1968).
Asosiy siyosiy partiyalari, taşkilotlari va kasaba uyuşmalari. Arab sotsi-alistik uyğoniş partiyasi — Baas, 1947 y. da tuzilgan Umumarab Base partiyasi tarkibiga kiradi, I. da 1954 y. şakllangan; Kurdiston demokratik partiyasi, 1946 y. da tuzilgan; Kurdiston inqilobiy partiyasi, 1974 y. taşkil topgan; I. kommunistax partiyasi, 1934 y. da asos solingan; Demokratik milliy vatanparvar fronti, 1980 y. tuzilgan; Ilğor milliy vatanparvar fronti, 1973 y. taşkil etilgan. I. işçi kasaba uyuşmalari umumiy federatsiyasi 1959 y. da taşkil etilgan bölib, Jahon kasaba uyuşmalari fe-deratsiyasi a'zosi.
Xöjaligi. I. — agrar-industrial mamlakat. I. baquvvat iqtisodiy salohiyatga ega. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 22%, q.x. ning uluşi 20,3% ni taşkil etadi.
Sanoati. Neft (zaxirasi 65 mlrd. tonnadan ziyod), gaz, oltingugurt, marmar va fosfatlarning katta zaxiralari bor. I.-Eron uruşi boşlanişidan avval neft eksport qilişdan har yili 21—26 mlrd. dollar daromad olinar edi. Sanoatning neft, gaz qazib çiqariş, neftni qayta işlaş, sement, elektr energetika, maşinasozlik va b. tarmoqlari rivojlangan. Mayda hunarmandçilik korxonasi va ustaxonalari köp. Töqimaçilik, poaybzal, oziq-ovqat sanoati ham birmunça rivojlangan. Al-Iskandariyada maşinasozlik z-di, Samarrada antibiotik va b. dori-darmonlar z-di, Qut al-Amarada ip gazlama k-ti, Bağdodda elektronika asbob-uskunalari z-di va tikuvçilik f-kasi, Ramodida oyna z-di va b. korxonalar mavjud. Biroq BMT Xavfsizlik Kengaşining iqtisodiy jazo çoralari natijasida moliyaviy resur-slar, xom aşyo, ehtiyot qismlar, asbob-uskunalar yetişmasligi har sohada sezilib turadi.
Qişloq xöjaligi. Q.x.ga yaroqli yerlar 12 mln. ga, şundan 8 mln. ga yer işlanadi. Ekin maydonining ak-sar qismiga buğdoy, qolgan qismiga paxta, tamaki, sabzavot ekiladi; boğdorçilikham rivojlangan. 1990-y. largaça I. hurmo daraxtining soni jihatidan dunyoda 1-örinda turar, dunyo bo-zoriga çiqarib sotiladigan hurmo me-vasining 4/5 qismi uning hissasiga töğri kelar edi. Biroq I. qa qarşi jazo çoralari q.x. ga ham asoratli ta'sir qildi. Jumladan, 1990 y. ga nisbatan 2000 y. da ekin maydonlari qisqarib, yalpi hosil kamaydi. Çunonçi buğdoy hosili 1055 ming t dan 800 ming t ga, arpa 1095 ming t dan 500 ming t ga, makkajöxori 171 ming t dan 100 ming t ga, uzum 428 ming t dan 290 ming t ga tuşib qoldi. Çorvaçilikdagi qöy, eçki, qoramol, tuya, ot soni ham kamaydi.
