Habaş al-Hasib al-Marvaziy
SaqlaşBoşqa nomlari: Habaş al-Hasib al-Marwazi
Öqiş: 2 daqiqa
Ahmad ibn Abdulloh al-Marvaziy, Habaş al-Hasib nomi bilan tanilgan, Xurosonning Merv şahridan çiqqan astronom, geograf va matematik bölgan. U Bağdodda yaşab işlagan va trigonometriyada tangens hamda kotangens tuşunçalarini kiritgan olimlardan biri sifatida tilga olinadi.
Hayoti
13Habaş al-Hasib Mervdan bölgan, ammo Bağdodda yaşagan. Uning yaşagan yillari manbalarda turliça körsatilgan: özbekça Vikipediyada 766–869-yillar, rus Vikipediyasida taxminan 770–870-yillar keltirilgan. Ingliz Vikipediyasiga köra, u taxminan 869-yilda vafot etgan, aniqroği 864 va 874-yillar oraliğida, ehtimol Abbosiylar davridagi Samarroda. Manbalarning barçasi uning yuz yoşdan oşganini bildiradi.
«Habaş» (habaş, «Abissiniyalik») laqabi heç qayerda izohlanmagan; rus va ingliz manbalarida u terisining töq rangiga işora qilişi mumkinligi aytiladi. Rus Vikipediyasiga köra, Ibn al-Qiftiyga tayanib, u Abbosiy xalifalar al-Ma'mun va al-Mu'tasim davrida yaşagan; buni Ibn Yunus keltirgan Habaşning 829 va 864-yillarda Bağdodda olib borgan kuzatuvlari tasdiqlaydi. U Bağdoddagi «Donişmandlik uyi»da al-Xorazmiy, al-Farğoniy kabi olimlar bilan bir paytda işlagan, şuningdek Damaşqda ham bölgan. Öğli Abu Ja'far ham astronom va astronomik asboblar yasovçi sifatida tanilgan.
Ilmiy faoliyati
13Habaş 825-yildan 835-yilgaça kuzatuvlar olib borib, uçta astronomik jadval (ziy) tuzgan. Birinçisi hind uslubida yaratilgan. Ikkinçisi «tekşirilgan» deb ataladi, eng muhimi hisoblanadi, «Ma'muniy» yoki «Arab» jadvallariga öxşaydi va al-Ma'mun astronomlarining umumiy asari bölişi mumkin. Uçinçisi kiçikroq bölib, Şoh jadvallari deb ataladi.
829-yildagi quyoş tutilişi munosabati bilan u vaqtni quyoşning balandligi orqali aniqlaş usulini körsatgan; bu usul keyinçalik musulmon astronomlari orasida keng qöllangan.
Uning trigonometriyaga qöşgan hissasi «soya» tuşunçasini kiritişi bilan boğliq: bu hozirgi tangensga mos keladi, u bunday soyalarning ilk jadvalini ham tuzgan. Şuningdek kotangens tuşunçasini kiritib, uning jadvalini tuzgan. Uning bu tuşunçani kiritgan vaqti manbalarda farq qiladi: özbekça maqolada 830-yil, inglizça maqolada 860-yil deyilgan. Rus va ingliz maqolalariga köra, u parallaks nazariyasida qöllanadigan tenglamani yeçişning iteratsion usulini taklif qilgan; tenglama keyinçalik Kepler tenglamasi deb atalgan.
Asarlari
13Rus Vikipediyasi unga quyidagi asarlarni nisbat beradi: uçta urinma doira haqida kitob, globus haqida kitob, sferik astrolyabiya haqida kitob, armillyar sfera haqida kitob, samoviy jismlargaça masofalar va ularning ölçamlari haqida kitob hamda quyoş soatlari haqida kitob.
Jismlar va masofalar kitobi
Bağdoddagi Şammosiya rasadxonasida olib borilgan kuzatuvlar natijalari «Jismlar va masofalar kitobi» (Kitob al-ajrom va-l-ab'od)da jamlangan. Unda, jumladan, Yer aylanasi 32 444 km, Yer diametri 10 323,201 km, Oy diametri 3036,5 km, Quyoş diametri 56 777,6966 km deb hisoblangan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Habaş al-Hasib al-Marvaziy // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1232 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAHabaş al-Hasib al-Marvaziy. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1232
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1232
Zamondoşlari
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q2475262wikidata.org · P106, P569 (Yulian taqvimi), P19, P570, P20
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.