Bağdod
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 164–165-b. — ziyouz.com
Bağdod — Iroqning poytaxti (1921); Bağdod muhofazasining ma'muriy markazi. Dajla daryosining har ikki sohilida; Markaziy va Jan. Osiyo hamda Örta dengiz mamlakatlarini birlaştirib turuvçi yöllar çorrahasida. Mamlakatning eng katta şahri. Aholisi 4 mln. kişi (1990). B.da arablar (aksariyat), kurd, arman, turk, yahudiy va forslar yaşaydi. Iqlimi Örta dengiz iqlimi; yanv.ning örtaça t-rasi 10°, iyulniki 34°, yiliga örtaça 163 mm yoğin yoğadi. B.ni 762 y. xalifa Mansur (754 — 775) Madinat as-Salom (Tinçlik şahri) nomi b-n bino qilib, Abbosiylar xalifaligi poytaxtiga aylantirgan. B. etimologiyasi töğrisida bir neça rivoyatlar bölib, şulardan eng köp tarqalgani: Boği Dod (Dodning boği) va But (sanam) tuhfasi. 9-a.da B. xunarmandçilik, savdo va örta asr Şarq madaniyatining markazi bölgan. B.ni eronlik buvayhiylar (945), saljuqiylar sultoni Töğrulbek (1055) va möğul xoni Hulokuxon (1258) bosib olgan. 1393 va 1403 y.larda Amir Temur saltanati tarkibiga kirgan. 1410 — 1508 y.larda B. Qora qöyunli va Oq qöyunli köçmançi turkman xonlari qöl ostida böldi. 1508 y.da Eron sa-faviylari eğallagan, 1534 y. esa Us-monli turklar davlatiga qöşib olindi. 1623 y.da B.ni Eron şohi Abbos I böysundirgan. 1638 — 1917 y.larda Usmonli turklar tasarrufida böldi. 18-a.da B. Osiyodagi yirik savdo markazlaridai biriga aylandi. 1-jahon uruşi davrida B.ni Angliya qöşinlari bosib oldi (1917 y. mart), 1920— 21 y.larda Angliyaning mandatli hududi tarkibida. 1921—58 y.lar Iroq qirolligining, 1958 y.dan Iroq Res-publikasining poytaxti.
B. — mamlakatning transportsano-at, savdomoliya markazi. T. y., avtomobil va havo yöllarining tuguni. Xalq-aro ahamiyatga ega aeroport bor. Yirik daryo porti (çetga don. xurmo, jup, teri va b. çiqariladi). Mamlakatdagi sanoat korxonalari (asosan töqimaçilik, könçilik, tikuvçilik va oziq-ovqat) ning 25%i B.da. Metallsozlik, kimyo, sement sanoati, elektrotexnika z-di bor. Hunarmandçilikda rözğor asboblari, zargarlik buyumlari, gilam, poyabzal kabi mahsulotlar işlab çiqariladi. B. yaqini (Dora)da neftni qayta işlovçi yirik z-d bor. Şaharda köplab zamonaviy binolar qurilgan. Şaharning çap sohildagi qismida ma'muriy muassasalar, parlament, xukumat binolari, öng sohilida i. ç. korxonalari va ustaxonalar joylaşgan. Dajlaga bir neça yirik köprik qurilgan. Me'moriy yodgorliklardan Zubayda maqbarasi (13- a.), Xon Marjon karvonsaroyi (1358 - 59), Abbosiylar saroyi (12 -13-a.lar), Oltin masjid (16-a.) va b. saqlangan.