Transporti. T. y. uz. 3 ming km, avtomobil yöllari uz. 30 ming km, neft quvurlari uz. 4,2 ming km, gaz quvurlari uz. 2,6 ming km. Asosiy dengiz portlari — Basra, Fao, Umm-Kasr, daryo porti — Bağdod. Bağdodda zamonaviy xalqaro aeroport bor. I. çetga hurmo, teri, jun, sement, neft,neft mahsulotlari, oltingugurt çikaradi. Çetdan maşina va uskunalar, oziq-ovqat, qora metall, kimyoviy aşyolar keltiradi. Savdo-sotikdagi asosiy mijozlari: Iordaniya, Italiya, Germaniya va b. Pul birligi — I. di-nori.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 1970 y. da 6 yoşdan 12 yoşgaça bölgan bolalarning majburiy boşlanğiç ta'limi töğrisida qonun qabul qilingan. Boşlanğiç mak-tabda ham, örta maktabda ham öqiş muddati 6 y. Un-tlar, in-tlar, kollej lar, jumladan, Bağdod un-ti, Bağdodda al-Mustansuriya un-ti, Basra, Mo-sul va Sulaymoniyada un-tlar, Bağdodda texnologiya in-ti bor. 1947 y. da I.FA ga asos solingan. Bağdodda Kurd FA, Ilmiy tadqiqotlar taşkiloti mavjud. Yirik kutubxonalari: Bağdod un-tining markaziy kutubxonasi, Milliy kutubxona, I. muzeyi kutubxonasi, Mosuldagi Ommaviy kutubxona va b. Muzeylari: Bağdoddagi I. muzeyi, Arab osori atiqalari muzeyi, Mosul muzeyi, Basradagi un-t muzeyi, köqna Bobil xarobalaridagi Bobil muzeyi.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatUvi- Eng muhim gaz. va jur. lari: «As-Savra» («Inqilob», arab tilidagi kundalik gaz., 1968 y. dan), «Al-Iroq» («Iroq», arab va kurd tillaridagi kundalik gaz., 1976 y. dan), «Al-Jumhuriya», («Respublika», arab tilidagi kundalik hukumat gaz., 1963 y. dan), «Bagdad observer» («Bağdod kuzatuvçisi», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1967 y. dan), «Bağdod» (fransuz tilida 2 oyda 1 marta çikadigan siyosiy va madaniy jur.), «Al-Afak al-Arabiyya» («Arabiston ufqlari», arab tilidagi oylik siyosiy-adabiy jur., 1975 y. dan). I. axborot agentligi 1959 y. da taşkil etilgan. Davlat radioeşittiriş va televideniye taşkiloti hukumat taşkilotidir. 1936 y. dan radioeşittiriş, 1956 y. dan telekörsatuv olib boriladi.
Adabiyoti. Örta asrlarda I. poytaxti — Bağdod umumiy arab madaniyati, fani va adabiyotining markazlaridan biri bölganligi bois I. yozma adabiyoti ham umumarab özanida ravnaq topdi. Umuman arab badiiy adabiyoti 5—7-a. larda oğzaki xalq ijodiyoti boy manbalari asosida vujudga keldi. Avvaliga proza (afsonalar, ertaklar), söng poeziya (ğazal, qasida va h.k.) paydo bölib, rivojlana boşladi. 16-a. dan adabiyot tuşkunlikka tuşdi. 19-a. da Abd al-Muhsin alkozimiy, Jamol Sid-qiy az-Zaxaviy va Ma'ruf Rusafiy kabi maşhur şoirlar öz asarlarida ma'rifatçilik va milliy ozodlik kuraşi ğoyalarini aks ettirdilar. 19-a. va 20-a. boşlarida I. adabiyotida şe'riyat yetakçi janr bölgan. Mahmud Ahmad assayid I. adabiyotida birinçi bölib hikoya va qissalar yozdi. Ularda insonparvarlik ğoyalarini ilgari surdi. Zunnun Ayyub va b. hajvçilarning ijodi ZO-y. lar mamlakat ijtimoiy hayotiga katta ta'sir körsatdi. Şu dav-rda ilğor şoirlardan Muhammad Mah-mud al-Javohiriy va Muhammad Solih Bahr ul-Ulum barakali ijod qildilar.
50-y, larda I. adabiyotida romançilik va dramaturgiya şakllandi. Bu davrdagi I. şe'riyati voqelikni töğri aks ettira boşladi. Inqilob (1968 y.) dan keyin I. adabiyoti gurkirab ösdi. Bosqinçilikka qarşi kuraş va adolatli jamiyat quriş madhini kuylaş asosiy mavzu bölib qoldi. Abu al-Vahhob al-Bayotiy, Hasan al-Bayotiy va b. ijo-dida siyosiy va ijtimoiy ohanglar yan-gradi. I. şe'riyatini isloh qilgan No-zik al-Maloika va b. şoiralar hamda şoirlar lirik şe'rlar yaratdilar. Kurd tilidagi adabiyot ham rivojlangan.
