Iroq
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 277–284-b. — ziyouz.com
Iroq IROQ, Iroq Respublikasi (A1- Jumhuriyah al-lragiyah) — Jan.- Fapbiy Osiyoda, Dajla va Furot daryolari oraliğida joylaşgan davlat. Mayd. 438 ming km2. Aholisi 23,3 mln. kişi (2001). Poytaxti — Bağdod ş. Ma'muriy jihatdan 18 muhofaza (viloyat)ga bölinadi.
Davlat tuzumi. I. — respublika. 1970 y. 16 iyulda kuçga kirgan Muvaqqat konstitutsiya amal qiladi. Davlat boşliği — prezident (1979 y. iyulidan Saddam Husayn, ayni vaqtda u boş vazir, Inqilobiy qömondonlik ken-gaşi raisi va qurolli kuçlar oliy boş qömondoni). Prezidentning vakolat muddati — 7 y. 2002 y. 15 okt. dagi referendumda S. Husaynning preziden-tlik vakolati yana 7 yilga uzaytirildi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — Milliy kengaş (parlament); u 4 y. muddatga saylanadi. Ijroiya hokimiyatni prezident va xukumat amalga oşiradi.
Tabiati. I. hududining köp qismi Yuqori va Quyi Mesopotamiya tekisliklaridan iborat. Şim. va şim.şarqida Armaniston va Eron toğliklari (bal. 3000 m dan yuqori), jan. va jan.-ğarbida Suriya-Arabiston yassi-toğligining çekka qismi (bal. 900 m gaça) joylaşgan. Yuqori Mesopotamiya (yoki Jazira) bal. 300—450 m tekis platodan iborat. Quyi Mesopotamiya esa bal. 100 m dan oşmaydigan al-lyuvial pasttekislikdir. Asosiy foydali qazilmalari — neft va gaz. Fosforit va oltingugurt konlari ham bor.
Iqlimi I. ning şim. qismida kontinental Örta dengiz ikdimi, yozi is-siq va quruq, qişi iliq va seryomğir, jan. da tropik iqlim. Mosulda iyulning örtaça t-rasi 34°, yanv. niki 7°. Qişda toğlarda qor yoğadi. Eng past t-ra — 18° gaça. Basrada yanv. ning örtaça t-rasi 11°, avg. niki 34°, ba'zan 50° ga yetadi. Yillik yoğin toğlarda 500 mm gaça, mamlakatning jan. şarqida 60— 100 mm. I. hududidan ötgan Dajla va Furot duryolaridan sugorişda keng foydalaniladi. Alkurn ş. yonida bu daryolar qöşilib, yagona Şatt ul-Arab daryosini hosil qiladi va Fors qöltiğiga quyiladi. Quyi Mesopotamiyada mayda köl köp. Çöllarida suv vaqtinça oqadigan soyliklar bor. Tuproqlari — daryo vodiylarida suğoriladigan unumdor allyuvial tuproq. I. ning kalgan qismida daşt va çala çölga xos kaştan va böz tuproqlar tarqalgan. Toğli joylarda toğ-ötloq tuproqlari uç-raydi. I. hududining köp qismi daşt, jan.-ğarbi çöl va çala çöl. Toğ yon bağirlarida siyrak butazorlar, daryo vodiylarida terak va tolzorlar bor. Şatt ul-Arab vodiysida hurmozor köp. I. ning hayvonot dunyosi xilma-xil. Tekisliklarda ğizol, yovvoyi eşak, ola sirtlon, çiyaböri, qoplon yaşaydi. Kemiruvçilar, sudralib yuruvçilar (jumladan, zaharli kölbor ilon) va zararli haşarotlar (çigirt-ka, falanga, çayon) köp. Daryo qirğoqlarida qöton, qizilğoz, saqoquş uç-raydi.
Aholisi, asosan, arablar (75%) va kurdlar (20%); şuningdek, turkmanlar, osuriy (aysor)lar, eroniylar, armanlar va b. ham yaşaydi. Rasmiy tili — arab va kurd tillari. Asosiy dini — islom. Aholisining 96% musulmonlar (62% şialar va 34% sunniylar). Xristianlar ham bor. Aholining 70,4% şaqarlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Bağdod, Basra, Mosul, Karkuk, Najaf.
Tarixi. I. xududi (Mesopotamiya) — dunyodagi eng kad. madaniy markazlardan biri. Mil. av. 7ming yillikda ilk suğorma deqqonçilik, çorvaçilik rivojlangan. Mil. av. 3ming yillikda şaharlar paydo bölgan, bir neça mayda kuldorlik davlatlari vujudga kelgan. Mil. av. 2ming yillikda ular Bo-bil podşoxligiga birlaşgan. Mil. av. 6-a. da I. xududi Axomaniylar, keyinçalik Salavkiylar (mil. av. 4—2-a. lar) va Parfiya (mil. av. 2-a.—mil. 3-a.) davlatlarining xöjalik, savdo markazi bölgan. Sosoniylar xukmronligi davrida bu yerda xristianlik, yaxudiylik va b. dinlar b-n birga zarduştiylik ham tarqalgan.
7-a. 30-y. larida Mesopotamiyani arablar egallagan. 661 y. u Umaviylar xalifaligiga köşib olindi. Aholi örtasida islom dini va arab tili keng tarkala boşladi. 750—1055 y. lari bu yerda abbosiylar xukmronlik qildi. Keyinçalik saljuqiylar, 13-a. 2-yarmida möğullar bostirib kirdi. 14-a. oxiri — 15-a. boşida I. Amir Temur saltanati tarkibiga kirgan. 16-a. 30-y. larida I. ni turklar, 17-a. boşida safaviylar egalladi. 17-a. 2-çoragidan 1-jahon uruşi oxirigaça Usmonli turk imperiyasi tarkibida böldi. 1-jahon uruşidan keyin I. ni inglizlar bosib oldi va talontoroj qildi. 1920 y. I. ustidan Buyuk Britaniya mandati örnatildi. Şu paytdan e'tiboran mustamlakaçilikka karşi butun mamlakat böylab milliy ozodlik qözğoloni boşlanib ketdi. Bu qözğolon şafqatsizlik b-n bostirilgan bölsa ham, inglizlar milliy hukumat tuzişga rozilik berdi. I. amir Faysal boşçiligidagi podşohlik deb e'lon qilindi, ammo u inglizlar nazoratida edi. Angliya I. podşohligini oğir şartnomalar tuzişga majbur qildi (1922, 1923). I. nefti Angliya boşliq monopoliyalar, asosan «Irak petroleum kompani» (1929 y. gaça «Terkiş petroleum») ixtiyorida qoldi. 1932 y. Buyuk Britaniya I. qa rasmiy jihatdan mustaqillik berdi, ammo harbiy-siyosiy na-zorat qilib turiş huquqini oldi. I. hukumatining Buyuk Britaniya b-n hamkorlikni kuçaytiriş, qişloqlarda zamindorlar qukmronligini mustahkamlaşni közda tutgan siyosati xalqni oçlikka olib keldi va si-yosiy huquqlardan mahrum etdi. Bu si-yosatga qarşi dehqonlarning qözğolonlari bölib ötdi (1930—36). Işçilar öz huquqlari uçun kuraş boşladi. Bir neça kasaba uyuşmalari tuzildi. I. hukumatining siyosatidan mayda milliy ziyoli va zobitlarning bir qismi ham norozi böldi. Hukumat rahbarlari bir neça marta özgartirildi. 1941 y. okt. da Nuri Sayd rahbarligida yangi hukumat tuzildi. 2-jahon uruşi davrida mehnatkaşlar ahvoli oğirlaşib, xalq harakatlari kuçaydi. Natijada siyosiy mahbuslar ozod qilindi.