B.da un-tlar, Fanlar akademiyasi, Nafis san'at in-ti (1936), yuridik, savdo, tibbiyot, öqituvçilar kollejlari, köplab muzeylar, jumladan Iroq muzeyi, Arab osori atiqa muzeyi, ku-tubxonalar bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАҒДОД — Ироқнинг пойтахти (1921); Бағдод муҳофазасининг маъмурий маркази. Дажла дарёсининг ҳар икки соҳилида; Марказий ва Жан. Осиё ҳамда Ўрта денгиз мамлакатларини бирлаштириб турувчи йўллар чорраҳасида. Мамлакатнинг энг катта шаҳри. Аҳолиси 4 млн. киши (1990). Б.да араблар (аксарият), курд, арман, турк, яҳудий ва форслар яшайди. Иқлими Ўрта денгиз иқлими; янв.нинг ўртача т-раси 10°, июлники 34°, йилига ўртача 163 мм ёғин ёғади. Б.ни 762 й. халифа Мансур (754 — 775) Мадинат ас-Салом (Тинчлик шаҳри) номи б-н бино қилиб, Аббосийлар халифалиги пойтахтига айлантирган. Б. этимологияси тўғрисида бир неча ривоятлар бўлиб, шулардан энг кўп тарқалгани: Боғи Дод (Доднинг боғи) ва Бут (санам) туҳфаси. 9-а.да Б. хунармандчилик, савдо ва ўрта аср Шарқ маданиятининг маркази бўлган. Б.ни эронлик бувайҳийлар (945), салжуқийлар султони Тўғрулбек (1055) ва мўғул хони Ҳулокухон (1258) босиб олган. 1393 ва 1403 й.ларда Амир Темур салтанати таркибига кирган. 1410 — 1508 й.ларда Б. Қора қўюнли ва Оқ қўюнли кўчманчи туркман хонлари қўл остида бўлди. 1508 й.да Эрон са-фавийлари эғаллаган, 1534 й. эса Ус-монли турклар давлатига қўшиб олинди. 1623 й.да Б.ни Эрон шоҳи Аббос I бўйсундирган. 1638 — 1917 й.ларда Усмонли турклар тасарруфида бўлди. 18-а.да Б. Осиёдаги йирик савдо марказларидаи бирига айланди. 1-жаҳон уруши даврида Б.ни Англия қўшинлари босиб олди (1917 й. март), 1920— 21 й.ларда Англиянинг мандатли ҳудуди таркибида. 1921—58 й.лар Ироқ қироллигининг, 1958 й.дан Ироқ Рес-публикасининг пойтахти.
Б. — мамлакатнинг транспортсано-ат, савдомолия маркази. Т. й., автомобиль ва ҳаво йўлларининг тугуни. Халқ-аро аҳамиятга эга аэропорт бор. Йирик дарё порти (четга дон. хурмо, жуп, тери ва б. чиқарилади). Мамлакатдаги саноат корхоналари (асосан тўқимачилик, кўнчилик, тикувчилик ва озиқ-овқат) нинг 25%и Б.да. Металлсозлик, кимё, цемент саноати, электротехника з-ди бор. Ҳунармандчиликда рўзғор асбоблари, заргарлик буюмлари, гилам, пойабзал каби маҳсулотлар ишлаб чиқарилади. Б. яқини (Дора)да нефтни қайта ишловчи йирик з-д бор. Шаҳарда кўплаб замонавий бинолар қурилган. Шаҳарнинг чап соҳилдаги қисмида маъмурий муассасалар, парламент, хукумат бинолари, ўнг соҳилида и. ч. корхоналари ва устахоналар жойлашган. Дажлага бир неча йирик кўприк қурилган. Меъморий ёдгорликлардан Зубайда мақбараси (13- а.), Хон Маржон карвонсаройи (1358 - 59), Аббосийлар саройи (12 -13-а.лар), Олтин масжид (16-а.) ва б. сақланган.
Б.да ун-тлар, Фанлар академияси, Нафис санъат ин-ти (1936), юридик, савдо, тиббиёт, ўқитувчилар коллежлари, кўплаб музейлар, жумладан Ироқ музейи, Араб осори атиқа музейи, ку-тубхоналар бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.