Kurd tili

Kurd tili (Kurdî, کوردی) — kurdlar tili. Hindevropa tillari oilasining eroniy tillar guruhiga mansub. U asosan Yaqin Şarqdagi Kurdiston mintaqasida tarqalgan.

Kurd tili hindevropa oilasining eroniy tarmoğiga kiradi va odatda şimoli-ğarbiy eroniy tillar qatoriga kiritiladi. Ayrim olimlar uni şimoli-ğarbiy va janubi-ğarbiy eroniy tillar oraliğida deb hisoblaydi. Ludvig Pol kurd tili kelib çiqişi jihatidan şimoli-ğarbiy eroniy til ekanini, biroq fors tili kabi janubi-ğarbiy eroniy tillar bilan köp umumiy belgilarga ega ekanini qayd etadi; buni u uzoq va quyuq tarixiy aloqalar bilan izohlaydi.

Kelib çiqişi haqida turli taxminlar bor. Birinçisiga köra, kurd lahjalari midiya tili asosida paydo bölgan; boşqasiga köra, kurd tili midiya-parfiya lahjalaridan rivojlangan. Vladimir Minorskiy kurd tilini midiya tilining davomçisi deb hisoblagan.

Kurd tili lahjalar uzluksizligini taşkil etadi. Asosiy guruhlari: kurmonji (şimoliy kurd), soran (markaziy kurd) va janubiy kurd (pahlaviy). Laki ham köpinça janubiy kurdga kiritiladi. Zaza va goran tillarini kurd lahjalari deb hisoblaş munozarali: ularda sözlaşuvçilar özlarini kurd deb biladi, ammo bir qator tilşunoslar bu tillarni kurd tilidan alohida guruh sifatida tasniflaydi. Ba'zi tasniflarda kurd lahjalari alohida, yaqin qarindoş tillar sifatida qaraladi.

Ingliz tilidagi manbaga köra, F. Kreyenbruk kurmonji va soran bir-biridan ingliz va nemis tillari kabi farq qilişini yozgan: soranda grammatik jins va kelişik qöşimçalari yöq, kurmonjida esa ikkalasi bor.

Kurd tili Turkiya, Eron, Iroq va Suriyada, şuningdek Armaniston va Ozarbayjonning ayrim hududlarida tarqalgan. Özbekça Vikipediyada Zakavkazye mamlakatlari ham tilga olingan.

Sözlaşuvçilar soni manbalarda turliça berilgan: özbekça Vikipediyada 20 mln.dan ortiq (1993); ingliz Vikipediyasida taxminan 29 mln; rus Vikipediyasida 2008-yilgi bahoga köra 35 mln.dan ortiq, 2025-yilgi bahoga köra taxminan 34,2 mln. Kurmonji eng yirik guruh bölib, uni taxminan 15–20 mln, soranni esa 6–7 mln kişi qöllaydi.

Soran Iroqda arab tili bilan birga rasmiy til. Kurmonji Suriyada tan olingan milliy til, Armanistonda esa tan olingan ozçilik tili. Qirğizistonda kurdlarning 96,21 foizi, Qozoğistonda 88,7 foizi kurd tilini ona tili deb bildirgan.

Kurd tili turli yozuvlardan foydalanadi. Kurmonji lotin alifbosiga asoslangan Havar alifbosida, soran arab yozuviga asoslangan soran alifbosida yoziladi. Kreyenbrukning yozişiça, 1932-yildan beri köpçilik kurdlar kurmonjini lotin yozuvida yozadi. Özbekça Vikipediyaga köra, Zakavkazyeda kirill alifbosi asosidagi yozuv qöllangan.

Ibn Vahşiyya Damaşqda kurd tilida yozilgan qişloq xöjaligiga oid ikki kitobni uçratib, ularni 9-asr boşlarida arab tiliga tarjima qilgan. Eng qadimgi diniy matnlardan biri — yazidiylarning «Qora kitob»i; u 13-asrda yozilgan deb hisoblanadi. «Kurdlar Kembrij tarixi»ga köra, kurd tilidagi birinçi matn — arman harflarida yozilgan, 15-asrga oid qisqa nasroniy duosi.

15–17-asrlarda klassik kurd şoirlari adabiy tilni rivojlantirdi; ular orasida Ali Hariri, Ahmad Xoniy, Malaye Jaziri va Faqi Tayran bor. Italiyalik ruhoniy Mauritsio Garzoni 1787-yilda Rimda birinçi kurd grammatikasini naşr etdi. 20-asr boşigaça kurd adabiyoti asosan şe'riyat bilan çeklangan edi.

20-asrda kurd tilidan foydalaniş köp mamlakatlarda taqiqlangan. Turkiyada 1980-yilgi töntarişdan 1991-yilgaça u noqonuniy edi; 2002-yilgaça ta'lim va eşittirişlarda qattiq çeklovlar böldi. 2009-yil 1-yanvarda TRT kurd tilidagi sutkalik telekanalini işga tuşirdi, 2012-yildan kurd tili davlat maktablarida tanlov fani böldi.

Lahjalar örtasidagi farq katta bölib, bu goho özaro tuşunişni qiyinlaştiradi. Rus Vikipediyasiga köra, lahjalar ildiz tarkibi va fonetikasi jihatidan öxşaş, ammo morfologiyada va qisman leksikada sezilarli farq qiladi. Örta asrlarda kurd tiliga fors va arab tillari ta'sir körsatgan, turk tilidan ham özlaşmalar bor.