Uruşdan keyin milliy ozodlik harakati kuçaydi. Arab-Isroil uruşi davri (1948—49) da hukumat mamlakatda qatağon va ta'qib qiliş siyosatini olib bordi, parlament tarqatildi, siyosiy partiyalar va kasaba uyuşmalari faoliyati taqiklandi. AQŞ b-n I. örtasida «texnika yordami» (1953), «harbiy yordam» (1954) töğrisida şartno-malar tuzildi. 1955 y. I.turkiya harbiy şartnomasi imzolandi. Bu esa Bağdod paktining tuzilişiga asos böldi. Mamlakatdagi vatanparvar kuçlar ozodlik va demokratiya uçun kuraşni töxtatmadilar. 1956 y. da I. armiyasida «Ozod zobitlar» nomli yaşirin inqilobiy taşkilot tuzildi. 1957 y. I. Kompartiyasi, Milliy demokratik partiya, Mustaqillik partiyasi («Is-tiqlol») va Arab sotsialistax uyğo-niş partiyasi (Baas) ning birlaşuvidan Milliy birlik Fronti (MBF) taşkil topdi.
1958 y. 14 iyulda MBF, «Ozod zobitlar» taşkiloti hamda mehnatkaşlarning birgalikdagi harakati natijasida podşoxlik ağdarildi va I. respublika deb e'lon qilindi. Ab-dulkarim Qosim boşçiligida hukumat tuzildi. Respublika hukumati I.ning Bağdod paktidan çiqqanligini e'lon qildi. I. dagi ingliz harbiy bazalari tugatildi (1959 y. ning 30 mayida).
1958 y. 26 iyulda qabul qilingan Konstitutsiyada barça fuqarolar qonun oldida teng huquqlar va demokratik erkinliklar b-n ta'minlanajagi qayd etildi. Şundan söng kasaba uyuşma taşkilotlari va siyosiy partiyalar oçiq işlay boşladi. Hukumat siyosiy mahbuslarga afv umumiy e'lon qildi. Ayollar erkaklar b-n teng huquqqa ega böldi. Çet el firmalarining I. yerlariga egaligi çeklandi.
Hukumatning xalqparvarlik siyosati içki hurofiy kuçlarning qarşiligiga uçradi. A. Qosim vatanparvar taşkilotlar faoliyatini çeklaşga majbur böldi. 1961 y. sent. da kurd xal-qiga qarşi uruş boşladi. 1963 y. fev. da davlat töntarişi bölib, hokimiyat Baasning ekstremist rahbarlari kuliga ötdi. Ular demokratlarni jismonan yöqqilişga kirişdi. Minglab vatanparvarlar öldirildi va qamoqqa olindi. Bunday zulmkor siyosatga nisbatan xalq ğazabi kuçayişi natijasida Baas rahbarlari ikki qaramaqarşi guruhga bölindi. 1963 y. noyab.da hokimiyatni A. S Orif boşliq harbiylar qölga oldi. 1963—68 y. lar turli siyosiy gu-ruxlarning hokimiyat uçun kuraşi b-n ötdi. Hukumatga qarşi namoyişlar böldi. 1968 y. iyuldagi davlat töntarişi natijasida hokimiyat general Ahmad Hasan al-Bakr boşçiligidagi Baas rahbarlari qöliga ötdi. Hukumat siyosiy mahbuslarni ozod qilib, oldingi vazifalariga qayta tayinladi. Kam haq oladigan mehnatkaşlar «mudofaa soliği» dan ozod bölli. Mehnat, nafaqa, işçilarning ijtimoiy ta'minoti, yer islohoti haqida yangi qonun qabul qilindi (1970). Inq-ilobiy qömondonlik kengaşi I. davlati doirasida kurdlarning milliy muxtoriyatini tan oldi. I. Kurdistonidagi xarbiy harakatlar töxtatildi. Kurd taraqqiyparvar taşkilotlariga erkinlik berildi. Kurd tili ikkinçi rasmiy til deb e'lon qilindi. Hukumatga 5 kurd kiritildi. Kurdistonni rivojlantiriş dasturi amalga oşirila boşladi. 1974 y. 11 martda I. Kurdistoni muxtoriyati e'lon qilindi.
1979 y. S Husayn mamlakat prezidenti bölgaç, 1980 y. sent. da Iroq b-n Eron örtasida Şatt-ul Arab daryosi böylab ötgan çegara xususidagi janjal qurolli töqnaşuvga aylanib ketdi. 8 y. davom etgan bu mojaro Yaqin Şarq va Fors körfazi atrofidagi vaziyatni keskinlaştirib yubordi. Nihoyat, 1990 y. 15 avg. da Iroq prezidenta Saddam Husayn Eron prezidenta A. A. Hoşimiy-Rafsanjoniyga maktub yöllab darhol sulh tuzişni taklif etdi. Eron bu taklifni qabul qildi. Ammo bu uruş mamlakat iqtisodiyotiga katta zarar yetkazdi.
1990 y. 1 avg. dan 2 avg. ga ötar keçasi I. qöşinlari Kuvayt hududiga bostirib kirdi va bir neça kun davomida uni qamal qilib turdi. Bağdod Kuvaytning Iroq b-n «töla-tökis va abadiy birlaşganini» e'lon qildi. BMT Xavfsizlik Kengaşi Kuvaytning I. tomonidan bosib olinişini qoraladi va I. qöşinlari Kuvaytdan darhol olib çiqib ketilişini talab qildi, I. qa qarşi qattiq iqtisodiy jazo çoralari joriy etdi. Ammo I. rahbariyati bu talabni bajarmadi. Natijada BMT Xavfsizlik Kengaşining «mazkur regionda tin-çlik va xavfsizlikni tiklaş uçun barça zarur vositalardan foydalaniş» töğrisidagi qaroriga binoan, AQŞ, Buyuk Britaniya, Fransiya, bir qator arab davlatlari harbiy qismlaridan iborat köp millatli kuçlarning qöşinlari 1991 y. 16 yanv. dan 17 yanv. ga ötar keçasi I. qa qarşi uruş harakatlari boşladi. «Çöldagi böron» deb atalgan bu jangda I. qöşinlari mağlubiyatga uçradi. 1994 y. Yunoyab. da I. Kuvaytning suvereniteta, hududiy butunligi va xalqaro çegaralarini töla-tökis va uzil-kesil tan olişini bildirdi. BMT Xavfsizlik Ken-gaşi qarorlariga muvofiq, I. ning ommaviy qirğin qurollari zaxiralari, ularni eltuvçi vositalar va i. ç. quvvatlarini aniqlab, yöq qilib taşlaş uçun maxsus komissiya tuzildi. I. dan barça turdagi xom aşyo, şu jumladan, neft, tayyor mahsulotlar sotib oliş hamda unga barça turdagi xom aşyo va tayyor mahsulotlar, qurol-yaroğ, harbiy texnika sotiş, boşqa tarzda harbiy yordam körsatiş taqiqlandi. Oziq-ovqat va dori-darmon bundan mustasno. Harbiy mojarolar va iqtisodiy qamal natijasida I. ijtimoiy-iqtisodiy sohalarda haddan taşqari oğir ahvolga tuşib qoldi.
I. - 1945 y. dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1993 y. 19 iyunda örnatdi. Milliy bay-rami — 17 iyul — Inqilob kuni (1968).
Asosiy siyosiy partiyalari, taşkilotlari va kasaba uyuşmalari. Arab sotsi-alistik uyğoniş partiyasi — Baas, 1947 y. da tuzilgan Umumarab Base partiyasi tarkibiga kiradi, I. da 1954 y. şakllangan; Kurdiston demokratik partiyasi, 1946 y. da tuzilgan; Kurdiston inqilobiy partiyasi, 1974 y. taşkil topgan; I. kommunistax partiyasi, 1934 y. da asos solingan; Demokratik milliy vatanparvar fronti, 1980 y. tuzilgan; Ilğor milliy vatanparvar fronti, 1973 y. taşkil etilgan. I. işçi kasaba uyuşmalari umumiy federatsiyasi 1959 y. da taşkil etilgan bölib, Jahon kasaba uyuşmalari fe-deratsiyasi a'zosi.
Xöjaligi. I. — agrar-industrial mamlakat. I. baquvvat iqtisodiy salohiyatga ega. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 22%, q.x. ning uluşi 20,3% ni taşkil etadi.