Me'morligi juda qad. an'analarga ega bölib, bu yerda Bobil-Ossuriya madaniyati va Parfiya yodgorliklari saklanib qolgan. 7-a. dan boşlab arab mada-niyati ta'siri kuçaygan. 7-a. 30-y.larida Kufa, Basra, 8-a. boşlarida Va-sit ş. lariga asos solindi. 762 y. dan doirasimon reja asosida Madinat as-Salom (Tinçlik şaqri, hoz. Bağdod) kurila boşladi. 9-a. da örta asrlar me'morligi ravnaq topdi (salobatli saroy inşootlari, baland minorali masjidlar, jumladan, Samarradagi 450 ustunli Mutavakkil masjidi). 12-a. va 13-a. 1-yarmidan Bağdoddagi (Mu-stansuriya Madrasa majmuasi, Bobal-Vastani şahar darvozasi) va Mosuldagi (Nuriddin jome masjidi) yodgorliklar saklangan. 16—17-a. larda sirkorlik, naqqoşlik va öymakorlik san'ati namunalari bölmiş Bağdoddagi Muso al-Qadim (oltin masjid) maqbaramasjidi, Karboladagi Imom Husayn maqbara-masjidi va b. barpo etildi. Turar joylar içki hovlili, peşayvonli, derazalari jimjimador yoğoç panjarali qilib qurildi.
Zamonaviy me'morlikda turli yevropaça uslublar ta'siri seziladi. Basra, Mosul, Karbalo, Samarra ş. lari loyihasi işlab çiqildi (1959—60). Bağdod, Mosul, Basra va b. şaharlardagi zamonaviy jamoat va uy-joy bi-nolari tarhi va qurilişida mahalliy iqlim va turmuş şaroitlari e'ti-borga olindi, xalq an'analariga rioya etildi. I. me'morlari orasida N. Javdod, R. al-Çodirçi, X. Munif va b. maşhur.
Tasviriy san'ati. I. hududida mil. av. 8—7ming yillikka oid qöhna madaniyat manzilgohlarida qad. san'at asarlari (alebastr va loydan yasalgan haykalçalar, tamğa-tumorlar, sopol idişlar) topilgan. Mil. av. 4—1ming yillikda Şumer, Akkad, Bobil, Ossuriya badiiy madaniyati izçil rivojlandi. Yunon, Parfiya, Sosoniylar san'ati yodgorliklari uçraydi. Örta asrlarda I. san'ati umumarab madaniyati tarkibida ravnaqtopdi. 8—13-a. lardagi ganç va yoğoç öymakorligi, devor musavvirligi, miniatyura, kulollik, kandakorlik san'ati gullab-yaşnadi. Naqqoşlik va xattotlik rivoj topib, hoz. bezak san'atida ham davom etmoqda.
20-a. boşlarida rangtasvir san'ati yuzaga keldi (Abdulqodir Rassom, Muhammad Solih Sakiy va b.). Ras-som va haykaltaroş Javod Salim, musavvirlardan Ata Sabriy, Xolid al-Jadr, haykaltaroşlardan Xolid ar-Raxxal, Muhammad Ğani nom çiqargan. Ular qad. I. san'ati an'analarini rivojlantirişga katta hissa qöşdilar. Keyingi yillarda Ismoil aş-Şayxli, Nuri ar-Ravi, Diya al-Azavi va b. ularning işlarini davom ettirdilar. Sönggi avlodga mansub musavvirlardan Hafiz ad-Durubiy va Mahmud Ahmad I. tasviriy san'a-tini yuqori darajaga kötardi. I. hu-dudida bir neça asrlar davomida kurdlar san'ati rivojlanib kelayotir.
Musiqasi arab musiqa san'atining bir şoxobçasini taşkil qiladi. I. da ud, rubob, qonun, nay, daff va b. çolğu asboblari qadimdan ma'lum. Abbosiylar xalifaligi davri (750— 1258) da Bağdod Örta va Yaqin Şarq xalq/1ari musiqa markazlaridan biri hisoblanib, bu yerda maşhur bastakorlar — Ishoq al-Mavsiliy, Safiud-din al-Urmaviylar ijod qilişgan. Usmonli turk imperiyasi tarkibida bölgan davri (16-a. ning 30-y, lari — 1918) da turk musiqasining ta'siri kuçli bölgan. I. xalq va professional musiqasi keng rivojlangan makom tizimiga asoslanadi. Maqomlar yirik şakldagi vokal-çolğu turkumlarning lad asosini hamda kuy-ohang mazmunini belgilaydi. Har bir asar muayyan maqom nomi b-n ataladi. I. xalq qöşiqlari içida ataba, xuda, muaşşax kabi aytim janrlari keng tarqalgan. Zamonaviy I. musiqasi*da Yevropa musiqa an'analarining ta'siri mavjud. Bağdod radiosida Şarq musiqasi orkestri (rahbari kompozitor Salim al-Şalabiy), xor, yakkaxon xonandalari bor. 1929 y. Bağdod örta maktab öquvçilari tomonidan «Iroqmilliy teatri», 1931 y. birinçi proffesional ansambl, 1971 y. simfonik orkestr taşkil qilingan.
