Bağdod

Bağdod — Iroqning poytaxti, mamlakatning eng katta şahri va Bağdod muhofazasining ma'muriy markazi. Şahar Dajla daryosining har ikki sohilida joylaşgan.

Arxeologik qazişmalarga köra, hozirgi şahar hududidagi kiçik aholi punktlari mil. avv. 19–18-asrlardayoq mavjud bölgan. Bağdod 762-yil 30-iyulda xalifa Abu Ja'far al-Mansur farmoni bilan Abbosiylar davlati poytaxti sifatida qurila boşlagan. Xalifa unga Madinat as-Salom (“Tinçlik şahri”) nomini bergan; 11-asrga kelib “Bağdod” nomi şaharning deyarli yagona nomiga aylangan.

9–10-asrlarda Bağdod hunarmandçilik, savdo va madaniyat markazi böldi. 945-yilda şahar Buvayhiylar, 1055-yildan Saljuqiylar tasarrufiga ötdi. 1258-yilda Hulokuxon boşçiligidagi möğullar şaharni talon-taroj qildi. Keyinçalik Bağdod Jaloiriylar, Amir Temur saltanati, Qoraqöyunlilar, Oqqöyunlilar va Safaviylar qöl ostida böldi, söng Usmonlilar imperiyasiga qöşildi; 1638-yildan 1917-yilgaça usmonlilar tarkibida qoldi. 1917-yilda şaharni Angliya qöşinlari egalladi. 1921-yilda Bağdod Iroq Qirolligining, 1958-yildan Iroq Respublikasining poytaxti böldi. 2003-yilda Iroq uruşi davomida şahar AQSh qöşinlari tomonidan egallandi.

Bağdod Iroqning deyarli markazida, Diyala daryosi oğzidan unça uzoq bölmagan joyda joylaşgan. Iqlimi subtropik va Örta dengiz iqlimi ta'sirida: yanvarning örtaça harorati taxminan +10 °C, iyulniki +34 °C. Yillik yoğin 160–180 mm. Yoz may–oktyabrda davom etadi; may–iyunda çang va qum böronlari — “xamsin” tez-tez böladi. Ösimliklardan taroqli öt, xurmo, qamiş va tol uçraydi.

Aholi soni haqida ma'lumotlar turliça (pastdagi “Ziddiyatlar”ga qarang). Aholining aksariyati arablar; kurdlar, turklar, armanlar va boşqalar ham yaşaydi. Davlat tili — arab tili, kurd tili ham rasmiy maqomga ega. Imonlilar orasida şia va sunniy musulmonlar ustun (90 % dan ortiq).

Bağdod mamlakatning transport, sanoat, savdo va moliya markazi; avtomobil va havo yöllari tuguni, yirik daryo porti va xalqaro aeroporti bor. Iroq sanoat korxonalarining 25 % i şu yerda joylaşgan (töqimaçilik, könçilik, tikuvçilik, oziq-ovqat, şuningdek metallsozlik, kimyo, sement va elektrotexnika). Hunarmandçilikda gilam, zargarlik buyumlari, poyabzal işlab çiqariladi. Şahar yaqinida (Dora) neftni qayta işlovçi yirik zavod bor. Ingliz tilidagi manbada şahar Iroq iqtisodiyotining 40 % ini yaratişi aytiladi.

Me'moriy yodgorliklardan Zubayda maqbarasi (13-asr), Xon Marjon karvonsaroyi (14-asr), Abbosiylar saroyi (12–13-asrlar) va Oltin masjid (16-asr) saqlangan. Bağdodda universitetlar, Fanlar akademiyasi, Nafis san'at instituti (1936), kutubxonalar va muzeylar, jumladan 1923-yilda taşkil etilgan Iroq muzeyi bor. 9-asrda şaharda “Bayt ul-hikma” (“Donişmandlik uyi”) kabi ilmiy markazlar faoliyat yuritgan; al-Xorazmiy va al-Kindiy şu davrda Bağdodda faoliyat yuritgan olimlar sifatida tilga olinadi. Kozimiya masjidi va Abdulqodir Giloniy maqbarasi kabi diniy joylarni yiliga millionlab kişi ziyorat qiladi.