Sanoati. Neft (zaxirasi 65 mlrd. tonnadan ziyod), gaz, oltingugurt, marmar va fosfatlarning katta zaxiralari bor. I.-Eron uruşi boşlanişidan avval neft eksport qilişdan har yili 21—26 mlrd. dollar daromad olinar edi. Sanoatning neft, gaz qazib çiqariş, neftni qayta işlaş, sement, elektr energetika, maşinasozlik va b. tarmoqlari rivojlangan. Mayda hunarmandçilik korxonasi va ustaxonalari köp. Töqimaçilik, poaybzal, oziq-ovqat sanoati ham birmunça rivojlangan. Al-Iskandariyada maşinasozlik z-di, Samarrada antibiotik va b. dori-darmonlar z-di, Qut al-Amarada ip gazlama k-ti, Bağdodda elektronika asbob-uskunalari z-di va tikuvçilik f-kasi, Ramodida oyna z-di va b. korxonalar mavjud. Biroq BMT Xavfsizlik Kengaşining iqtisodiy jazo çoralari natijasida moliyaviy resur-slar, xom aşyo, ehtiyot qismlar, asbob-uskunalar yetişmasligi har sohada sezilib turadi.
Qişloq xöjaligi. Q.x.ga yaroqli yerlar 12 mln. ga, şundan 8 mln. ga yer işlanadi. Ekin maydonining ak-sar qismiga buğdoy, qolgan qismiga paxta, tamaki, sabzavot ekiladi; boğdorçilikham rivojlangan. 1990-y. largaça I. hurmo daraxtining soni jihatidan dunyoda 1-örinda turar, dunyo bo-zoriga çiqarib sotiladigan hurmo me-vasining 4/5 qismi uning hissasiga töğri kelar edi. Biroq I. qa qarşi jazo çoralari q.x. ga ham asoratli ta'sir qildi. Jumladan, 1990 y. ga nisbatan 2000 y. da ekin maydonlari qisqarib, yalpi hosil kamaydi. Çunonçi buğdoy hosili 1055 ming t dan 800 ming t ga, arpa 1095 ming t dan 500 ming t ga, makkajöxori 171 ming t dan 100 ming t ga, uzum 428 ming t dan 290 ming t ga tuşib qoldi. Çorvaçilikdagi qöy, eçki, qoramol, tuya, ot soni ham kamaydi.
Transporti. T. y. uz. 3 ming km, avtomobil yöllari uz. 30 ming km, neft quvurlari uz. 4,2 ming km, gaz quvurlari uz. 2,6 ming km. Asosiy dengiz portlari — Basra, Fao, Umm-Kasr, daryo porti — Bağdod. Bağdodda zamonaviy xalqaro aeroport bor. I. çetga hurmo, teri, jun, sement, neft,neft mahsulotlari, oltingugurt çikaradi. Çetdan maşina va uskunalar, oziq-ovqat, qora metall, kimyoviy aşyolar keltiradi. Savdo-sotikdagi asosiy mijozlari: Iordaniya, Italiya, Germaniya va b. Pul birligi — I. di-nori.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 1970 y. da 6 yoşdan 12 yoşgaça bölgan bolalarning majburiy boşlanğiç ta'limi töğrisida qonun qabul qilingan. Boşlanğiç mak-tabda ham, örta maktabda ham öqiş muddati 6 y. Un-tlar, in-tlar, kollej lar, jumladan, Bağdod un-ti, Bağdodda al-Mustansuriya un-ti, Basra, Mo-sul va Sulaymoniyada un-tlar, Bağdodda texnologiya in-ti bor. 1947 y. da I.FA ga asos solingan. Bağdodda Kurd FA, Ilmiy tadqiqotlar taşkiloti mavjud. Yirik kutubxonalari: Bağdod un-tining markaziy kutubxonasi, Milliy kutubxona, I. muzeyi kutubxonasi, Mosuldagi Ommaviy kutubxona va b. Muzeylari: Bağdoddagi I. muzeyi, Arab osori atiqalari muzeyi, Mosul muzeyi, Basradagi un-t muzeyi, köqna Bobil xarobalaridagi Bobil muzeyi.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatUvi- Eng muhim gaz. va jur. lari: «As-Savra» («Inqilob», arab tilidagi kundalik gaz., 1968 y. dan), «Al-Iroq» («Iroq», arab va kurd tillaridagi kundalik gaz., 1976 y. dan), «Al-Jumhuriya», («Respublika», arab tilidagi kundalik hukumat gaz., 1963 y. dan), «Bagdad observer» («Bağdod kuzatuvçisi», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1967 y. dan), «Bağdod» (fransuz tilida 2 oyda 1 marta çikadigan siyosiy va madaniy jur.), «Al-Afak al-Arabiyya» («Arabiston ufqlari», arab tilidagi oylik siyosiy-adabiy jur., 1975 y. dan). I. axborot agentligi 1959 y. da taşkil etilgan. Davlat radioeşittiriş va televideniye taşkiloti hukumat taşkilotidir. 1936 y. dan radioeşittiriş, 1956 y. dan telekörsatuv olib boriladi.
Adabiyoti. Örta asrlarda I. poytaxti — Bağdod umumiy arab madaniyati, fani va adabiyotining markazlaridan biri bölganligi bois I. yozma adabiyoti ham umumarab özanida ravnaq topdi. Umuman arab badiiy adabiyoti 5—7-a. larda oğzaki xalq ijodiyoti boy manbalari asosida vujudga keldi. Avvaliga proza (afsonalar, ertaklar), söng poeziya (ğazal, qasida va h.k.) paydo bölib, rivojlana boşladi. 16-a. dan adabiyot tuşkunlikka tuşdi. 19-a. da Abd al-Muhsin alkozimiy, Jamol Sid-qiy az-Zaxaviy va Ma'ruf Rusafiy kabi maşhur şoirlar öz asarlarida ma'rifatçilik va milliy ozodlik kuraşi ğoyalarini aks ettirdilar. 19-a. va 20-a. boşlarida I. adabiyotida şe'riyat yetakçi janr bölgan. Mahmud Ahmad assayid I. adabiyotida birinçi bölib hikoya va qissalar yozdi. Ularda insonparvarlik ğoyalarini ilgari surdi. Zunnun Ayyub va b. hajvçilarning ijodi ZO-y. lar mamlakat ijtimoiy hayotiga katta ta'sir körsatdi. Şu dav-rda ilğor şoirlardan Muhammad Mah-mud al-Javohiriy va Muhammad Solih Bahr ul-Ulum barakali ijod qildilar.
50-y, larda I. adabiyotida romançilik va dramaturgiya şakllandi. Bu davrdagi I. şe'riyati voqelikni töğri aks ettira boşladi. Inqilob (1968 y.) dan keyin I. adabiyoti gurkirab ösdi. Bosqinçilikka qarşi kuraş va adolatli jamiyat quriş madhini kuylaş asosiy mavzu bölib qoldi. Abu al-Vahhob al-Bayotiy, Hasan al-Bayotiy va b. ijo-dida siyosiy va ijtimoiy ohanglar yan-gradi. I. şe'riyatini isloh qilgan No-zik al-Maloika va b. şoiralar hamda şoirlar lirik şe'rlar yaratdilar. Kurd tilidagi adabiyot ham rivojlangan.
Me'morligi juda qad. an'analarga ega bölib, bu yerda Bobil-Ossuriya madaniyati va Parfiya yodgorliklari saklanib qolgan. 7-a. dan boşlab arab mada-niyati ta'siri kuçaygan. 7-a. 30-y.larida Kufa, Basra, 8-a. boşlarida Va-sit ş. lariga asos solindi. 762 y. dan doirasimon reja asosida Madinat as-Salom (Tinçlik şaqri, hoz. Bağdod) kurila boşladi. 9-a. da örta asrlar me'morligi ravnaq topdi (salobatli saroy inşootlari, baland minorali masjidlar, jumladan, Samarradagi 450 ustunli Mutavakkil masjidi). 12-a. va 13-a. 1-yarmidan Bağdoddagi (Mu-stansuriya Madrasa majmuasi, Bobal-Vastani şahar darvozasi) va Mosuldagi (Nuriddin jome masjidi) yodgorliklar saklangan. 16—17-a. larda sirkorlik, naqqoşlik va öymakorlik san'ati namunalari bölmiş Bağdoddagi Muso al-Qadim (oltin masjid) maqbaramasjidi, Karboladagi Imom Husayn maqbara-masjidi va b. barpo etildi. Turar joylar içki hovlili, peşayvonli, derazalari jimjimador yoğoç panjarali qilib qurildi.