I. musiqa kadrlari, asosan, Nafis san'at akademiyasi (1940, musiqa, tasviriy san'at va haykaltaroşlik, teatr san'ati bölimlari bor) da tay-yorlanadi. 1968 y. bolalar musiqa mak-tabi oçilgan. Davlat öquv yurtlaridan taşqari xususiy musiqa maktablari mavjud. I. da kompozitor Ahmad al-Xalil (qöşiq, çolğu asarlar muallifi), xalq va zamonaviy köşiq ijroçilari Lomia Tavfiq, Vahida Halim, Dahlil Hasan, Zuhur X,usayn, Foruh Hilol, Rizo Ali, sozandalar Hasan Rajab, Şuayb Ibrohim, Xudayr Şibli, Jalil Başir, Munir Başir va b. tanilgan. I. davlat folklor ansambli 1985 y. Toşkentda gas-trolda bölgan. Kompozitor va sozanda (ud) Salmon Şukur 1987 y. Samarqandsa bölib ötgan Z-Xalqaro musiqaşunoslik simpoziumida qatnaşgan.
Teatri. I. professional teatri öz faoliyatini 20-a. ning 20-y. laridan boşlagan. 1929 y. örta maktab öquvçilari Bağdodda millim teatr guruhini tuzib, maktab va köçalarda qöşiqlar, raqslar ijro etganlar, kiçik hajviy pyesalar namoyiş qilişgan. 1931 y. havaskorrej. Haqqi aş-Şibliy 50 ga yaqin irokdik, misrlik, suriyalik va livanlik xonandalar va xalq çolğu or-kestridan iborat birinçi professional ansambl tuzgan.
Ansambl tomonidan Muso Şohbanderning «Vaxda» spektakli, arab adabiyoti va folklori asosida yaratilgan spektakllar sahnalaştirildi. Şunday ansambllar Bağdod, Basra, Mosudda ham taşkil qilindi I. da xalq-çolğu asboblari jörligida doston yoki şe'r aytuvçi maqomçilar (badiiy öqiş ustalari) dan Muhammad Kubbançi, Salima Murod, Sa-biha Ibrohim va b. maşhur. Aktyorlar nafis san'at akademiyasi uyuştiradigan konsertlarda, radio va tele-körsatuv orqali öz san'atlarini namoyiş etadilar.
Kinosi 1940-y. lar örtalaridan rivojlana boşladi. 1945—46 y. larda misrlik rej. lar iroqlik aktyorlar iştirokida «Qohira-Bağdod», «Şarq öğloni» filmlarini suratga oldi. 1948 y. Bağdodda kinostudiya oçilgaç, «Aliya va Issam», «Şarq bolalari», «Laylo Iroqda» va b. filmlar yaratildi. 1958 y. da I. kinosida yangi rivojlaniş davri boşlandi va «Sayd Afan-di» (rej. K. Husni) filminingsuratga olinişi b-n I. kinematografiyasida yangi realistik yönalişga asos solindi. 1960 y. I. da tuzilgan Teatr va kino
işlari boş boşqarmasi qujjatli xronika filmlarini muntazam i.ç. ni yölga qöydi. 60-y, larda «Kim aybdor» (rej. A. Vali), «Kuzgi yarpoqlar» (rej. X. Labib), «Tungi soqçi» (rej. X. Şav-qiy) filmlari şuhrat qozondi. 70-y. larda I. kinematografiyaçilari ijti-moiysiyosiy mavzuga murojaat etdilar, şu davrda qurğoqçilik muammolari haqida «Çanqaganlar» (rej. Şukri Jamil), qişloqdagi özgarişlar haqida «Tajriba» (rej. F. at-Tuxami), xalq ongining ösişi haqida «Buriliş» (rej. D. Ali) filmlari yuzaga keldi. Şundan keyingi «Daryo» (rej. F. al-Yasiriy), «Devorlar» (rej. Şukri Jamil) filmlarida ilğor realistik an'analar ifodalandi. Ayni vaqtda mamlakatning dolzarb muammolarini kötarib çiquvçi hujjatli kino rivojlanib, «Yerga qaytiş», «Avlodlar mehnati», «Yöqolsin sukunat», «Sönmas nur» lentalari yuzaga keldi. I. da yiliga 3—4 ta badiiy, salkam 30 ta hujjatli film işlab çiqariladi.