Quvayt

Quvayt (Kuvayt) — Arabiston yarimorolining şimoli-şarqida, Fors qöltiği sohilida joylaşgan davlat. Şimolda Iroq, janubda Saudiya Arabistoni bilan çegaradoş, poytaxti — Al-Kuvayt şahri.

Quvayt hududining bir qismi qadimda Mesopotamiyaga kirgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada eng qadimgi insoniy izlar miloddan avvalgi taxminan 8000-yilga (mezolit davri) oid ekani aytiladi. Özbekça Vikipediyaga köra, miloddan avvalgi 3-ming yillikkaça hudud Bobil, Ossuriya va Eron davlatlari tarkibida bölgan, 7-asrdan Arab xalifaligi, 16-asrdan Usmonlilar saltanati tarkibiga kirgan.

18-asr örtalaridan hokimiyat as-Saboh sulolasi şayxlari qölida. Inglizça Vikipediyada 1752-yilda Utub qabilasi Sabohni hukmdor etib sayladi, deyiladi; rusça Vikipediyada esa Saboh I 1762-yilda poytaxt (Al-Kuvayt) boşiga kelgani, şahar 1613-yilda asos solingani yoziladi. Şahar 18-asrda dengiz porti va savdo markaziga aylandi.

1899-yilda Quvayt va Britaniya örtasida şartnoma tuzilib, mamlakat Britaniya himoyasiga ötdi. 1920-yilda Quvayt bilan Najd ixvonlari örtasida çegara janglari böldi. Quvayt 1961-yil 19-iyunda mustaqillikka erişdi, 1963-yildan BMT a'zosi.

1990-yil 2-avgustda Iroq Quvaytni bosib oldi. BMT Xavfsizlik Kengaşi qaroriga binoan, AQSH boşçiligidagi koalitsiya kuçlari mamlakatni 1991-yil 26-fevralda ozod qildi. Özbekiston bilan diplomatik munosabatlar 1994-yil 8-iyulda örnatilgan.

Mamlakat maydoni 17,8 ming km². Yer yuzasining köp qismi ğarbdan şarqqa pasayib boruvçi plato; Fors qöltiği sohili botqoqli pasttekislik. Iqlimi quruq, tropik: yanvarda örtaça harorat 11°, iyulda 34°, yillik yoğin 100–150 mm. Şimolda toşloq, markaz va janubda qumli çöl bor, ösimlik kam. Sohil uzunligi taxminan 500 km (rusça va inglizça manbalar).

Aholi soni manbalarda turliça: 2,04 mln (2001, özbekça Vikipediya); 4,34 mln (2024, rusça Vikipediya); 4,82 mln (2024, inglizça Vikipediya). Aholining katta qismi arablar, rasmiy tili — arab tili, dini — islom. Ma'muriy böliniş ham farq qiladi: özbekça Vikipediyada 3 viloyat, rusça Vikipediyada 6 muhofaza.

Quvayt — konstitutsiyaviy monarxiya; amaldagi konstitutsiya 1962-yilda qabul qilingan (özbekça Vikipediyada 16-noyabr). Davlat boşliği — amir. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni amir va parlament (Milliy Majlis), ijro etuvçi hokimiyatni amir va Vazirlar Kengaşi amalga oşiradi. Siyosiy partiyalar faoliyati taqiqlangan. Rusça Vikipediyaga köra, parlamentning 50 deputati umumiy saylovda 4 yilga saylanadi, yana 15 nafari boş vazir tomonidan tayinlanadi.

Ikkinçi jahon uruşigaça iqtisodiyotning asosi köçmançi çorvaçilik, baliq ovi va savdo, şu jumladan marvarid savdosi edi. Neft 1938-yilda topilgan (rusça va inglizça manbalar), 1946-yilda birinçi marta eksport qilingan (rusça Vikipediya). Uruşdan keyin neft sanoati rivojlandi; 1970-yillarga kelib yalpi milliy mahsulotning salkam 60 foizi va valyuta tuşumining 94 foizi neftga töğri keldi. Neft daromadining 10 foizi „Kelgusi avlodlar jamğarmasi“ga ötkaziladi. Kimyo, kemasozlik, quriliş materiallari va boşqa tarmoqlar ham mavjud. Hududning atigi 1 foizi qişloq xöjaligiga yaroqli, oziq-ovqatning katta qismi import qilinadi. Temiryöl yöq. Pul birligi — Quvayt dinori.

Davlat öquv yurtlarida ta'lim bepul; yagona oliy öquv yurti — Quvayt davlat universiteti (1966). Markaziy kutubxona 1936-yilda taşkil etilgan. Matbuotda „Al-Anba“, „Al-Vatan“, „As-Siyosa“ kabi gazetalar çiqadi; radioeşittiriş 1951-yilda, televideniye 1961-yilda boşlangan. Musiqasi arab musiqasi bilan boğliq. Xalq teatri 1957-yilda tuzilgan, kino sohasida 1971-yilda „Şafqatsiz dengiz“ badiiy filmi namoyiş etilgan. Quvaytning öz kinostudiyasi yöq.