Zamonaviy me'morlikda turli yevropaça uslublar ta'siri seziladi. Basra, Mosul, Karbalo, Samarra ş. lari loyihasi işlab çiqildi (1959—60). Bağdod, Mosul, Basra va b. şaharlardagi zamonaviy jamoat va uy-joy bi-nolari tarhi va qurilişida mahalliy iqlim va turmuş şaroitlari e'ti-borga olindi, xalq an'analariga rioya etildi. I. me'morlari orasida N. Javdod, R. al-Çodirçi, X. Munif va b. maşhur.
Tasviriy san'ati. I. hududida mil. av. 8—7ming yillikka oid qöhna madaniyat manzilgohlarida qad. san'at asarlari (alebastr va loydan yasalgan haykalçalar, tamğa-tumorlar, sopol idişlar) topilgan. Mil. av. 4—1ming yillikda Şumer, Akkad, Bobil, Ossuriya badiiy madaniyati izçil rivojlandi. Yunon, Parfiya, Sosoniylar san'ati yodgorliklari uçraydi. Örta asrlarda I. san'ati umumarab madaniyati tarkibida ravnaqtopdi. 8—13-a. lardagi ganç va yoğoç öymakorligi, devor musavvirligi, miniatyura, kulollik, kandakorlik san'ati gullab-yaşnadi. Naqqoşlik va xattotlik rivoj topib, hoz. bezak san'atida ham davom etmoqda.
20-a. boşlarida rangtasvir san'ati yuzaga keldi (Abdulqodir Rassom, Muhammad Solih Sakiy va b.). Ras-som va haykaltaroş Javod Salim, musavvirlardan Ata Sabriy, Xolid al-Jadr, haykaltaroşlardan Xolid ar-Raxxal, Muhammad Ğani nom çiqargan. Ular qad. I. san'ati an'analarini rivojlantirişga katta hissa qöşdilar. Keyingi yillarda Ismoil aş-Şayxli, Nuri ar-Ravi, Diya al-Azavi va b. ularning işlarini davom ettirdilar. Sönggi avlodga mansub musavvirlardan Hafiz ad-Durubiy va Mahmud Ahmad I. tasviriy san'a-tini yuqori darajaga kötardi. I. hu-dudida bir neça asrlar davomida kurdlar san'ati rivojlanib kelayotir.
Musiqasi arab musiqa san'atining bir şoxobçasini taşkil qiladi. I. da ud, rubob, qonun, nay, daff va b. çolğu asboblari qadimdan ma'lum. Abbosiylar xalifaligi davri (750— 1258) da Bağdod Örta va Yaqin Şarq xalq/1ari musiqa markazlaridan biri hisoblanib, bu yerda maşhur bastakorlar — Ishoq al-Mavsiliy, Safiud-din al-Urmaviylar ijod qilişgan. Usmonli turk imperiyasi tarkibida bölgan davri (16-a. ning 30-y, lari — 1918) da turk musiqasining ta'siri kuçli bölgan. I. xalq va professional musiqasi keng rivojlangan makom tizimiga asoslanadi. Maqomlar yirik şakldagi vokal-çolğu turkumlarning lad asosini hamda kuy-ohang mazmunini belgilaydi. Har bir asar muayyan maqom nomi b-n ataladi. I. xalq qöşiqlari içida ataba, xuda, muaşşax kabi aytim janrlari keng tarqalgan. Zamonaviy I. musiqasi*da Yevropa musiqa an'analarining ta'siri mavjud. Bağdod radiosida Şarq musiqasi orkestri (rahbari kompozitor Salim al-Şalabiy), xor, yakkaxon xonandalari bor. 1929 y. Bağdod örta maktab öquvçilari tomonidan «Iroqmilliy teatri», 1931 y. birinçi proffesional ansambl, 1971 y. simfonik orkestr taşkil qilingan.
I. musiqa kadrlari, asosan, Nafis san'at akademiyasi (1940, musiqa, tasviriy san'at va haykaltaroşlik, teatr san'ati bölimlari bor) da tay-yorlanadi. 1968 y. bolalar musiqa mak-tabi oçilgan. Davlat öquv yurtlaridan taşqari xususiy musiqa maktablari mavjud. I. da kompozitor Ahmad al-Xalil (qöşiq, çolğu asarlar muallifi), xalq va zamonaviy köşiq ijroçilari Lomia Tavfiq, Vahida Halim, Dahlil Hasan, Zuhur X,usayn, Foruh Hilol, Rizo Ali, sozandalar Hasan Rajab, Şuayb Ibrohim, Xudayr Şibli, Jalil Başir, Munir Başir va b. tanilgan. I. davlat folklor ansambli 1985 y. Toşkentda gas-trolda bölgan. Kompozitor va sozanda (ud) Salmon Şukur 1987 y. Samarqandsa bölib ötgan Z-Xalqaro musiqaşunoslik simpoziumida qatnaşgan.
Teatri. I. professional teatri öz faoliyatini 20-a. ning 20-y. laridan boşlagan. 1929 y. örta maktab öquvçilari Bağdodda millim teatr guruhini tuzib, maktab va köçalarda qöşiqlar, raqslar ijro etganlar, kiçik hajviy pyesalar namoyiş qilişgan. 1931 y. havaskorrej. Haqqi aş-Şibliy 50 ga yaqin irokdik, misrlik, suriyalik va livanlik xonandalar va xalq çolğu or-kestridan iborat birinçi professional ansambl tuzgan.
Ansambl tomonidan Muso Şohbanderning «Vaxda» spektakli, arab adabiyoti va folklori asosida yaratilgan spektakllar sahnalaştirildi. Şunday ansambllar Bağdod, Basra, Mosudda ham taşkil qilindi I. da xalq-çolğu asboblari jörligida doston yoki şe'r aytuvçi maqomçilar (badiiy öqiş ustalari) dan Muhammad Kubbançi, Salima Murod, Sa-biha Ibrohim va b. maşhur. Aktyorlar nafis san'at akademiyasi uyuştiradigan konsertlarda, radio va tele-körsatuv orqali öz san'atlarini namoyiş etadilar.
Kinosi 1940-y. lar örtalaridan rivojlana boşladi. 1945—46 y. larda misrlik rej. lar iroqlik aktyorlar iştirokida «Qohira-Bağdod», «Şarq öğloni» filmlarini suratga oldi. 1948 y. Bağdodda kinostudiya oçilgaç, «Aliya va Issam», «Şarq bolalari», «Laylo Iroqda» va b. filmlar yaratildi. 1958 y. da I. kinosida yangi rivojlaniş davri boşlandi va «Sayd Afan-di» (rej. K. Husni) filminingsuratga olinişi b-n I. kinematografiyasida yangi realistik yönalişga asos solindi. 1960 y. I. da tuzilgan Teatr va kino
işlari boş boşqarmasi qujjatli xronika filmlarini muntazam i.ç. ni yölga qöydi. 60-y, larda «Kim aybdor» (rej. A. Vali), «Kuzgi yarpoqlar» (rej. X. Labib), «Tungi soqçi» (rej. X. Şav-qiy) filmlari şuhrat qozondi. 70-y. larda I. kinematografiyaçilari ijti-moiysiyosiy mavzuga murojaat etdilar, şu davrda qurğoqçilik muammolari haqida «Çanqaganlar» (rej. Şukri Jamil), qişloqdagi özgarişlar haqida «Tajriba» (rej. F. at-Tuxami), xalq ongining ösişi haqida «Buriliş» (rej. D. Ali) filmlari yuzaga keldi. Şundan keyingi «Daryo» (rej. F. al-Yasiriy), «Devorlar» (rej. Şukri Jamil) filmlarida ilğor realistik an'analar ifodalandi. Ayni vaqtda mamlakatning dolzarb muammolarini kötarib çiquvçi hujjatli kino rivojlanib, «Yerga qaytiş», «Avlodlar mehnati», «Yöqolsin sukunat», «Sönmas nur» lentalari yuzaga keldi. I. da yiliga 3—4 ta badiiy, salkam 30 ta hujjatli film işlab çiqariladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИРОҚ, Ироқ Республикаси (А1- Jumhuriyah al-lragiyah) — Жан.- Fapбий Осиёда, Дажла ва Фурот дарёлари оралиғида жойлашган давлат. Майд. 438 минг км2. Аҳолиси 23,3 млн. киши (2001). Пойтахти — Бағдод ш. Маъмурий жиҳатдан 18 муҳофаза (вилоят)га бўлинади.
Давлат тузуми. И. — республика. 1970 й. 16 июлда кучга кирган Муваққат конституция амал қилади. Давлат бошлиғи — президент (1979 й. июлидан Саддам Ҳусайн, айни вақтда у бош вазир, Инқилобий қўмондонлик кен-гаши раиси ва қуролли кучлар олий бош қўмондони). Президентнинг ваколат муддати — 7 й. 2002 й. 15 окт. даги референдумда С. Ҳусайннинг президен-тлик ваколати яна 7 йилга узайтирилди. Қонун чиқарувчи ҳокимият — Миллий кенгаш (парламент); у 4 й. муддатга сайланади. Ижроия ҳокимиятни президент ва хукумат амалга оширади.
Табиати. И. ҳудудининг кўп қисми Юқори ва Қуйи Месопотамия текисликларидан иборат. Шим. ва шим.шарқида Арманистон ва Эрон тоғликлари (бал. 3000 м дан юқори), жан. ва жан.-ғарбида Сурия-Арабистон ясси-тоғлигининг чекка қисми (бал. 900 м гача) жойлашган. Юқори Месопотамия (ёки Жазира) бал. 300—450 м текис платодан иборат. Қуйи Месопотамия эса бал. 100 м дан ошмайдиган ал-лювиал пасттекисликдир. Асосий фойдали қазилмалари — нефть ва газ. Фосфорит ва олтингугурт конлари ҳам бор.
Иқлими И. нинг шим. қисмида континентал Ўрта денгиз икдими, ёзи ис-сиқ ва қуруқ, қиши илиқ ва серёмғир, жан. да тропик иқлим. Мосулда июлнинг ўртача т-раси 34°, янв. ники 7°. Қишда тоғларда қор ёғади. Энг паст т-ра — 18° гача. Басрада янв. нинг ўртача т-раси 11°, авг. ники 34°, баъзан 50° га етади. Йиллик ёғин тоғларда 500 мм гача, мамлакатнинг жан. шарқида 60— 100 мм. И. ҳудудидан ўтган Дажла ва Фурот дурёларидан сугоришда кенг фойдаланилади. Алкурн ш. ёнида бу дарёлар қўшилиб, ягона Шатт ул-Араб дарёсини ҳосил қилади ва Форс қўлтиғига қуйилади. Қуйи Месопотамияда майда кўл кўп. Чўлларида сув вақтинча оқадиган сойликлар бор. Тупроқлари — дарё водийларида суғориладиган унумдор аллювиал тупроқ. И. нинг калган қисмида дашт ва чала чўлга хос каштан ва бўз тупроқлар тарқалган. Тоғли жойларда тоғ-ўтлоқ тупроқлари уч-райди. И. ҳудудининг кўп қисми дашт, жан.-ғарби чўл ва чала чўл. Тоғ ён бағирларида сийрак бутазорлар, дарё водийларида терак ва толзорлар бор. Шатт ул-Араб водийсида ҳурмозор кўп. И. нинг ҳайвонот дунёси хилма-хил. Текисликларда ғизол, ёввойи эшак, ола сиртлон, чиябўри, қоплон яшайди. Кемирувчилар, судралиб юрувчилар (жумладан, заҳарли кўлбор илон) ва зарарли ҳашаротлар (чигирт-ка, фаланга, чаён) кўп. Дарё қирғоқларида қўтон, қизилғоз, сақоқуш уч-райди.
Аҳолиси, асосан, араблар (75%) ва курдлар (20%); шунингдек, туркманлар, осурий (айсор)лар, эронийлар, арманлар ва б. ҳам яшайди. Расмий тили — араб ва курд тиллари. Асосий дини — ислом. Аҳолисининг 96% мусулмонлар (62% шиалар ва 34% суннийлар). Христианлар ҳам бор. Аҳолининг 70,4% шақарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Бағдод, Басра, Мосул, Каркук, Нажаф.
Тарихи. И. худуди (Месопотамия) — дунёдаги энг кад. маданий марказлардан бири. Мил. ав. 7минг йилликда илк суғорма деққончилик, чорвачилик ривожланган. Мил. ав. 3минг йилликда шаҳарлар пайдо бўлган, бир неча майда кулдорлик давлатлари вужудга келган. Мил. ав. 2минг йилликда улар Бо-бил подшохлигига бирлашган. Мил. ав. 6-а. да И. худуди Ахоманийлар, кейинчалик Салавкийлар (мил. ав. 4—2-а. лар) ва Парфия (мил. ав. 2-а.—мил. 3-а.) давлатларининг хўжалик, савдо маркази бўлган. Сосонийлар хукмронлиги даврида бу ерда христианлик, яхудийлик ва б. динлар б-н бирга зардуштийлик ҳам тарқалган.
7-а. 30-й. ларида Месопотамияни араблар эгаллаган. 661 й. у Умавийлар халифалигига кўшиб олинди. Аҳоли ўртасида ислом дини ва араб тили кенг таркала бошлади. 750—1055 й. лари бу ерда аббосийлар хукмронлик қилди. Кейинчалик салжуқийлар, 13-а. 2-ярмида мўғуллар бостириб кирди. 14-а. охири — 15-а. бошида И. Амир Темур салтанати таркибига кирган. 16-а. 30-й. ларида И. ни турклар, 17-а. бошида сафавийлар эгаллади. 17-а. 2-чорагидан 1-жаҳон уруши охиригача Усмонли турк империяси таркибида бўлди. 1-жаҳон урушидан кейин И. ни инглизлар босиб олди ва талонторож қилди. 1920 й. И. устидан Буюк Британия мандати ўрнатилди. Шу пайтдан эътиборан мустамлакачиликка карши бутун мамлакат бўйлаб миллий озодлик қўзғолони бошланиб кетди. Бу қўзғолон шафқатсизлик б-н бостирилган бўлса ҳам, инглизлар миллий ҳукумат тузишга розилик берди. И. амир Файсал бошчилигидаги подшоҳлик деб эълон қилинди, аммо у инглизлар назоратида эди. Англия И. подшоҳлигини оғир шартномалар тузишга мажбур қилди (1922, 1923). И. нефти Англия бошлиқ монополиялар, асосан «Ирак петролеум компани» (1929 й. гача «Теркиш петролеум») ихтиёрида қолди. 1932 й. Буюк Британия И. қа расмий жиҳатдан мустақиллик берди, аммо ҳарбий-сиёсий на-зорат қилиб туриш ҳуқуқини олди. И. ҳукуматининг Буюк Британия б-н ҳамкорликни кучайтириш, қишлоқларда заминдорлар қукмронлигини мустаҳкамлашни кўзда тутган сиёсати халқни очликка олиб келди ва си-ёсий ҳуқуқлардан маҳрум этди. Бу си-ёсатга қарши деҳқонларнинг қўзғолонлари бўлиб ўтди (1930—36). Ишчилар ўз ҳуқуқлари учун кураш бошлади. Бир неча касаба уюшмалари тузилди. И. ҳукуматининг сиёсатидан майда миллий зиёли ва зобитларнинг бир қисми ҳам норози бўлди. Ҳукумат раҳбарлари бир неча марта ўзгартирилди. 1941 й. окт. да Нури Сайд раҳбарлигида янги ҳукумат тузилди. 2-жаҳон уруши даврида меҳнаткашлар аҳволи оғирлашиб, халқ ҳаракатлари кучайди. Натижада сиёсий маҳбуслар озод қилинди.
Урушдан кейин миллий озодлик ҳаракати кучайди. Араб-Исроил уруши даври (1948—49) да ҳукумат мамлакатда қатағон ва таъқиб қилиш сиёсатини олиб борди, парламент тарқатилди, сиёсий партиялар ва касаба уюшмалари фаолияти тақикланди. АҚШ б-н И. ўртасида «техника ёрдами» (1953), «ҳарбий ёрдам» (1954) тўғрисида шартно-малар тузилди. 1955 й. И.туркия ҳарбий шартномаси имзоланди. Бу эса Бағдод пактининг тузилишига асос бўлди. Мамлакатдаги ватанпарвар кучлар озодлик ва демократия учун курашни тўхтатмадилар. 1956 й. да И. армиясида «Озод зобитлар» номли яширин инқилобий ташкилот тузилди. 1957 й. И. Компартияси, Миллий демократик партия, Мустақиллик партияси («Ис-тиқлол») ва Араб социалистах уйғо-ниш партияси (Баас) нинг бирлашувидан Миллий бирлик Фронти (МБФ) ташкил топди.
1958 й. 14 июлда МБФ, «Озод зобитлар» ташкилоти ҳамда меҳнаткашларнинг биргаликдаги ҳаракати натижасида подшохлик ағдарилди ва И. республика деб эълон қилинди. Аб-дулкарим Қосим бошчилигида ҳукумат тузилди. Республика ҳукумати И.нинг Бағдод пактидан чиққанлигини эълон қилди. И. даги инглиз ҳарбий базалари тугатилди (1959 й. нинг 30 майида).
1958 й. 26 июлда қабул қилинган Конституцияда барча фуқаролар қонун олдида тенг ҳуқуқлар ва демократик эркинликлар б-н таъминланажаги қайд этилди. Шундан сўнг касаба уюшма ташкилотлари ва сиёсий партиялар очиқ ишлай бошлади. Ҳукумат сиёсий маҳбусларга афв умумий эълон қилди. Аёллар эркаклар б-н тенг ҳуқуққа эга бўлди. Чет эл фирмаларининг И. ерларига эгалиги чекланди.
Ҳукуматнинг халқпарварлик сиёсати ички ҳурофий кучларнинг қаршилигига учради. А. Қосим ватанпарвар ташкилотлар фаолиятини чеклашга мажбур бўлди. 1961 й. сент. да курд хал-қига қарши уруш бошлади. 1963 й. фев. да давлат тўнтариши бўлиб, ҳокимият Бааснинг экстремист раҳбарлари кулига ўтди. Улар демократларни жисмонан йўққилишга киришди. Минглаб ватанпарварлар ўлдирилди ва қамоққа олинди. Бундай зулмкор сиёсатга нисбатан халқ ғазаби кучайиши натижасида Баас раҳбарлари икки қарамақарши гуруҳга бўлинди. 1963 й. нояб.да ҳокимиятни А. С Ориф бошлиқ ҳарбийлар қўлга олди. 1963—68 й. лар турли сиёсий гу-рухларнинг ҳокимият учун кураши б-н ўтди. Ҳукуматга қарши намойишлар бўлди. 1968 й. июлдаги давлат тўнтариши натижасида ҳокимият генерал Аҳмад Ҳасан ал-Бакр бошчилигидаги Баас раҳбарлари қўлига ўтди. Ҳукумат сиёсий маҳбусларни озод қилиб, олдинги вазифаларига қайта тайинлади. Кам ҳақ оладиган меҳнаткашлар «мудофаа солиғи» дан озод бўлли. Меҳнат, нафақа, ишчиларнинг ижтимоий таъминоти, ер ислоҳоти ҳақида янги қонун қабул қилинди (1970). Инқ-илобий қўмондонлик кенгаши И. давлати доирасида курдларнинг миллий мухториятини тан олди. И. Курдистонидаги харбий ҳаракатлар тўхтатилди. Курд тараққийпарвар ташкилотларига эркинлик берилди. Курд тили иккинчи расмий тил деб эълон қилинди. Ҳукуматга 5 курд киритилди. Курдистонни ривожлантириш дастури амалга оширила бошлади. 1974 й. 11 мартда И. Курдистони мухторияти эълон қилинди.
1979 й. С Ҳусайн мамлакат президенти бўлгач, 1980 й. сент. да Ироқ б-н Эрон ўртасида Шатт-ул Араб дарёси бўйлаб ўтган чегара хусусидаги жанжал қуролли тўқнашувга айланиб кетди. 8 й. давом этган бу можаро Яқин Шарқ ва Форс кўрфази атрофидаги вазиятни кескинлаштириб юборди. Ниҳоят, 1990 й. 15 авг. да Ироқ президента Саддам Ҳусайн Эрон президента А. А. Ҳошимий-Рафсанжонийга мактуб йўллаб дарҳол сулҳ тузишни таклиф этди. Эрон бу таклифни қабул қилди. Аммо бу уруш мамлакат иқтисодиётига катта зарар етказди.
1990 й. 1 авг. дан 2 авг. га ўтар кечаси И. қўшинлари Кувайт ҳудудига бостириб кирди ва бир неча кун давомида уни қамал қилиб турди. Бағдод Кувайтнинг Ироқ б-н «тўла-тўкис ва абадий бирлашганини» эълон қилди. БМТ Хавфсизлик Кенгаши Кувайтнинг И. томонидан босиб олинишини қоралади ва И. қўшинлари Кувайтдан дарҳол олиб чиқиб кетилишини талаб қилди, И. қа қарши қаттиқ иқтисодий жазо чоралари жорий этди. Аммо И. раҳбарияти бу талабни бажармади. Натижада БМТ Хавфсизлик Кенгашининг «мазкур регионда тин-члик ва хавфсизликни тиклаш учун барча зарур воситалардан фойдаланиш» тўғрисидаги қарорига биноан, АҚШ, Буюк Британия, Франция, бир қатор араб давлатлари ҳарбий қисмларидан иборат кўп миллатли кучларнинг қўшинлари 1991 й. 16 янв. дан 17 янв. га ўтар кечаси И. қа қарши уруш ҳаракатлари бошлади. «Чўлдаги бўрон» деб аталган бу жангда И. қўшинлари мағлубиятга учради. 1994 й. Юнояб. да И. Кувайтнинг суверенитета, ҳудудий бутунлиги ва халқаро чегараларини тўла-тўкис ва узил-кесил тан олишини билдирди. БМТ Хавфсизлик Кен-гаши қарорларига мувофиқ, И. нинг оммавий қирғин қуроллари захиралари, уларни элтувчи воситалар ва и. ч. қувватларини аниқлаб, йўқ қилиб ташлаш учун махсус комиссия тузилди. И. дан барча турдаги хом ашё, шу жумладан, нефть, тайёр маҳсулотлар сотиб олиш ҳамда унга барча турдаги хом ашё ва тайёр маҳсулотлар, қурол-яроғ, ҳарбий техника сотиш, бошқа тарзда ҳарбий ёрдам кўрсатиш тақиқланди. Озиқ-овқат ва дори-дармон бундан мустасно. Ҳарбий можаролар ва иқтисодий қамал натижасида И. ижтимоий-иқтисодий соҳаларда ҳаддан ташқари оғир аҳволга тушиб қолди.
И. - 1945 й. дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1993 й. 19 июнда ўрнатди. Миллий бай-рами — 17 июль — Инқилоб куни (1968).
Асосий сиёсий партиялари, ташкилотлари ва касаба уюшмалари. Араб соци-алистик уйғониш партияси — Баас, 1947 й. да тузилган Умумараб Басе партияси таркибига киради, И. да 1954 й. шаклланган; Курдистон демократик партияси, 1946 й. да тузилган; Курдистон инқилобий партияси, 1974 й. ташкил топган; И. коммунистах партияси, 1934 й. да асос солинган; Демократик миллий ватанпарвар фронти, 1980 й. тузилган; Илғор миллий ватанпарвар фронти, 1973 й. ташкил этилган. И. ишчи касаба уюшмалари умумий федерацияси 1959 й. да ташкил этилган бўлиб, Жаҳон касаба уюшмалари фе-дерацияси аъзоси.
Хўжалиги. И. — аграр-индустриал мамлакат. И. бақувват иқтисодий салоҳиятга эга. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 22%, қ.х. нинг улуши 20,3% ни ташкил этади.
Саноати. Нефть (захираси 65 млрд. тоннадан зиёд), газ, олтингугурт, мармар ва фосфатларнинг катта захиралари бор. И.-Эрон уруши бошланишидан аввал нефть экспорт қилишдан ҳар йили 21—26 млрд. доллар даромад олинар эди. Саноатнинг нефть, газ қазиб чиқариш, нефтни қайта ишлаш, цемент, электр энергетика, машинасозлик ва б. тармоқлари ривожланган. Майда ҳунармандчилик корхонаси ва устахоналари кўп. Тўқимачилик, поайбзал, озиқ-овқат саноати ҳам бирмунча ривожланган. Ал-Искандарияда машинасозлик з-ди, Самаррада антибиотик ва б. дори-дармонлар з-ди, Қут ал-Амарада ип газлама к-ти, Бағдодда электроника асбоб-ускуналари з-ди ва тикувчилик ф-каси, Рамодида ойна з-ди ва б. корхоналар мавжуд. Бироқ БМТ Хавфсизлик Кенгашининг иқтисодий жазо чоралари натижасида молиявий ресур-слар, хом ашё, эҳтиёт қисмлар, асбоб-ускуналар етишмаслиги ҳар соҳада сезилиб туради.
Қишлоқ хўжалиги. Қ.х.га яроқли ерлар 12 млн. га, шундан 8 млн. га ер ишланади. Экин майдонининг ак-сар қисмига буғдой, қолган қисмига пахта, тамаки, сабзавот экилади; боғдорчиликҳам ривожланган. 1990-й. ларгача И. ҳурмо дарахтининг сони жиҳатидан дунёда 1-ўринда турар, дунё бо-зорига чиқариб сотиладиган ҳурмо ме-васининг 4/5 қисми унинг ҳиссасига тўғри келар эди. Бироқ И. қа қарши жазо чоралари қ.х. га ҳам асоратли таъсир қилди. Жумладан, 1990 й. га нисбатан 2000 й. да экин майдонлари қисқариб, ялпи ҳосил камайди. Чунончи буғдой ҳосили 1055 минг т дан 800 минг т га, арпа 1095 минг т дан 500 минг т га, маккажўхори 171 минг т дан 100 минг т га, узум 428 минг т дан 290 минг т га тушиб қолди. Чорвачиликдаги қўй, эчки, қорамол, туя, от сони ҳам камайди.
Транспорти. Т. й. уз. 3 минг км, автомобиль йўллари уз. 30 минг км, нефть қувурлари уз. 4,2 минг км, газ қувурлари уз. 2,6 минг км. Асосий денгиз портлари — Басра, Фао, Умм-Каср, дарё порти — Бағдод. Бағдодда замонавий халқаро аэропорт бор. И. четга ҳурмо, тери, жун, цемент, нефть,нефть маҳсулотлари, олтингугурт чикаради. Четдан машина ва ускуналар, озиқ-овқат, қора металл, кимёвий ашёлар келтиради. Савдо-сотикдаги асосий мижозлари: Иордания, Италия, Германия ва б. Пул бирлиги — И. ди-нори.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. 1970 й. да 6 ёшдан 12 ёшгача бўлган болаларнинг мажбурий бошланғич таълими тўғрисида қонун қабул қилинган. Бошланғич мак-табда ҳам, ўрта мактабда ҳам ўқиш муддати 6 й. Ун-тлар, ин-тлар, коллеж лар, жумладан, Бағдод ун-ти, Бағдодда ал-Мустансурия ун-ти, Басра, Мо-сул ва Сулаймонияда ун-тлар, Бағдодда технология ин-ти бор. 1947 й. да И.ФА га асос солинган. Бағдодда Курд ФА, Илмий тадқиқотлар ташкилоти мавжуд. Йирик кутубхоналари: Бағдод ун-тининг марказий кутубхонаси, Миллий кутубхона, И. музейи кутубхонаси, Мосулдаги Оммавий кутубхона ва б. Музейлари: Бағдоддаги И. музейи, Араб осори атиқалари музейи, Мосул музейи, Басрадаги ун-т музейи, кўқна Бобил харобаларидаги Бобил музейи.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатУви- Энг муҳим газ. ва жур. лари: «Ас-Савра» («Инқилоб», араб тилидаги кундалик газ., 1968 й. дан), «Ал-Ироқ» («Ироқ», араб ва курд тилларидаги кундалик газ., 1976 й. дан), «Ал-Жумҳурия», («Республика», араб тилидаги кундалик ҳукумат газ., 1963 й. дан), «Багдад обсервер» («Бағдод кузатувчиси», инглиз тилидаги кундалик газ., 1967 й. дан), «Бағдод» (француз тилида 2 ойда 1 марта чикадиган сиёсий ва маданий жур.), «Ал-Афак ал-Арабийя» («Арабистон уфқлари», араб тилидаги ойлик сиёсий-адабий жур., 1975 й. дан). И. ахборот агентлиги 1959 й. да ташкил этилган. Давлат радиоэшиттириш ва телевидение ташкилоти ҳукумат ташкилотидир. 1936 й. дан радиоэшиттириш, 1956 й. дан телекўрсатув олиб борилади.
Адабиёти. Ўрта асрларда И. пойтахти — Бағдод умумий араб маданияти, фани ва адабиётининг марказларидан бири бўлганлиги боис И. ёзма адабиёти ҳам умумараб ўзанида равнақ топди. Умуман араб бадиий адабиёти 5—7-а. ларда оғзаки халқ ижодиёти бой манбалари асосида вужудга келди. Аввалига проза (афсоналар, эртаклар), сўнг поэзия (ғазал, қасида ва ҳ.к.) пайдо бўлиб, ривожлана бошлади. 16-а. дан адабиёт тушкунликка тушди. 19-а. да Абд ал-Муҳсин алкозимий, Жамол Сид-қий аз-Захавий ва Маъруф Русафий каби машҳур шоирлар ўз асарларида маърифатчилик ва миллий озодлик кураши ғояларини акс эттирдилар. 19-а. ва 20-а. бошларида И. адабиётида шеърият етакчи жанр бўлган. Маҳмуд Аҳмад ассайид И. адабиётида биринчи бўлиб ҳикоя ва қиссалар ёзди. Уларда инсонпарварлик ғояларини илгари сурди. Зуннун Айюб ва б. ҳажвчиларнинг ижоди ЗО-й. лар мамлакат ижтимоий ҳаётига катта таъсир кўрсатди. Шу дав-рда илғор шоирлардан Муҳаммад Маҳ-муд ал-Жавоҳирий ва Муҳаммад Солиҳ Баҳр ул-Улум баракали ижод қилдилар.
50-й, ларда И. адабиётида романчилик ва драматургия шаклланди. Бу даврдаги И. шеърияти воқеликни тўғри акс эттира бошлади. Инқилоб (1968 й.) дан кейин И. адабиёти гуркираб ўсди. Босқинчиликка қарши кураш ва адолатли жамият қуриш мадҳини куйлаш асосий мавзу бўлиб қолди. Абу ал-Ваҳҳоб ал-Баётий, Ҳасан ал-Баётий ва б. ижо-дида сиёсий ва ижтимоий оҳанглар ян-гради. И. шеъриятини ислоҳ қилган Но-зик ал-Малоика ва б. шоиралар ҳамда шоирлар лирик шеърлар яратдилар. Курд тилидаги адабиёт ҳам ривожланган.
Меъморлиги жуда қад. анъаналарга эга бўлиб, бу ерда Бобил-Оссурия маданияти ва Парфия ёдгорликлари сакланиб қолган. 7-а. дан бошлаб араб мада-нияти таъсири кучайган. 7-а. 30-й.ларида Куфа, Басра, 8-а. бошларида Ва-сит ш. ларига асос солинди. 762 й. дан доирасимон режа асосида Мадинат ас-Салом (Тинчлик шақри, ҳоз. Бағдод) курила бошлади. 9-а. да ўрта асрлар меъморлиги равнақ топди (салобатли сарой иншоотлари, баланд минорали масжидлар, жумладан, Самаррадаги 450 устунли Мутаваккил масжиди). 12-а. ва 13-а. 1-ярмидан Бағдоддаги (Му-стансурия Мадраса мажмуаси, Бобал-Вастани шаҳар дарвозаси) ва Мосулдаги (Нуриддин жоме масжиди) ёдгорликлар сакланган. 16—17-а. ларда сиркорлик, наққошлик ва ўймакорлик санъати намуналари бўлмиш Бағдоддаги Мусо ал-Қадим (олтин масжид) мақбарамасжиди, Карболадаги Имом Ҳусайн мақбара-масжиди ва б. барпо этилди. Турар жойлар ички ҳовлили, пешайвонли, деразалари жимжимадор ёғоч панжарали қилиб қурилди.
Замонавий меъморликда турли европача услублар таъсири сезилади. Басра, Мосул, Карбало, Самарра ш. лари лойиҳаси ишлаб чиқилди (1959—60). Бағдод, Мосул, Басра ва б. шаҳарлардаги замонавий жамоат ва уй-жой би-нолари тарҳи ва қурилишида маҳаллий иқлим ва турмуш шароитлари эъти-борга олинди, халқ анъаналарига риоя этилди. И. меъморлари орасида Н. Жавдод, Р. ал-Чодирчи, X. Муниф ва б. машҳур.
Тасвирий санъати. И. ҳудудида мил. ав. 8—7минг йилликка оид қўҳна маданият манзилгоҳларида қад. санъат асарлари (алебастр ва лойдан ясалган ҳайкалчалар, тамға-туморлар, сопол идишлар) топилган. Мил. ав. 4—1минг йилликда Шумер, Аккад, Бобил, Оссурия бадиий маданияти изчил ривожланди. Юнон, Парфия, Сосонийлар санъати ёдгорликлари учрайди. Ўрта асрларда И. санъати умумараб маданияти таркибида равнақтопди. 8—13-а. лардаги ганч ва ёғоч ўймакорлиги, девор мусаввирлиги, миниатюра, кулоллик, кандакорлик санъати гуллаб-яшнади. Наққошлик ва хаттотлик ривож топиб, ҳоз. безак санъатида ҳам давом этмоқда.
20-а. бошларида рангтасвир санъати юзага келди (Абдулқодир Рассом, Муҳаммад Солиҳ Сакий ва б.). Рас-сом ва ҳайкалтарош Жавод Салим, мусаввирлардан Ата Сабрий, Холид ал-Жадр, ҳайкалтарошлардан Холид ар-Раххал, Муҳаммад Ғани ном чиқарган. Улар қад. И. санъати анъаналарини ривожлантиришга катта ҳисса қўшдилар. Кейинги йилларда Исмоил аш-Шайхли, Нури ар-Рави, Дия ал-Азави ва б. уларнинг ишларини давом эттирдилар. Сўнгги авлодга мансуб мусаввирлардан Ҳафиз ад-Дурубий ва Маҳмуд Аҳмад И. тасвирий санъа-тини юқори даражага кўтарди. И. ҳу-дудида бир неча асрлар давомида курдлар санъати ривожланиб келаётир.
Мусиқаси араб мусиқа санъатининг бир шохобчасини ташкил қилади. И. да уд, рубоб, қонун, най, дафф ва б. чолғу асбоблари қадимдан маълум. Аббосийлар халифалиги даври (750— 1258) да Бағдод Ўрта ва Яқин Шарқ халқ/1ари мусиқа марказларидан бири ҳисобланиб, бу ерда машҳур бастакорлар — Исҳоқ ал-Мавсилий, Сафиуд-дин ал-Урмавийлар ижод қилишган. Усмонли турк империяси таркибида бўлган даври (16-а. нинг 30-й, лари — 1918) да турк мусиқасининг таъсири кучли бўлган. И. халқ ва профессионал мусиқаси кенг ривожланган маком тизимига асосланади. Мақомлар йирик шаклдаги вокал-чолғу туркумларнинг лад асосини ҳамда куй-оҳанг мазмунини белгилайди. Ҳар бир асар муайян мақом номи б-н аталади. И. халқ қўшиқлари ичида атаба, худа, муашшах каби айтим жанрлари кенг тарқалган. Замонавий И. мусиқаси*да Европа мусиқа анъаналарининг таъсири мавжуд. Бағдод радиосида Шарқ мусиқаси оркестри (раҳбари композитор Салим ал-Шалабий), хор, яккахон хонандалари бор. 1929 й. Бағдод ўрта мактаб ўқувчилари томонидан «Ироқмиллий театри», 1931 й. биринчи проффесионал ансамбль, 1971 й. симфоник оркестр ташкил қилинган.
И. мусиқа кадрлари, асосан, Нафис санъат академияси (1940, мусиқа, тасвирий санъат ва ҳайкалтарошлик, театр санъати бўлимлари бор) да тай-ёрланади. 1968 й. болалар мусиқа мак-таби очилган. Давлат ўқув юртларидан ташқари хусусий мусиқа мактаблари мавжуд. И. да композитор Аҳмад ал-Халил (қўшиқ, чолғу асарлар муаллифи), халқ ва замонавий кўшиқ ижрочилари Ломиа Тавфиқ, Ваҳида Ҳалим, Даҳлил Ҳасан, Зуҳур Х,усайн, Форуҳ Ҳилол, Ризо Али, созандалар Ҳасан Ражаб, Шуайб Иброҳим, Худайр Шибли, Жалил Башир, Мунир Башир ва б. танилган. И. давлат фольклор ансамбли 1985 й. Тошкентда гас-тролда бўлган. Композитор ва созанда (уд) Салмон Шукур 1987 й. Самарқандца бўлиб ўтган З-Халқаро мусиқашунослик симпозиумида қатнашган.
Театри. И. профессионал театри ўз фаолиятини 20-а. нинг 20-й. ларидан бошлаган. 1929 й. ўрта мактаб ўқувчилари Бағдодда миллим театр гуруҳини тузиб, мактаб ва кўчаларда қўшиқлар, рақслар ижро этганлар, кичик ҳажвий пьесалар намойиш қилишган. 1931 й. ҳаваскорреж. Ҳаққи аш-Шиблий 50 га яқин ирокдик, мисрлик, суриялик ва ливанлик хонандалар ва халқ чолғу ор-кестридан иборат биринчи профессионал ансамбль тузган.
Ансамбль томонидан Мусо Шоҳбандернинг «Вахда» спектакли, араб адабиёти ва фольклори асосида яратилган спектакллар саҳналаштирилди. Шундай ансамбллар Бағдод, Басра, Мосудда ҳам ташкил қилинди И. да халқ-чолғу асбоблари жўрлигида достон ёки шеър айтувчи мақомчилар (бадиий ўқиш усталари) дан Муҳаммад Куббанчи, Салима Мурод, Са-биҳа Иброҳим ва б. машҳур. Актёрлар нафис санъат академияси уюштирадиган концертларда, радио ва теле-кўрсатув орқали ўз санъатларини намойиш этадилар.
Киноси 1940-й. лар ўрталаридан ривожлана бошлади. 1945—46 й. ларда мисрлик реж. лар ироқлик актёрлар иштирокида «Қоҳира-Бағдод», «Шарқ ўғлони» фильмларини суратга олди. 1948 й. Бағдодда киностудия очилгач, «Алия ва Иссам», «Шарқ болалари», «Лайло Ироқда» ва б. фильмлар яратилди. 1958 й. да И. киносида янги ривожланиш даври бошланди ва «Сайд Афан-ди» (реж. К. Ҳусни) фильминингсуратга олиниши б-н И. кинематографиясида янги реалистик йўналишга асос солинди. 1960 й. И. да тузилган Театр ва кино
ишлари бош бошқармаси қужжатли хроника фильмларини мунтазам и.ч. ни йўлга қўйди. 60-й, ларда «Ким айбдор» (реж. А. Вали), «Кузги ярпоқлар» (реж. X. Лабиб), «Тунги соқчи» (реж. X. Шав-қий) фильмлари шуҳрат қозонди. 70-й. ларда И. кинематографиячилари ижти-моийсиёсий мавзуга мурожаат этдилар, шу даврда қурғоқчилик муаммолари ҳақида «Чанқаганлар» (реж. Шукри Жамил), қишлоқдаги ўзгаришлар ҳақида «Тажриба» (реж. Ф. ат-Тухами), халқ онгининг ўсиши ҳақида «Бурилиш» (реж. Д. Али) фильмлари юзага келди. Шундан кейинги «Дарё» (реж. Ф. ал-Ясирий), «Деворлар» (реж. Шукри Жамил) фильмларида илғор реалистик анъаналар ифодаланди. Айни вақтда мамлакатнинг долзарб муаммоларини кўтариб чиқувчи ҳужжатли кино ривожланиб, «Ерга қайтиш», «Авлодлар меҳнати», «Йўқолсин сукунат», «Сўнмас нур» ленталари юзага келди. И. да йилига 3—4 та бадиий, салкам 30 та ҳужжатли фильм ишлаб чиқарилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.